Tên gọi và vị trí
Lăng Hoàng Cao Khải thuộc phường Trung Liệt, quận Đống Đa, Hà Nội. Từ Văn Miếu theo các phố Tôn Đức Thắng, Nguyễn Lương Bằng đến phố Tây Sơn, qua Gò Đống Đa khoảng 200m rẽ phải, đi bộ 100m thì đến lăng.
Lịch sử và nhân vật
Hoàng Cao Khải (1850–1933), nguyên danh Hoàng Văn Khải, tự Đông Minh, hiệu Thái Xuyên, quê làng Đông Thái, tổng Việt Yên, huyện La Sơn, phủ Đức Thọ, tỉnh Nghệ An cũ (nay thuộc xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh). Ông sinh trong một gia đình khoa bảng và sớm nổi tiếng học giỏi. Năm Tự Đức thứ 21 (1868), ông đỗ cử nhân khi mới 19 tuổi tại trường thi Nghệ An. Sau khi đỗ đạt, ông được bổ làm Huấn đạo huyện Thọ Xương, rồi lần lượt giữ chức Giáo thụ phủ Hoài Đức, Tri huyện Thọ Xương, quyền Án sát Lạng Sơn và quyền Tuần phủ Hưng Yên.
Trong bối cảnh thực dân Pháp từng bước xâm chiếm Bắc Kỳ cuối thế kỷ XIX, Hoàng Cao Khải lựa chọn con đường hợp tác với chính quyền bảo hộ. Khi nhiều phong trào kháng Pháp bùng nổ mạnh mẽ, đặc biệt là phong trào Cần Vương và các cuộc khởi nghĩa nông dân, ông trở thành một trong những quan lại chủ chốt được triều đình và người Pháp sử dụng để đàn áp các lực lượng chống đối. Năm 1887, dưới triều vua Đồng Khánh, ông được bổ làm Tuần phủ Hưng Yên thực thụ, kiêm chức Tiễu phủ sứ ba tỉnh Hải Dương, Bắc Ninh và Hưng Yên. Trong thời gian này, ông giữ vai trò quan trọng trong việc đàn áp cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo. Cuộc đàn áp diễn ra quyết liệt khiến nhiều thủ lĩnh nghĩa quân tử trận, bị bắt hoặc phải lưu vong.
Nhờ sự hậu thuẫn của chính quyền bảo hộ Pháp, sự nghiệp của Hoàng Cao Khải thăng tiến rất nhanh. Năm 1888, ông được thăng làm Tổng đốc Hải Dương, sau đó giữ chức Khâm sai Kinh lược Bắc Kỳ – chức vụ có quyền lực rất lớn tại Bắc Kỳ thời bấy giờ. Năm 1890, ông được phong tước Duyên Mậu quận công, một trường hợp đặc biệt vì theo lệ triều Nguyễn, tước quận công thường chỉ truy phong sau khi qua đời. Ông còn được ban thực ấp tại Thái Hà, nơi sau này trở thành cơ sở điền trang và nơi ở của gia tộc họ Hoàng.
Năm 1894, theo yêu cầu của Toàn quyền Jean-Marie de Lanessan, Hoàng Cao Khải viết thư dụ hàng Phan Đình Phùng – người đồng hương và cũng từng cùng khoa thi với anh trai Phan Đình Phùng. Tuy nhiên, lời dụ hàng bị Phan Đình Phùng cự tuyệt thẳng thắn. Sự kiện này thường được nhắc đến như biểu hiện rõ nét cho sự đối lập về chí hướng và lập trường chính trị giữa hai nhân vật cùng xuất thân Nho học nhưng đi theo hai con đường khác nhau trong giai đoạn đất nước biến động.
Sau khi Nha Kinh lược Bắc Kỳ bị bãi bỏ năm 1897, Hoàng Cao Khải được triệu về Huế giữ chức Thượng thư Bộ Binh, đồng thời làm Phụ chính đại thần dưới triều vua Thành Thái. Ông còn được phong hàm Thái tử Thái phó và Văn Minh điện Đại học sĩ. Như vậy, ông là vị Kinh lược sứ Bắc Kỳ cuối cùng của triều Nguyễn trước khi quyền lực hành chính ở Bắc Kỳ hoàn toàn rơi vào tay thực dân Pháp.
Năm 1904, khi tỉnh Cầu Đơ đổi tên thành Hà Đông, Hoàng Cao Khải được bổ làm Tổng đốc Hà Đông. Trong thời gian này, ông tham gia cùng chính quyền bảo hộ xây dựng và điều chỉnh bộ máy quản lý hành chính cấp xã ở Bắc Kỳ. Gia tộc họ Hoàng tiếp tục duy trì ảnh hưởng lớn trong chính quyền thuộc địa khi con trai ông là Hoàng Trọng Phu kế nhiệm chức Tổng đốc Hà Đông và nắm quyền trong nhiều năm.
Về cuối đời, Hoàng Cao Khải lui về sống tại Ấp Thái Hà thuộc huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Đông cũ, nay thuộc quận Đống Đa, Hà Nội. Đây là khu điền trang nổi tiếng của gia tộc họ Hoàng với quy mô rộng lớn, từng được xem là biểu tượng quyền thế của tầng lớp quan lại thân Pháp ở Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX. Ông mất ngày 22 tháng 9 năm 1933 tại đây, thọ 83 tuổi.
Lăng được xây dựng từ khi Hoàng Cao Khải còn sống, tức trước năm 1933, trước khi ông ta mất ít lâu. Phía trước lăng Hoàng Cao Khải là khu hồ rộng hình bán nguyệt, phía sau lăng là một gò đất cao trên có lầu hóng mát hình vuông, hai tầng tám mái.
Kiến trúc cảnh quan
Toàn bộ lăng được xây bằng đá theo kiểu chữ “Đinh”, dài 8m, cao 6m. Đá xây dựng được chở về từ phủ Quốc Oai (Hà Tây). Chế tác đá là các hiệp thợ nổi tiếng quanh vùng núi An Hoạch (huyện Đông Sơn, Thanh Hóa). Các cột, trụ, xà, bẩy, cửa võng, diềm, tường, nền đều bằng đá và được chạm trổ trau chuốt. Các nhà sử học Việt Nam gọi nó là thành nhà Hồ thứ hai, còn những người Pháp thì đánh giá đây là một trong những đỉnh cao của kiến trúc đá phương Đông. Toàn bộ khu ấp đã được xếp hạng Di tích quốc gia năm 1962.
Ở quần thể kiến trúc lăng, có thể dễ dàng nhận ra bản sắc kiến trúc thời Nguyễn cuối thế kỷ XIX, thể hiện qua các họa tiết trang trí (lá thông, lá sen), hai hàng lính chầu, đôi rồng đá trên bậc tam cấp với dáng vẻ dữ tợn. Các nhà điêu khắc, kiến trúc sư trong và ngoài nước đã đến đây tham quan, khảo sát đều đánh giá rất cao, xem như là một di sản văn hóa vô cùng quý giá của Hà Nội. Theo tài liệu của nhà nghiên cứu người Pháp Phillippe Papin, phía trước lăng mộ Hoàng Cao Khải hồi đầu thế kỷ XX có hai dãy tượng gồm tám chiến binh cao 1,3m, gần bằng người thật, đầu đội mũ nhỏ có tua đứng gác. Nhưng hiện chỉ còn lại ba bức tượng và cả ba đều mất phần chân do bị tôn nền xi măng trùm lên. Trước đây sau lăng có đồi Nghinh Phong (Đón gió) cao 10m. Trên đỉnh đồi dựng một nhà tam quan để hóng mát. Từ trên đồi có thể nhìn thấy toàn cảnh một vùng rất rộng. Có một bậc thang xây bằng gạch đinh màu đỏ rộng đến 8m từ chân đồi thẳng lên đến tận nhà tam quan trên đỉnh đồi, tổng cộng có 108 bậc. Phía trước lăng có một hồ bán nguyệt rộng vài trăm mét vuông, vòng cung hướng ra ngoài, có bờ gạch bao quanh hồ, xây gạch đinh xuống đến tận đáy. Chỉ có một lối xuống hồ duy nhất là ở chính giữa bờ thẳng phía bên trong. Trước đây nước hồ trong vắt và rất sâu, người dân ở quanh vùng đến gánh nước về ăn nhưng hiện nay nước đã bị đủ loại chất thải làm cho ô nhiễm.
Đối diện với lối lên xuống hồ là lăng chính của vợ chồng Hoàng Cao Khải hoàn toàn bằng đá cẩm thạch trắng, rất lớn và hoành tráng, trần cách sàn hơn 4m, ở giữa có một cái bàn đá màu trắng rộng. Mộ của Hoàng Cao Khải ở bên trái, của vợ ông ta ở bên phải, đều bằng đá cẩm thạch trắng cực đẹp, chạm trổ tinh vi, có khắc những dòng chữ Hán sắc sảo. Phía trước mộ là hai hàng lính đá mỗi bên bốn người bồng gươm, cao gần bằng người thật, đầu đội mũ nhỏ có tua đứng gác.
Xếp hạng
Khu lăng mộ được xếp hạng Di tích Quốc gia năm 1962.
Tài liệu tham khảo
- Thanh Thuiy, 2022, Lăng mộ đá 100 năm tuổi giữa Hà Nội, truy cập tại: https://vnexpress.net/lang-mo-da-100-nam-tuoi-giua-ha-noi-4523505.html
- Sơn Dương, 2023, Khu vực lăng Hoàng Cao Khải (quận Đống Đa), Tạp chí người Hà Nội, truy cập tại: https://nguoihanoi.vn/khu-vuc-lang-hoang-cao-khai-quan-dong-da-69100.html
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Mausoleum of Hoang Cao Khai (Dong Da, Ha Noi)
Name and Location
The Mausoleum of Hoang Cao Khai is located in Trung Liet Ward, Dong Da District, Ha Noi. From Van Mieu, follow Ton Duc Thang Street and Nguyen Luong Bang Street to Tay Son Street; after passing Go Dong Da for about 200 meters, turn right and walk another 100 meters to reach the mausoleum.
History and Historical Figure
Hoang Cao Khai (1850–1933), originally named Hoang Van Khai, courtesy name Dong Minh, literary pseudonym Thai Xuyen, was born in Dong Thai Village, Viet Yen Canton, La Son District, Duc Tho Prefecture, former Nghe An Province (now Tung Anh Commune, Duc Tho District, Ha Tinh Province). He was born into a scholarly family and became known early for his academic talent. In the 21st year of Emperor Tu Duc’s reign (1868), he passed the provincial examination at the Nghe An examination center at the age of nineteen. After obtaining his degree, he was appointed Instructor of Tho Xuong District, and later successively held the offices of Educational Commissioner of Hoai Duc Prefecture, District Magistrate of Tho Xuong, Acting Surveillance Commissioner of Lang Son, and Acting Governor of Hung Yen.
During the period when the French colonial forces gradually occupied Bac Ky in the late nineteenth century, Hoang Cao Khai chose the path of cooperation with the French protectorate administration. As anti-French resistance movements intensified, especially the Can Vuong movement and peasant uprisings, he became one of the principal officials employed by both the imperial court and the French authorities to suppress opposition forces.
In 1887, under Emperor Dong Khanh, he was officially appointed Governor of Hung Yen and concurrently held the office of Pacification Commissioner for the three provinces of Hai Duong, Bac Ninh, and Hung Yen. During this period, he played an important role in suppressing the Bai Say uprising led by Nguyen Thien Thuat. The suppression was severe, resulting in the deaths, arrests, or exile of many insurgent leaders.
With the support of the French protectorate administration, Hoang Cao Khai’s career advanced rapidly. In 1888, he was promoted to Governor-General of Hai Duong, and later became Imperial Commissioner and Viceroy of Bac Ky, one of the most powerful positions in northern Vietnam at the time. In 1890, he was granted the noble title Duyen Mau Quan Cong, an unusual case because under Nguyen dynasty regulations the title of Quan Cong was normally bestowed posthumously. He was also granted estates in Thai Ha, which later became the landed base and residence of the Hoang family.
In 1894, at the request of Governor-General Jean-Marie de Lanessan, Hoang Cao Khai wrote a letter urging Phan Dinh Phung — his fellow countryman and associate from the same examination tradition as Phan Dinh Phung’s elder brother — to surrender. However, Phan Dinh Phung firmly rejected the appeal. This event is often regarded as a clear symbol of the contrast in ideals and political positions between two Confucian scholars who chose entirely different paths during a turbulent era in Vietnamese history.
After the abolition of the Office of the Viceroy of Bac Ky in 1897, Hoang Cao Khai was summoned to Hue to serve as Minister of War and concurrently as Regent Minister under Emperor Thanh Thai. He was additionally granted the honorary titles Crown Prince’s Grand Preceptor and Grand Scholar of Van Minh Palace. He thus became the last Viceroy of Bac Ky of the Nguyen dynasty before administrative authority in northern Vietnam passed completely into French colonial hands.
In 1904, when Cau Do Province was renamed Ha Dong, Hoang Cao Khai was appointed Governor-General of Ha Dong. During this period, he cooperated with the colonial administration in reorganizing and adjusting the village-level administrative system in Bac Ky. The Hoang family continued to wield considerable influence within the colonial government, as his son Hoang Trong Phu succeeded him as Governor-General of Ha Dong and remained in office for many years.
In his later years, Hoang Cao Khai retired to Thai Ha Estate in Hoan Long District, former Ha Dong Province, now part of Dong Da District, Ha Noi. This estate complex was famous for its vast scale and was considered a symbol of the power and wealth of pro-French mandarins in Bac Ky during the early twentieth century. He died there on September 22, 1933, at the age of eighty-three.
The mausoleum was constructed while Hoang Cao Khai was still alive, shortly before his death in 1933. In front of the mausoleum is a large semicircular lake, while behind it stands an earthen hill topped by a square two-story pavilion with eight roofs used as a viewing tower.
Architectural Landscape
The entire mausoleum was built of stone in the shape of the Chinese character “丁” (Dinh), measuring approximately eight meters in length and six meters in height. The stone materials were transported from Quoc Oai Prefecture (former Ha Tay Province). The stonework was executed by renowned craftsmen from the An Hoach mountain region in Dong Son District, Thanh Hoa Province. Columns, beams, brackets, ornamental doors, eaves, walls, and floors were all made of stone and intricately carved.
Vietnamese historians have referred to the structure as “the second Ho Citadel,” while French observers considered it one of the masterpieces of Eastern stone architecture. The entire estate complex was classified as a National Relic in 1962.
Within the mausoleum complex, one can clearly recognize the architectural identity of the late Nguyen dynasty in the late nineteenth century through decorative motifs such as pine leaves and lotus leaves, ceremonial guard statues, and pairs of stone dragons on the stairways with fierce expressions. Sculptors and architects from both Vietnam and abroad who visited and surveyed the site highly praised it as an invaluable cultural heritage of Ha Noi.
According to research by the French scholar Philippe Papin, at the beginning of the twentieth century there were originally two rows of statues in front of the mausoleum, consisting of eight warriors about 1.3 meters tall, nearly life-sized, wearing small tasseled hats while standing guard. Today, however, only three statues remain, and all have lost their lower portions because later cement paving covered their legs.
Previously, behind the mausoleum stood Nghinh Phong Hill (“Welcoming the Wind”), approximately ten meters high. At its summit stood a three-gate pavilion used as a viewing and resting place. From the top of the hill, one could overlook a vast surrounding landscape. A staircase built of red bricks, approximately eight meters wide, extended from the foot of the hill to the pavilion at the summit, consisting of a total of 108 steps.
In front of the mausoleum lies a semicircular lake covering several hundred square meters, with the arc opening outward. Brick embankments surrounded the lake, extending down to the bottom. The only access to the water was a single stairway positioned at the center of the inner bank. In the past, the lake water was clear and deep, and local residents often carried water from it for daily use. Today, however, the water has become polluted by various forms of waste.
Facing the entrance to the lake stands the principal mausoleum of Hoang Cao Khai and his wife, built entirely of white marble on a grand scale. The ceiling rises more than four meters above the floor, and at the center stands a large white stone table. Hoang Cao Khai’s tomb lies on the left, while his wife’s tomb lies on the right; both are made of beautifully carved white marble bearing finely inscribed Chinese characters.
In front of the tombs stand two rows of stone guards, four on each side, carrying swords and nearly life-sized, wearing small tasseled hats while standing watch.
Classification
The mausoleum complex was recognized as a National Relic in 1962.
References
- Thanh Thuiy, 2022, Lăng mộ đá 100 năm tuổi giữa Hà Nội, truy cập tại: https://vnexpress.net/lang-mo-da-100-nam-tuoi-giua-ha-noi-4523505.html
- Sơn Dương, 2023, Khu vực lăng Hoàng Cao Khải (quận Đống Đa), Tạp chí người Hà Nội, truy cập tại: https://nguoihanoi.vn/khu-vuc-lang-hoang-cao-khai-quan-dong-da-69100.html
Tiếng Pháp
Tombeau de Hoang Cao Khai (Đống Đa, Hà Nội)
Dénomination et localization
Le tombeau de Hoang Cao Khai est situé dans le quartier de Trung Liệt, arrondissement de Đống Đa, à Hà Nội. Depuis le Văn Miếu, en empruntant les rues Tôn Đức Thắng et Nguyễn Lương Bằng jusqu’à la rue Tây Sơn, puis après le tertre de Đống Đa sur environ 200 mètres, il faut tourner à droite et marcher encore une centaine de mètres pour atteindre le site.
Histoire et personnage historique
Hoang Cao Khai (1850–1933), de son nom d’origine Hoang Van Khai, nom de courtoisie Đông Minh, pseudonyme Thái Xuyên, était originaire du village de Đông Thái, tổng Việt Yên, huyện La Sơn, phủ Đức Thọ, ancienne province de Nghệ An (aujourd’hui commune de Tùng Ảnh, district de Đức Thọ, province de Hà Tĩnh). Né dans une famille de lettrés, il se distingua très tôt par ses capacités intellectuelles. La 21e année du règne de Tự Đức (1868), il obtint le grade de cử nhân à seulement dix-neuf ans lors du concours régional de Nghệ An. Après sa réussite, il fut nommé instructeur du district de Thọ Xương, puis occupa successivement les fonctions de professeur à la préfecture de Hoài Đức, préfet de Thọ Xương, administrateur intérimaire de Lạng Sơn et gouverneur intérimaire de Hưng Yên.
Dans le contexte de la conquête progressive du Tonkin par la France à la fin du XIXe siècle, Hoang Cao Khai choisit la voie de la collaboration avec l’administration du protectorat. Alors que de nombreux mouvements de résistance anti-française éclataient, notamment le mouvement Cần Vương et diverses insurrections paysannes, il devint l’un des principaux mandarins utilisés par la cour impériale et les autorités françaises pour réprimer les forces opposées. En 1887, sous le règne de Đồng Khánh, il fut officiellement nommé gouverneur de Hưng Yên et reçut également la charge de commissaire militaire des provinces de Hải Dương, Bắc Ninh et Hưng Yên. Durant cette période, il joua un rôle majeur dans la répression de l’insurrection de Bãi Sậy dirigée par Nguyễn Thiện Thuật. Cette campagne particulièrement violente entraîna la mort, l’arrestation ou l’exil de nombreux chefs insurgés.
Grâce au soutien de l’administration coloniale française, sa carrière progressa rapidement. En 1888, il fut promu gouverneur général de Hải Dương, puis nommé commissaire impérial chargé du Tonkin (Khâm sai Kinh lược Bắc Kỳ), l’une des fonctions les plus puissantes du Nord du Việt Nam à cette époque. En 1890, il reçut le titre de Duyên Mậu Quận công, distinction exceptionnelle puisque, selon les usages de la dynastie Nguyễn, le titre de Quận công était généralement attribué à titre posthume. Il reçut également des terres à Thái Hà, qui devinrent plus tard le vaste domaine familial des Hoang.
En 1894, à la demande du gouverneur général Jean-Marie de Lanessan, Hoang Cao Khai écrivit une lettre exhortant Phan Đình Phùng — son compatriote et ancien compagnon d’examen de son frère aîné — à se rendre. Toutefois, Phan Đình Phùng rejeta fermement cette proposition. Cet épisode est souvent cité comme symbole de l’opposition idéologique entre deux lettrés confucéens ayant choisi des voies politiques radicalement différentes dans une période troublée de l’histoire nationale.
Après la suppression du Bureau de l’Inspection du Tonkin en 1897, Hoang Cao Khai fut rappelé à Huế où il occupa le poste de ministre de la Guerre (Thượng thư Bộ Binh) et devint régent sous le règne de Thành Thái. Il reçut également les titres honorifiques de Thái tử Thái phó et de Văn Minh điện Đại học sĩ. Il fut ainsi le dernier grand commissaire impérial du Tonkin avant que l’ensemble du pouvoir administratif du Nord ne passe définitivement sous contrôle colonial français.
En 1904, lorsque la province de Cầu Đơ prit le nom de Hà Đông, il fut nommé gouverneur général de Hà Đông. Durant cette période, il participa, aux côtés des autorités du protectorat, à la réorganisation du système administratif communal au Tonkin. La famille Hoang conserva ensuite une grande influence au sein du régime colonial grâce à son fils Hoang Trọng Phu, qui succéda à son père comme gouverneur de Hà Đông et demeura longtemps au pouvoir.
À la fin de sa vie, Hoang Cao Khai se retira dans le domaine de Thái Hà, situé dans l’ancien district de Hoàn Long, province de Hà Đông, aujourd’hui intégré à l’arrondissement de Đống Đa à Hà Nội. Ce vaste domaine familial était alors considéré comme un symbole de puissance de l’aristocratie mandarinale pro-française du Tonkin du début du XXe siècle. Il y mourut le 22 septembre 1933, à l’âge de quatre-vingt-trois ans.
Le tombeau fut construit du vivant même de Hoang Cao Khai, peu avant sa mort en 1933. Devant le mausolée s’étend un vaste lac semi-circulaire, tandis qu’à l’arrière se dresse une colline artificielle surmontée d’un pavillon carré à deux étages et huit toitures destiné à la contemplation et au repos.
Architecture et paysage
L’ensemble du mausolée est construit en pierre selon un plan en forme de caractère chinois « 丁 », mesurant environ huit mètres de longueur et six mètres de hauteur. Les pierres utilisées provenaient de la région de Quốc Oai (ancienne province de Hà Tây). Leur taille fut réalisée par les célèbres artisans des environs du mont An Hoạch, district de Đông Sơn, province de Thanh Hóa. Colonnes, poutres, consoles, portes sculptées, corniches, murs et dallages sont tous en pierre et ornés de sculptures raffinées.
Les historiens vietnamiens ont parfois surnommé ce monument « le second citadelle des Hồ », tandis que certains Français le considéraient comme l’un des sommets de l’architecture monumentale en pierre d’Orient. L’ensemble du domaine fut classé Monument national en 1962.
Le complexe funéraire présente clairement les caractéristiques de l’architecture de la fin de la dynastie Nguyễn au XIXe siècle, visibles notamment dans les motifs décoratifs de feuilles de pin et de lotus, les rangées de gardes d’honneur sculptés ainsi que les dragons de pierre aux expressions féroces ornant les marches cérémonielles. Architectes, sculpteurs et chercheurs vietnamiens comme étrangers ayant visité le site le considèrent comme un patrimoine culturel d’une valeur exceptionnelle pour Hà Nội.
Selon les recherches de l’historien français Philippe Papin, le tombeau était autrefois précédé de deux rangées de statues représentant huit guerriers d’environ 1,30 mètre de hauteur, presque grandeur nature, coiffés de petits bonnets à plumet et placés en position de garde. Aujourd’hui, seules trois statues subsistent, leurs jambes étant en partie recouvertes par les réhaussements modernes en ciment.
À l’arrière du tombeau se trouvait autrefois la colline Nghinh Phong (« Accueil du vent »), haute d’une dizaine de mètres. Au sommet était construit un pavillon à triple porte servant de lieu de repos et d’observation. Depuis cette hauteur, il était possible d’admirer un vaste panorama. Un escalier monumental en briques rouges, large de huit mètres et composé de 108 marches, reliait directement le pied de la colline au pavillon sommital.
Devant le mausolée s’étend un lac semi-circulaire de plusieurs centaines de mètres carrés, entouré d’un mur de briques descendant jusqu’au fond du bassin. Un unique accès à l’eau se situe au centre du côté intérieur rectiligne. Autrefois limpide et profond, le lac fournissait l’eau domestique aux habitants des environs ; aujourd’hui, il souffre d’une forte pollution due aux déchets.
Face à l’accès du lac se dresse le mausolée principal des époux Hoang Cao Khai, entièrement réalisé en marbre blanc. Imposant et majestueux, il possède un plafond situé à plus de quatre mètres du sol et une grande table de pierre blanche placée au centre. La tombe de Hoang Cao Khai se trouve à gauche, celle de son épouse à droite. Toutes deux sont taillées dans un marbre blanc finement sculpté et portent d’élégantes inscriptions en caractères chinois. Devant les sépultures se tiennent deux rangées de soldats de pierre, quatre de chaque côté, portant des épées et montant symboliquement la garde.
Classement patrimonial
Le complexe funéraire a été classé Monument historique national en 1962.
Références bibliographiques
- Thanh Thuiy, 2022, Lăng mộ đá 100 năm tuổi giữa Hà Nội, truy cập tại: https://vnexpress.net/lang-mo-da-100-nam-tuoi-giua-ha-noi-4523505.html
- Sơn Dương, 2023, Khu vực lăng Hoàng Cao Khải (quận Đống Đa), Tạp chí người Hà Nội, truy cập tại: https://nguoihanoi.vn/khu-vuc-lang-hoang-cao-khai-quan-dong-da-69100.html
Tiếng Trung
黄高启陵（栋多，河内）
名称与位置
黄高启陵位于河内市栋多郡中烈坊。自文庙沿孙德胜街、阮良凭街至西山街，经过栋多岗约二百米后右转，再步行约一百米即可到达。
历史与人物
黄高启（1850－1933），原名黄文启，字东明，号太川，原籍旧乂安省德寿府罗山县越安总东泰村（今属河静省德寿县松影社）。其出身于科举世家，自幼以聪慧好学闻名。嗣德二十一年（1868），年仅十九岁即于乂安科场中举。中举后，历任寿昌县训导、怀德府教授、寿昌县知县、谅山按察使署理及兴安巡抚署理等职。
十九世纪末，法国殖民势力逐步侵占北圻。在这一历史背景下，黄高启选择与法国保护政权合作。当时各地抗法运动风起云涌，尤其是勤王运动与农民起义不断爆发，而他则成为朝廷与法国殖民当局倚重的重要官员之一，负责镇压反抗势力。1887年，同庆帝时期，他被正式任命为兴安巡抚，并兼任海阳、北宁、兴安三省剿抚使。在此期间，他在镇压由阮善述（Nguyen Thien Thuat）领导的摆筮起义中扮演关键角色。此次镇压极为激烈，众多义军首领阵亡、被捕或流亡海外。
由于得到法国保护政府的支持，黄高启仕途升迁极快。1888年升任海阳总督，其后出任“钦差经略北圻”，此为当时北圻权力极大的职务。1890年受封“缘茂郡公”，此乃特例，因为按照阮朝制度，“郡公”爵位通常只于死后追封。他还获赐太河地区食邑，后成为黄氏家族庄园与居所所在地。
1894年，应法国总督Jean-Marie de Lanessan要求，黄高启致书劝降潘廷逢（Phan Dinh Phung）——其同乡，且曾与潘廷逢兄长同科应试。然而，潘廷逢断然拒绝。此事后世常被视为两位同出儒学背景人物在国家动荡时期政治立场与人生志向迥异的鲜明体现。
1897年北圻经略衙门被撤销后，黄高启被召回顺化，任兵部尚书，并于成泰帝朝担任辅政大臣，同时加封“太子太傅”与“文明殿大学士”。因此，他亦成为阮朝最后一位北圻经略使，自此以后，北圻行政权力完全落入法国殖民政府之手。
1904年，求都省改名河东省后，黄高启被任命为河东总督。在任期间，他参与法国保护政府对北圻乡社行政体系的建设与调整。其家族亦长期维持显赫地位，其子黄仲夫（Hoang Trong Phu）继任河东总督，并长期掌握地方政权。
晚年，黄高启退居于河东旧省还龙县太河邑（今属河内市栋多郡）。此地为黄氏家族著名庄园，规模宏大，曾被视为二十世纪初北圻亲法官僚阶层权势象征。1933年9月22日卒于此地，享年八十三岁。
陵墓于黄高启生前即已营建，即建于1933年以前、其去世前不久。陵前为一座大型半月形湖泊，陵后则有高土丘，其上建有一座方形两层八檐凉亭。
建筑与景观
整座陵墓皆以石材建造，平面呈“丁”字形，长八米，高六米。建筑石料由国威府（今河内旧河西地区）运来，石雕工艺则出自清化省东山县安 hoạch山地区著名石匠之手。柱、梁、枋、撑木、门罩、檐饰、墙体与地面皆以石材构成，并雕刻精致细腻。
越南史学界称其为“第二座胡朝城”，而法国人则视其为东方石构建筑艺术的巅峰之一。整个太河庄园于1962年被列为国家级遗迹。
在陵墓建筑群中，可清晰见到十九世纪末阮朝建筑风格特征，尤其体现在松叶、莲叶等装饰纹样，以及两列石雕侍卫与台阶石龙形象之上，龙形神态威猛肃穆。国内外众多雕塑家与建筑师均曾前来考察，对其艺术价值评价极高，认为其为河内极为珍贵之文化遗产。
据法国学者Philippe Papin研究资料记载，二十世纪初黄高启墓前原有两列石雕武士，共八尊，高约一米三，接近真人大小，头戴小盔并立于墓前守卫。现今仅存三尊，且皆因后期水泥垫高地面而被掩没下部。
昔日陵后尚有“迎风丘”，高约十米。丘顶建有一座三关式凉亭，自其上可俯瞰广阔景观。自山脚至丘顶凉亭之间，有一条宽达八米之红色丁字砖阶梯，共一百零八级。
陵前半月形湖面积达数百平方米，弧面朝外，周围筑有砖岸，并以丁字砖一直砌至湖底。湖泊仅于内侧中央设有唯一入口。昔日湖水清澈且极深，附近居民常来取水饮用；而今则因生活废弃物污染而水质恶化。
与湖泊入口正对者，即黄高启夫妇合葬主陵。整座陵寝完全采用白色大理石建成，规模宏伟壮观，室内顶高逾四米，中置大型白石供案。黄高启之墓位于左侧，其妻墓位于右侧，均以精美白色大理石雕成，纹饰繁复细致，并镌刻锋利工整之汉字铭文。墓前各有四尊石雕武士持剑侍立，高近真人，头戴流苏小帽，肃立守卫。
定级
陵墓建筑群于1962年被列为国家级历史遗迹。
参考资料
- Thanh Thuiy, 2022, Lăng mộ đá 100 năm tuổi giữa Hà Nội, truy cập tại: https://vnexpress.net/lang-mo-da-100-nam-tuoi-giua-ha-noi-4523505.html
- Sơn Dương, 2023, Khu vực lăng Hoàng Cao Khải (quận Đống Đa), Tạp chí người Hà Nội, truy cập tại: https://nguoihanoi.vn/khu-vuc-lang-hoang-cao-khai-quan-dong-da-69100.html
Top of Form
Bottom of Form
