Tên gọi và vị trí địa lý
Miếu Thủy Tú thuộc thôn Thủy Tú (tên cũ là làng Ngọc Hoa Phương), xã Thủy Đường, huyện Thuỷ Đường, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương, nay là thôn Đồng Mát, xã Thuỷ Đường, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng.
Miếu Thủy Tú là một di tích lịch sử thờ danh tướng Phạm Quang là người anh cả trong bốn anh em họ Phạm ở trang Thủy Đường đã có công giúp vua Lê Hoàn đánh thắng quân Tống trên sông Bạch Đằng năm 981.
Lịch sử và nhân vật
Xưa kia, miếu Thuỷ Tú chỉ là một am thờ nhỏ nhân dân tự dựng lên để phụng thờ, nhớ ơn Đệ Nhất Đại Tướng quân Phạm Quang.
Vào cuối thế kỷ X sau Công Nguyên, tại làng Ngọc Hoa Phương, có gia đình họ Phạm sinh được bốn người con, gồm Phạm Quang, Phạm Nghiêm, Phạm Huấn và Phạm thị Cúc Nương. Hai anh em Phạm Quang và Phạm Nghiêm là anh em sinh đôi, còn Phạm Huấn và Cúc Nương cũng là một cặp song sinh. Khi ông Quang và ông Nghiêm 18 tuổi, còn ông Huấn và cô Cúc Nương mới 15, thì cả cha lẫn mẹ đều qua đời. Bốn anh em đã tổ chức lễ tang cho cha mẹ và chôn cất họ tại cánh đồng Mả Thuyền, nằm ở phía đông của làng.
Năm 981 giặc Tống xâm lược nước ta, ngày đó vua Lê Đại Hành được báo mộng về đây và bốn anh em họ Phạm đã giúp vua đánh giặc Tống trên sông Bạch Đằng, họ được Vua giao chỉ huy các cánh quân trong trận Bạch Đằng, đánh tan quân giặc. Sau chiến thắng lịch sử trở về, cả bốn anh em họ Phạm được triều đình ban thưởng sắc phong và trở thành các tướng tài của triều đình.
Tương truyền, sau chiến thắng quân Tống, Đức Thánh đi du ngoạn ở phía Bắc huyện Thuỷ Nguyên, và ngài hoá thân tại đây, nơi ngài hoá thân nổi lên một vũng đất trồi lên, nhân dân nghĩ ngài đã hoá thân với đất trời. Sau đó ông được nhân dân tôn làm thành hoàng làng và được triều đình ban sắc phong.
Khi cả bốn anh em qua đời, nhân dân địa phương thương nhớ đã dựng đình, miếu tôn thờ, kính cẩn. Miếu và đình Thủy Tú thờ Phạm Quang, đình Chiếm Phương thờ Phạm Nghiêm, đình Thượng Sơn thờ Phạm Huấn và đình trung Thường Sơn thờ Phạm Cúc Nương.
Trải qua nhiều triều đại như : Lê, Lý, Trần, đã nhiều lần sửa chữa, tu bổ nhỏ, về sau đời sống nhân dân được cải thiện, miếu thờ được xây dựng lại vào năm Ất Tỵ 1905 đời vua thứ 10 của triều Nguyễn là Thành Thái mới cho xây dựng năm gian thờ to, cao bằng gỗ lim. Năm Mậu Thìn đời vua Bảo Đại, vị vua thứ 13 của triều Nguyễn cho dựng tiếp năm gian chính, hai gian phụ kế tiếp bên ngoài tạo thành kiến trúc hình chữ nhị có Tiền Đường và Hậu Cung.
Cho đến hiện tại, ngôi miếu đã được trùng tu, tôn tạo thêm các hạng mục khác để trở thành công trình khang trang, khuôn viên rộng, bề thế như hiện nay.
Kiến trúc cảnh quan
Miếu Thủy Tú, tọa lạc trong một khuôn viên rộng rãi, xung quanh là khu dân cư đông đúc, hiện nay bao gồm các hạng mục công trình chính như Nghi Môn ngoại và Nghi Môn nội, Nhà thờ chính, Nhà phụ trợ.
Nghi Môn ngoại
Cổng gồm tứ trụ dạng lồng đèn, làm từ đá xanh, thân trụ khắc câu đối ca ngợi Đức Thánh, cổng để thoáng không có mái. Phía trong cổng là một hồ nước hình chữ nhật, xung quanh hồ được xây lan can để ngăn cách hồ với hạng mục bên ngoài, bên cạnh hồ là một cây đa cổ thụ có từ lâu đời, tạo nên không gian mát mẻ, yên tĩnh, thanh tịnh.
Nghi Môn nội
Qua hồ nước rộng là tới cổng Nghi Môn nội, cổng trước khu thờ chính, cổng tứ trụ có kiến trúc giống như nghi môn ngoại, đây là công trình được xây dựng vào năm Kỷ Hợi 2019.
Trên thân cột là câu đối ghi lại sự uy nghiêm, cảnh đẹp của miếu.
Long triều vinh tiền giao thuỷ hợp
Hổ phụng hoa hậu hướng sơn khai
Nghĩa: Phía trước cây cối tốt tươi, có dòng nước chảy giao nhau giống rồng, cây cối nở đầy hoa trái, mở ra hướng của núi rừng.
Hai trụ phía ngoài nối với bức tường bao thấp chạy quanh khu thờ chính, tách biệt với các công trình khác.
Nhà thờ chính
Ở khoảng sân chầu có đặt một lư hương và cây đèn đá lớn. Miếu thờ có kết cấu theo kiểu chữ Nhị (=), năm gian hai chái, gồm Tiền Đường và Hậu Cung, hai toà nằm song song nhau theo kiểu chồng diềm với chất liệu chủ đạo từ gỗ, năm gian giữa là mở cửa lối ra vaò, hai gian bên đầu hồi xây kín, giữa trổ cửa sổ chữ Thọ.
Tiền Đường có kiến trúc chồng rường giá chiêng, các gian thờ được trang trí hệ thống cửa võng, chạm lộng kênh bong các đề tài hoa lá, vân mây. Gian chính giữa là ban thờ công đồng, hai gian bên thờ những vị có công khai phá lập ấp và thờ những vị anh hùng liệt sĩ trong thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ.
Nếp nhà thứ hai bên trong là gian Hậu Cung, các gian đều được làm khám thờ bằng gỗ, chạm trổ hoa văn tỉ mỉ. Gian giữa là khám thờ Đức Thánh Phạm Quang, gian bên thờ Thân Phụ- Mẫu của ngài.
Miếu Thuỷ tú có bộ mái ngói mũi hài, các góc đầu đao hình rồng uốn cong, giữa nóc mái là lưỡng long chầu nguyệt.
Ngoài ra ở khoảng sân phía trước miếu thờ, ở bên tay trái là dãy nhà ngang, gồm năm gian, đây là nhà khách và nhà phụ trợ cho chuẩn bị dâng lễ và phục vụ cho các ngày lễ hội.
Hiện vật
Hiện nay, miếu Thuỷ Tú còn lưu giữ được tấm bia đá “Ngọc phả bi kí”, có niên đại Bảo Đại, nội dung ghi lại sự nghiệp, lịch sử trận chiến trên sông Bạch Đằng.
Bia “Hậu thần bi kí”, ghi danh những người cúng tiến, công đức trùng tu, tôn tạo xây dựng miếu thờ.
Ngoài ra, miếu còn giữ lại được nhiều hoành phi, câu đối cổ có giá trị lịch sử văn hoá, cùng với đó là 8 sắc phong thuộc các gia đoạn triều đại.
Sắc Phong thời Bảo Hưng (Nguyễn Quang Toản) năm thứ hai ngày 17 tháng 5 năm 1802.
Sắc vua Thành Thái (Nguyễn Phúc Bửu Lân) năm thứ nhất phong ngày 18 tháng 11 năm 1889.
Sắc vua Duy Tân (Nguyễn Phúc Vĩnh San) năm thứ ba phong ngày 11 tháng 8 năm 1909.
Ngoài ra còn 1 số sắc phong khác, tất cả đều là những hiện vật vô giá được nhân dân địa phương lưu giữ để truyền nối qua các thế hệ.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội miếu Thuỷ Tú là một trong những lễ hội nổi tiếng ở huyện Thuỷ Nguyên, được tổ chức từ ngày 9 đến ngày 12 tháng ba Âm lịch hàng năm, nhằm tỏ lòng thành kính tới các bậc tiền nhân, lưu giữ giá trị văn hoá cổ truyền của dân tộc. Lễ hội cũng là dịp thực hành lễ nghi tưởng niệm của dân làng cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, muôn dân trăm họ yên vui hạnh phúc.
Lê hội diễn ra với các nghi lễ truyền thống, trong đó nghi lễ Kỷ Phúc diễn ra từ ngày 8 đến ngày 10; lễ tế Tiên Công và lễ Kỷ An mùng 4 tháng Giêng, lễ khánh hạ 27 tháng Giêng, ngày Đức Thánh sinh ngày 10 tháng tư, ngày hoá 15 tháng ba, ngày giỗ Thân phụ, thân mẫu 17 tháng tư, lễ nhập tích mùng 1 tháng Chạp.
Ngoài các nghi lễ, lễ hội còn diễn ra các trò chơi dân gian: thi đánh vật, đấu cờ, ban đêm có hát ca trù…
Xếp hạng
Miếu Thuỷ Tú được Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia ngày 30 tháng 12 năm 1991.
Tham khảo
- Phóng sự tìm hiểu về miếu Thủy Tú, Trường THCS Núi Đèo – Thủy Nguyên – Hải Phòng (2014)
- Đài Phát thanh Thuỷ Nguyên – Hải Phòng
