Tên gọi và vị trí địa lý
Di tích lịch sử Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên thuộc xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, là quần thể di tích gắn liền với quê hương, gia đình và thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh – vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, Anh hùng giải phóng dân tộc và Danh nhân văn hóa kiệt xuất. Đây là một trong những địa điểm lịch sử đặc biệt quan trọng, lưu giữ nhiều dấu ấn về cuộc đời và quá trình hình thành nhân cách, tư tưởng của Người.
Chủ tịch Hồ Chí Minh, tên khai sinh là Nguyễn Sinh Cung, sinh ngày 19/5/1890 tại quê ngoại là làng Hoàng Trù (thường gọi là làng Chùa), thuộc xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Người sinh ra trong một gia đình nhà Nho yêu nước, có truyền thống hiếu học và giàu tinh thần dân tộc. Thân phụ của Người là cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc – một nhà nho có tư tưởng tiến bộ, luôn quan tâm đến đời sống nhân dân; thân mẫu là bà Hoàng Thị Loan – người phụ nữ tần tảo, giàu đức hy sinh và lòng nhân hậu.
Lịch sử nhân vật
Công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các di tích lịch sử – văn hóa luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, giáo dục truyền thống yêu nước và phục vụ sự nghiệp phát triển đất nước. Đối với Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên, đây không chỉ là việc bảo vệ những công trình lưu niệm đơn thuần mà còn là nhiệm vụ chính trị, văn hóa có ý nghĩa sâu sắc nhằm lưu giữ và lan tỏa những giá trị tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Ngay sau khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi, hòa bình được lập lại ở miền Bắc, Đảng và Nhà nước đã đặc biệt quan tâm đến việc khôi phục các di tích gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh tại quê hương Nghệ An. Năm 1956, chủ trương phục dựng các di tích về Người được triển khai. Các chuyên gia trong lĩnh vực bảo tồn – bảo tàng từ Trung ương phối hợp với Ty Văn hóa Nghệ An tiến hành khảo cứu, sưu tầm tư liệu và tìm lại ngôi nhà của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc để phục dựng trên nền đất cũ. Nhờ đó, vào tháng 6 năm 1957, trong lần đầu tiên trở về quê hương sau nhiều năm xa cách, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được thăm lại ngôi nhà của gia đình mình. Người trực tiếp góp ý nhiều chi tiết nhằm phục hồi di tích đúng với nguyên trạng trước đây.
Sau đó, các cán bộ bảo tàng tiếp tục sưu tầm và phục dựng ngôi nhà ngang ba gian của gia đình để đến ngày 9/12/1961, trong lần thứ hai về thăm quê, Chủ tịch Hồ Chí Minh được chứng kiến quần thể di tích tương đối hoàn chỉnh. Cùng thời gian này, cụm di tích Hoàng Trù – quê ngoại của Người – cũng được khôi phục và tôn tạo để đón Bác về thăm năm 1961. Từ đây, Khu Di tích Kim Liên chính thức mở cửa đón nhân dân cả nước cùng bạn bè quốc tế đến tham quan, tưởng niệm và tìm hiểu về cuộc đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Để đáp ứng yêu cầu quản lý và phát huy giá trị di tích, tỉnh Nghệ An đã thành lập Ban quản lý Bảo tàng Hồ Chí Minh trực thuộc Ty Văn hóa Nghệ An. Ban có nhiệm vụ quản lý, tổ chức các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và phục vụ khách tham quan. Trong giai đoạn đầu, một ngôi nhà khách nhỏ được dựng bên cạnh nhà cụ Phó bảng nhằm phục vụ việc đón tiếp Bác Hồ khi về thăm quê, đồng thời làm nơi làm việc và sinh hoạt cho lực lượng bảo vệ di tích.
Năm 1964, trước nhu cầu đón tiếp ngày càng nhiều đoàn khách trong nước và quốc tế, Đảng và Nhà nước có chủ trương xây dựng một công trình bảo tàng trưng bày về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Công trình do kiến trúc sư Hoàng Như Tiếp thiết kế. Tuy nhiên, khi biết chủ trương này, Chủ tịch Hồ Chí Minh không đồng ý xây dựng bảo tàng riêng cho mình và đề nghị chuyển công năng công trình sang làm nhà khách phục vụ nhân dân và khách tham quan.
Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần năm 1969, Đảng và Nhà nước quyết định xây dựng hệ thống bảo tàng Hồ Chí Minh nhằm tuyên truyền, giáo dục toàn dân về cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Người. Trong bối cảnh chiến tranh còn diễn ra ác liệt, năm 1970, Bảo tàng Kim Liên được xây dựng trên cơ sở các di tích lưu niệm sẵn có, trở thành bảo tàng đầu tiên trong cả nước về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Công trình được đồng chí Trường Chinh trực tiếp chỉ đạo và Bộ Chính trị phê duyệt nội dung trưng bày. Từ đó, nơi đây trở thành địa chỉ đỏ thiêng liêng, nơi hội tụ tình cảm kính yêu của đồng bào cả nước và bạn bè quốc tế đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Nhận thức rõ vị trí và ý nghĩa đặc biệt của di tích đối với công tác giáo dục truyền thống, ngày 10/5/1983, Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ Tĩnh ban hành Quyết định số 492VP/UB đổi tên Bảo tàng Kim Liên thành Khu Di tích Kim Liên. Di tích được giao trực thuộc Tỉnh ủy và Ủy ban nhân dân tỉnh quản lý toàn diện, đồng thời chịu sự chỉ đạo chuyên môn nghiệp vụ của Bảo tàng Hồ Chí Minh. Quyết định này cũng quy định cụ thể phạm vi quản lý, chức năng, nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức của Khu Di tích.
Năm 1993, thực hiện chủ trương phân cấp quản lý của Chính phủ, Khu Di tích Kim Liên được chuyển giao cho Sở Văn hóa và Thông tin Nghệ An (nay là Sở Văn hóa và Thể thao Nghệ An) trực tiếp quản lý. Đến năm 2001, Thủ tướng Chính phủ cho phép tỉnh Nghệ An triển khai Dự án “Bảo tồn, tôn tạo Khu Di tích Kim Liên gắn với phát triển du lịch Nam Đàn”. Các hạng mục của dự án sau đó đã được hoàn thành và đưa vào sử dụng, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di tích.
Đặc biệt, ngày 27/11/2020, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1943/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Di tích quốc gia đặc biệt Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên với tổng diện tích quy hoạch khoảng 278,86 ha. Quy hoạch bao gồm các cụm di tích chính như: Làng Sen, Hoàng Trù, núi Chung và khu mộ bà Hoàng Thị Loan. Mục tiêu của quy hoạch là xây dựng hệ thống hạ tầng đồng bộ, đáp ứng nhu cầu tham quan ngày càng tăng của du khách trong nước và quốc tế; đồng thời tạo sự liên kết giữa Khu Di tích Kim Liên với các tuyến, điểm du lịch trên địa bàn tỉnh Nghệ An.
Bên cạnh nhiệm vụ bảo tồn di tích, quy hoạch còn hướng đến phát triển các loại hình du lịch văn hóa, du lịch sinh thái và trải nghiệm đời sống địa phương. Nhiều giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc của xứ Nghệ như Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, nghề thủ công truyền thống, trò chơi dân gian và không gian văn hóa làng quê cũng được gắn kết với hoạt động tham quan di tích, góp phần đưa Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên trở thành trung tâm giáo dục truyền thống và du lịch văn hóa tiêu biểu của cả nước.
Kiến trúc cảnh quan
Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại quê hương hiện nằm trên địa bàn xã Kim Liên và xã Nam Giang, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Đây là quần thể di tích đặc biệt quan trọng, nơi còn lưu giữ tương đối nguyên vẹn không gian văn hóa, cảnh quan làng quê xứ Nghệ cùng nhiều hiện vật, tư liệu gắn liền với tuổi thơ và gia đình của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Toàn bộ khu di tích bao gồm hai cụm chính: cụm di tích quê nội ở làng Sen và cụm di tích quê ngoại ở làng Hoàng Trù, cùng các di tích liên quan thuộc xã Nam Giang.
1. Cụm di tích quê nội – làng Sen, xã Kim Liên
Nhà cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc
Đây là di tích trung tâm và tiêu biểu nhất trong quần thể làng Sen. Ngôi nhà được nhân dân trong làng góp công, góp của xây dựng vào năm 1901 để chúc mừng cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó bảng khoa thi Hội. Công trình gồm nhà chính năm gian, nhà ngang, sân, cổng và khu vườn rộng mang đậm đặc trưng kiến trúc dân gian Nghệ Tĩnh.
Ngôi nhà được dựng bằng gỗ, mái lợp tranh, kết cấu giản dị nhưng hài hòa, phản ánh nếp sống thanh bạch của gia đình nhà Nho yêu nước. Bên trong hiện vẫn còn lưu giữ nhiều hiện vật quý như bộ phản gỗ, giường nằm, tủ đứng, rương đựng lương thực, mâm gỗ sơn đen cùng nhiều vật dụng sinh hoạt khác của gia đình cụ Phó bảng. Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sống trong những năm niên thiếu và hình thành những nhận thức đầu tiên về quê hương, gia đình và tinh thần yêu nước.
Nhà cụ Nguyễn Sinh Nhậm
Ngôi nhà là nơi sinh sống của cụ Nguyễn Sinh Nhậm – ông nội của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong một thời gian dài, cụ Nguyễn Sinh Sắc cùng gia đình đã sinh sống tại đây trước khi chuyển sang ngôi nhà mới ở làng Sen. Di tích gồm nhà chính, nhà ngang và khu vườn rộng, mang đặc trưng kiến trúc truyền thống vùng nông thôn Nghệ An cuối thế kỷ XIX.
Nhà thờ họ Nguyễn Sinh
Nhà thờ được xây dựng trên phần đất hương hỏa của dòng họ Nguyễn Sinh nhằm tưởng nhớ tổ tiên và lưu giữ truyền thống gia phong của dòng họ. Công trình có kết cấu gỗ truyền thống, mái lợp ngói, không gian trang nghiêm, cổ kính. Đây là nơi thể hiện nền nếp gia đình, truyền thống hiếu học và lòng yêu nước đã ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Nhà cụ cử nhân Vương Thúc Quý
Đây là ngôi nhà của cụ Vương Thúc Quý – thầy giáo khai tâm của Chủ tịch Hồ Chí Minh thời niên thiếu. Công trình gồm nhà chính và nhà ngang, mang phong cách kiến trúc dân gian xứ Nghệ. Chính tại đây, cậu bé Nguyễn Sinh Cung đã được tiếp xúc với chữ Hán, đạo lý và những bài học đầu đời về nhân nghĩa, lòng yêu nước.
Lò rèn cố Điền
Lò rèn là một công trình nhỏ mái lá, ba mặt che phên, gắn liền với ký ức tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khi còn nhỏ, vào những lúc rảnh rỗi, Người thường đến đây chơi và quan sát công việc lao động của người dân. Không gian giản dị này phản ánh đời sống lao động bình dị của cư dân làng Sen cuối thế kỷ XIX.
Giếng Cốc
Giếng Cốc là nguồn nước sinh hoạt chính của gia đình cụ Nguyễn Sinh Sắc và người dân trong vùng. Giếng có hình tròn, thành giếng được kè đá chắc chắn, với 18 bậc lên xuống bằng đá ong. Đây không chỉ là công trình sinh hoạt mà còn là hình ảnh quen thuộc gắn bó với tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Núi Chung
Núi Chung là thắng cảnh tự nhiên gắn liền với tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khi còn nhỏ, Người cùng bạn bè thường lên núi chăn trâu, thả diều, chơi đánh trận giả và ngắm nhìn phong cảnh quê hương. Núi Chung vừa mang giá trị cảnh quan, vừa lưu giữ nhiều ký ức tuổi thơ của Người.
Sân vận động làng Sen
Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp gỡ, trò chuyện với nhân dân quê hương trong hai lần về thăm quê vào các năm 1957 và 1961. Không gian rộng rãi này đã trở thành địa điểm ghi dấu tình cảm sâu nặng của Người đối với quê hương và đồng bào xứ Nghệ.
Đền làng Sen
Đền làng Sen là công trình tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng cư dân địa phương. Năm 1961, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng làm việc với Đảng ủy và Ủy ban Hành chính xã Kim Liên tại đây. Di tích gồm nhà bái đường và hậu cung, mang phong cách kiến trúc truyền thống vùng Bắc Trung Bộ.
2. Cụm di tích quê ngoại – làng Hoàng Trù, xã Kim Liên
Nhà của gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh ở làng Chùa
Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh cất tiếng khóc chào đời vào ngày 19/5/1890. Ngôi nhà ba gian mái lá, vách che bằng phên nứa, mang đậm đặc trưng nhà ở nông thôn Nghệ An cuối thế kỷ XIX. Không gian đơn sơ, mộc mạc của ngôi nhà phản ánh hoàn cảnh gia đình và môi trường văn hóa đã nuôi dưỡng tuổi thơ của Người.
Nhà cụ Hoàng Xuân Đường
Đây là nhà của ông ngoại Chủ tịch Hồ Chí Minh – cụ Hoàng Xuân Đường. Ngôi nhà tranh truyền thống có kết cấu đơn giản, phía trước và phía sau che phên nứa. Di tích là nơi ghi dấu những năm tháng tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong vòng tay yêu thương của gia đình bên ngoại.
Nhà thờ chi họ Hoàng Xuân
Nhà thờ do cụ Hoàng Xuân Đường dựng năm 1882 để thờ tổ tiên dòng họ Hoàng Xuân. Công trình có kết cấu gỗ truyền thống, mái lợp ngói, mang giá trị kiến trúc và văn hóa đặc sắc của vùng quê xứ Nghệ.
Mộ bà Hoàng Thị Loan
Mộ thân mẫu Chủ tịch Hồ Chí Minh tọa lạc trên lưng chừng núi Động Tranh thuộc dãy Đại Huệ. Công trình được xây dựng trang nghiêm với phần mộ ốp đá hoa cương, phía trên có mái che dạng mái dốc. Trước khu mộ đặt bia đá màu đen ghi tiểu sử và công lao của bà Hoàng Thị Loan – người mẹ hiền hậu, tần tảo đã có ảnh hưởng sâu sắc đến nhân cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Mộ cụ Hà Thị Hy
Đây là phần mộ của bà nội Chủ tịch Hồ Chí Minh. Mộ được xây bằng đá granit màu nâu sẫm, sân lát đá đen, phía trước và phía sau có bốn cột trụ gắn hình búp sen đỏ. Trước mộ đặt lư hương bằng đá hoa cương trắng và bia đá màu đen, tạo nên không gian trang nghiêm, thanh tịnh, thể hiện truyền thống hiếu kính của dân tộc Việt Nam.
Xếp hạng
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt tiêu biểu của khu di tích, ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên (huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An) là Di tích quốc gia đặc biệt. Việc được xếp hạng không chỉ khẳng định giá trị nổi bật của khu di tích gắn liền với quê hương, gia đình và thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh, mà còn tôn vinh ý nghĩa sâu sắc của địa điểm này trong việc lưu giữ, giáo dục và lan tỏa tư tưởng, đạo đức, phong cách của Người. Đồng thời, đây cũng là cơ sở quan trọng để tăng cường công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di tích, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và ý thức học tập, noi gương Chủ tịch Hồ Chí Minh cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
