Tên gọi và vị trí địa lý
Khu di tích lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng tọa lạc tại Cù lao Ông Hổ, giữa dòng sông Hậu, thuộc tổ 4, ấp Mỹ An 2, phường Long Xuyên, tỉnh An Giang. Đây là địa điểm gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Tôn Đức Thắng, đồng thời là một trong những di tích lịch sử tiêu biểu của khu vực đồng bằng sông Cửu Long.
Lịch sử nhân vật
Tôn Đức Thắng (1888–1980) là Chủ tịch nước thứ hai và cũng là vị Chủ tịch cuối cùng của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đồng thời là Chủ tịch nước đầu tiên của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, ông được Hồ Chí Minh đánh giá là “tấm gương mẫu mực về đạo đức cách mạng, suốt đời cần, kiệm, liêm, chính; hết lòng, hết sức phục vụ cách mạng và nhân dân”. Hình tượng Chủ tịch Tôn Đức Thắng còn tiêu biểu cho tinh thần kiên cường của đồng bào miền Nam trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Với những đóng góp to lớn cho cách mạng Việt Nam và phong trào hòa bình quốc tế, ông là người đầu tiên được Nhà nước trao tặng Huân chương Sao Vàng vào năm 1958. Nhân dịp kỷ niệm 90 năm ngày sinh, Đoàn Chủ tịch Quốc hội Mông Cổ đã trao tặng ông Huân chương Xukhe Bato. Ông cũng là người Việt Nam đầu tiên được trao Giải thưởng Lê-nin vì hòa bình và hữu nghị giữa các dân tộc năm 1955, đồng thời được Chính phủ Liên bang Xô viết tặng Huân chương Lê-nin vào năm 1967.
Xuất phát từ những giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt cùng tình cảm sâu sắc của nhân dân cả nước đối với Bác Tôn, ngày 30/08/1984, Bộ Văn hóa – Thông tin đã ban hành Quyết định số 114/VH.QĐ công nhận ngôi nhà tại ấp Mỹ An, xã Mỹ Hòa Hưng, thành phố Long Xuyên, tỉnh An Giang là Di tích lịch sử lưu niệm thời niên thiếu của Chủ tịch Tôn Đức Thắng. Trên cơ sở những giá trị tiêu biểu đó, ngày 10/05/2012, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng là Di tích Quốc gia đặc biệt.
Trong hơn ba thập niên qua, chính quyền và nhân dân tỉnh An Giang cùng nhiều cơ quan trung ương, địa phương đã liên tục đầu tư trùng tu và tôn tạo khu di tích. Năm 1988, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Chủ tịch Tôn Đức Thắng, địa phương tiến hành sửa chữa ngôi nhà lưu niệm, xây dựng nhà trưng bày giới thiệu cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của ông, mở rộng hệ thống giao thông thủy bộ và kéo điện quốc gia vượt sông Hậu đến khu di tích. Từ đây, nơi này dần trở thành điểm tham quan về nguồn tiêu biểu của vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Đến năm 1998, dịp kỷ niệm 110 năm ngày sinh của Bác Tôn, khu lưu niệm tiếp tục được mở rộng thêm khoảng 6 ha với nhiều hạng mục mới như quảng trường, công viên cây xanh, nhà trưng bày mới, đền tưởng niệm, cầu kiều, rạch cảnh và các công trình gia cố nhà di tích. Những hạng mục này được khánh thành ngày 20/08/1998, tạo nên diện mạo khang trang, trang nghiêm và giàu giá trị giáo dục truyền thống.
Năm 2008, nhân kỷ niệm 120 năm ngày sinh Chủ tịch Tôn Đức Thắng, tỉnh An Giang đầu tư phục dựng mô hình nhà ở và nơi làm việc của Bác Tôn tại An toàn khu thuộc xã Trung Yên, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Công trình góp phần tái hiện sinh động cuộc đời hoạt động cách mạng của ông, qua đó giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.
Đến năm 2018, dịp kỷ niệm 130 năm ngày sinh Chủ tịch Tôn Đức Thắng, nhiều hạng mục trong khu lưu niệm tiếp tục được trùng tu và nâng cấp toàn diện như nhà sàn, đền thờ, nhà trưng bày, khu ATK, canô, tàu Giang Cảnh, hệ thống đường nội vi và công viên cây xanh, góp phần hoàn thiện không gian tưởng niệm có giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục sâu sắc đối với nhân dân cả nước.
Kiến trúc cảnh quan
Khu di tích có diện tích khoảng 3.102 m², nằm giữa không gian sinh thái đặc trưng của vùng quê Nam Bộ với sông nước, vườn cây và cảnh quan thanh bình. Trong tổng thể khu lưu niệm hiện nay gồm nhiều hạng mục có giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống sâu sắc.
Ngôi nhà sàn
Nổi bật nhất là ngôi nhà sàn do ông Tôn Văn Đề ( cụ thân sinh của Bác Tôn) dựng vào năm 1887 trên phần đất hương hỏa của dòng họ Tôn. Năm 1888, Chủ tịch Tôn Đức Thắng chào đời tại ngôi nhà này và sinh sống ở đây cho đến năm 1906 trước khi lên Sài Gòn học nghề. Công trình mang phong cách kiến trúc nhà ở truyền thống Nam Bộ, chắc chắn nhưng giản dị, ít chạm khắc cầu kỳ, phản ánh rõ nếp sống mộc mạc của cư dân miền sông nước. Trong nhà hiện vẫn lưu giữ nhiều hiện vật gốc quý giá như ảnh song thân của Bác, bộ ngựa gõ thời niên thiếu, tủ thờ cẩn xà cừ, các liễn đối cẩn ốc, ảnh Bác Tôn lúc 18 tuổi và bức ảnh chụp tại chiến khu Việt Bắc năm 1951 với dòng chữ đề tặng gia đình do chính Bác ký tên.
Khu mộ chí
Phía sau nhà sàn là khu mộ chí nằm giữa vườn cây ăn quả, có diện tích khoảng 110 m². Đây là nơi an nghỉ của thân sinh, thân mẫu và gia đình người em trai thứ tư của Bác Tôn là ông Tôn Đức Nhung. Không gian khu mộ được bao bọc bởi vườn cây xanh mát, tạo nên sự hài hòa giữa yếu tố tâm linh và cảnh quan thiên nhiên.
Vườn cây
Bao quanh khu di tích là hệ thống vườn cây đặc trưng Nam Bộ với nhiều loại cây quen thuộc như tre, mai, vú sữa, xoài cùng các loài hoa trái miền sông nước, góp phần tái hiện sinh động không gian quê hương nơi Bác Tôn đã lớn lên.
Công trình Kỷ niệm 110 năm ngày sinh Bác Tôn
Nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh Chủ tịch Tôn Đức Thắng, địa phương đã đầu tư xây dựng thêm nhiều công trình quan trọng gồm đền tưởng niệm, nhà trưng bày và quảng trường ven sông Hậu. Đền tưởng niệm là nơi tổ chức các hoạt động dâng hương, tưởng niệm và giáo dục truyền thống; nhà trưng bày giới thiệu toàn diện về cuộc đời, sự nghiệp cách mạng của Bác Tôn; còn quảng trường là không gian phục vụ các hoạt động văn hóa, lễ hội, mít tinh và sinh hoạt cộng đồng.
Công trình Kỷ niệm 120 năm ngày sinh Bác Tôn
Đến dịp kỷ niệm 120 năm ngày sinh Bác Tôn, khu lưu niệm tiếp tục được mở rộng với nhiều hạng mục mới có giá trị lịch sử đặc biệt. Trong đó có mô hình nhà làm việc của Bác Tôn; chiếc ca nô mang tên “Giải phóng” từng được Bác sử dụng để đưa các chiến sĩ cách mạng từ Côn Đảo trở về đất liền sau nhiều năm tù đày; máy bay YAK-40 số hiệu 452 đã đưa Chủ tịch Tôn Đức Thắng từ Hà Nội vào Sài Gòn tham dự lễ mít tinh sau ngày giải phóng miền Nam năm 1975; cùng tàu Giang Cảnh từng đưa Bác về thăm quê hương cù lao Ông Hổ vào tháng 10 năm 1975. Ngoài ra, khu trưng bày điêu khắc với 23 tác phẩm chế tác từ gốc cây lâu năm cũng góp phần tái hiện hình ảnh Chủ tịch Tôn Đức Thắng và vùng quê Mỹ Hòa Hưng bằng ngôn ngữ nghệ thuật giàu giá trị biểu cảm.
Hiện vật
Tại Khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng hiện còn lưu giữ nhiều di vật và hiện vật có giá trị lịch sử đặc biệt, phản ánh sinh động cuộc đời, nhân cách và quá trình hoạt động cách mạng của Tôn Đức Thắng. Trong ngôi nhà sàn cổ của gia đình họ Tôn vẫn bảo tồn được 12 hiện vật gốc được sử dụng từ thời điểm dựng nhà, tiêu biểu như bộ ngựa gõ, bộ bàn ghế tiếp khách, tủ thờ, đỉnh trầm, tủ áo cùng nhiều vật dụng sinh hoạt truyền thống của cư dân Nam Bộ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Những hiện vật này không chỉ phản ánh nếp sống giản dị của gia đình Bác Tôn mà còn góp phần tái hiện không gian văn hóa đặc trưng của vùng quê cù lao Nam Bộ.
Bên cạnh đó, Nhà Trưng bày thân thế và sự nghiệp Chủ tịch Tôn Đức Thắng hiện lưu giữ 36 hiện vật gốc gắn liền với thời niên thiếu và quá trình hoạt động cách mạng của Bác, như đôi hài hàm ếch, đồng hồ đeo tay, quần kaki cùng nhiều tư liệu, hình ảnh và hiện vật phục dựng khác. Hệ thống trưng bày đã khái quát khá đầy đủ cuộc đời hoạt động cách mạng, tinh thần yêu nước và phẩm chất đạo đức cao đẹp của người chiến sĩ cộng sản kiên trung, người lãnh tụ tiêu biểu của nhân dân miền Nam và cả nước.
Khu di tích không chỉ là nơi tưởng niệm một danh nhân cách mạng mà còn là không gian lưu giữ dấu ấn tuổi thơ và quá trình trưởng thành của Bác Tôn. Chính tại vùng quê này, Người đã tận mắt chứng kiến cuộc sống nghèo khó, cơ cực của nhân dân dưới ách áp bức của thực dân và phong kiến. Những trải nghiệm từ thực tiễn đời sống đã góp phần hình thành tinh thần yêu nước và ý chí đấu tranh cách mạng của Người. Sau khi hoàn thành bậc tiểu học, Bác rời quê lên Sài Gòn học nghề, từ đó từng bước dấn thân vào con đường hoạt động cách mạng vì độc lập dân tộc và quyền lợi của nhân dân lao động.
Ngày nay, Khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng đã trở thành một địa chỉ đỏ có ý nghĩa đặc biệt trong công tác giáo dục truyền thống cách mạng, đồng thời là trung tâm sinh hoạt văn hóa, văn nghệ và thể dục thể thao của địa phương trong các dịp lễ hội và ngày lễ lớn của đất nước. Các hoạt động được tổ chức thường xuyên tại đây không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản lịch sử mà còn nâng cao nhận thức, bồi dưỡng lý tưởng sống và lòng yêu nước cho các thế hệ, đặc biệt là thanh thiếu niên.
Xếp hạng
Khu di tích lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng tại xã Mỹ Hòa Hưng, tỉnh An Giang là công trình có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và du lịch, gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Tôn Đức Thắng – một trong những nhà lãnh đạo tiêu biểu của cách mạng Việt Nam. Không chỉ lưu giữ nhiều di vật, hiện vật quý giá và dấu ấn tuổi thơ của Bác Tôn, khu di tích còn là địa chỉ đỏ có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng và đạo đức cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Với những giá trị tiêu biểu đó, ngày 10/05/2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành quyết định xếp hạng Khu di tích lưu niệm Chủ tôn Đức Thắng là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự ghi nhận của Nhà nước đối với tầm vóc lịch sử, giá trị văn hóa và ý nghĩa to lớn của khu lưu niệm trong hệ thống di sản cách mạng Việt Nam.
