Mộ Cự thạch Hàng Gòn (Hàng Gòn, Đồng Nai)

Tên gọi và vị trí địa lý

Mộ Cự thạch Hàng Gòn là một di tích khảo cổ học đặc biệt, còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như Di chỉ Hàng Gòn 7, Mộ Đông Dương hay Mả Ông Đá. Tên gọi “Mộ Cự thạch Hàng Gòn” xuất phát từ đặc điểm nổi bật của di tích là được kiến tạo bằng những khối đá lớn (cự thạch), thuộc loại hình kiến trúc mộ táng tiền sử hiếm gặp ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. 

Lịch sử và nhân vật

Cho đến nay, mặc dù đã trải qua nhiều đợt nghiên cứu và khai quật, giới khoa học vẫn chưa thể giải đáp đầy đủ các câu hỏi về chủ nhân, niên đại chính xác cũng như kỹ thuật xây dựng công trình đặc biệt này. Chính những bí ẩn đó đã làm cho Mộ Cự thạch Hàng Gòn trở thành đối tượng nghiên cứu quan trọng của khảo cổ học Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Di tích được phát hiện vào đầu thế kỷ XX và nhanh chóng thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu bởi quy mô đồ sộ cùng kỹ thuật kiến tạo bằng những khối đá hoa cương có kích thước lớn. Các phiến đá và trụ đá nặng hàng chục tấn được vận chuyển từ những khu vực cách xa hàng trăm kilômét, trong khi các nghiên cứu địa chất cho thấy loại đá sử dụng để xây dựng mộ không có nguồn gốc tại Đồng Nai mà chủ yếu xuất hiện ở khu vực Đà Lạt và Ninh Thuận ngày nay. Việc cư dân cổ có thể khai thác, vận chuyển và lắp ghép những khối đá khổng lồ này bằng phương tiện thô sơ vẫn là một vấn đề chưa có lời giải thỏa đáng.

Theo đánh giá của các nhà khảo cổ, Mộ Cự thạch Hàng Gòn là công trình cự thạch có quy mô lớn và cấu trúc hoàn chỉnh nhất từng được phát hiện tại Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á. Tại Hội nghị Thông báo Khảo cổ học năm 1982, nhà nghiên cứu Lưu Ánh Tuyết nhận định đây là một ngôi mộ táng hỏa thiêu được xây dựng trong thời đại Kim khí, thuộc giai đoạn phát triển của thời đại Đồng thau và có khả năng kéo dài sang giai đoạn đầu của thời đại Sắt.

Năm 2006, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng Đồng Nai phối hợp với các cơ quan nghiên cứu khảo cổ tiến hành thám sát khu vực xung quanh di tích và phát hiện nhiều hiện vật quan trọng như mảnh gốm cổ, đồ trang sức bằng đá, hai chiếc tù và bằng đồng, dấu tích con lăn bằng đá dùng để vận chuyển cự thạch, bàn mài đá cùng nhiều hiện vật sinh hoạt khác. Kết quả phân tích cho thấy các hiện vật có niên đại từ khoảng thế kỷ II trước Công nguyên đến thế kỷ II sau Công nguyên, qua đó góp phần xác định niên đại tương đối của khu mộ.

Từ những phát hiện khảo cổ học, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chủ nhân của ngôi mộ có thể là một thủ lĩnh hoặc nhân vật có địa vị đặc biệt quan trọng trong cộng đồng cư dân cổ. Chỉ một cá nhân có quyền lực và uy tín lớn mới có khả năng huy động nguồn nhân lực đáng kể để vận chuyển, chế tác và xây dựng nên một công trình cự thạch quy mô như vậy. Các dấu tích đất cháy, gốm vỡ và hiện vật nghi lễ được tìm thấy quanh khu vực mộ cũng cho thấy nơi đây có thể từng diễn ra các nghi thức tang lễ và hoạt động tín ngưỡng quan trọng. Tuy nhiên, những nhận định này hiện vẫn chỉ là giả thuyết khoa học và cần thêm nhiều bằng chứng khảo cổ để xác minh.

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của di tích, trong giai đoạn 2021–2022, được sự chấp thuận của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Cục Di sản văn hóa, tỉnh Đồng Nai đã triển khai dự án trùng tu và tôn tạo Mộ Cự thạch Hàng Gòn với quy mô lớn. Dự án bao gồm các hạng mục bảo tồn di tích gốc và xây dựng các công trình phục vụ tham quan, nghiên cứu như nhà bao che mộ cổ, nhà trưng bày, khu chế tác, miếu thờ Ông Đá, khu dịch vụ và hệ thống cảnh quan. Công trình nhà bao che được thiết kế gợi nhớ hình thức nhà mồ cổ truyền, kết hợp các phù điêu tái hiện đời sống cư dân tiền sử, góp phần nâng cao giá trị giáo dục và quảng bá di sản khảo cổ đặc biệt này đến công chúng.

Kiến trúc cảnh quan

Tổng thể di tích Mộ Cự thạch Hàng Gòn hiện nay có diện tích khoảng 37.120 m², được tu bổ, tôn tạo theo quy hoạch bảo tồn với nhiều hạng mục chức năng nhằm bảo vệ di tích gốc, phục vụ nghiên cứu khoa học và phát huy giá trị văn hóa – lịch sử. Không gian di tích bao gồm khu hầm mộ cự thạch, khu chế tác đá cổ, các công trình tín ngưỡng dân gian cùng hệ thống công trình phụ trợ được bố trí hài hòa trong cảnh quan chung.

Khu hầm mộ cự thạch

Đây là hạng mục trung tâm và quan trọng nhất của toàn bộ di tích. Hầm mộ nằm sâu khoảng 3 m so với mặt bằng hiện nay, vẫn bảo lưu gần như nguyên vẹn cấu trúc được phát hiện từ năm 1927.

• Hầm mộ chính

Hầm mộ có dạng hình hộp chữ nhật, dài 4,2 m, rộng 2,7 m và cao khoảng 1,6 m. Toàn bộ công trình được ghép từ sáu tấm đá hoa cương nguyên khối có kích thước lớn, tạo thành đáy, bốn vách và nắp mộ. Các phiến đá được gia công tương đối hoàn chỉnh và liên kết bằng hệ thống rãnh ngàm rộng khoảng 10 cm, sâu từ 4–5 cm, tạo nên kết cấu bền vững dù không sử dụng chất kết dính.

Nắp mộ là khối đá lớn nhất, dày khoảng 30 cm, nặng gần 10 tấn, phủ kín toàn bộ khoang mộ. Hai đầu nắp được tạo phần nhô ra giống tay nắm, dài khoảng 10 cm và rộng 68 cm. Các tấm vách còn lại dày từ 20–25 cm, được lắp ghép chính xác, thể hiện trình độ kỹ thuật chế tác và vận chuyển đá rất cao của cư dân cổ.

Xung quanh hầm mộ được thiết kế theo dạng bậc cấp tam cấp bằng đất và đá, tạo không gian chuyển tiếp từ mặt đất xuống khu vực mai táng. Hiện nay các phiến đá đã được xử lý bảo quản nhằm hạn chế tác động của thời tiết và quá trình phong hóa tự nhiên.

• Hệ thống trụ đá và phiến đá phụ trợ

Theo ghi chép của học giả người Pháp Jean Bouchot khi phát hiện di tích năm 1927, xung quanh mộ từng tồn tại hai hàng cột đá lớn. Trong đó nổi bật là hai trụ đá hoa cương dài khoảng 7,2 m, rộng 1,1 m, dày 35 cm cùng mười trụ đá sa thạch có chiều dài từ 2,5–3 m.

Hiện nay nhiều trụ đá, phiến đá rời được bảo tồn quanh khu vực hầm mộ. Một số được đặt trên các bậc thềm theo vị trí sắp xếp trong đợt tu bổ năm 1992. Các cuộc khai quật sau đó còn phát hiện thêm nhiều phiến đá và trụ đá khác, góp phần giúp giới nghiên cứu hình dung quy mô nguyên thủy của quần thể kiến trúc cự thạch này.

Khu chế tác đá cổ

Nằm về phía tây nam cổng chính và phía đông nam khu hầm mộ, khu chế tác là địa điểm có ý nghĩa đặc biệt trong việc nghiên cứu kỹ thuật xây dựng công trình.

Các cuộc khai quật khảo cổ năm 1996 đã phát hiện nhiều phiến đá hoa cương đang trong quá trình gia công, cùng số lượng lớn phế liệu đá và công cụ chế tác. Điều này cho thấy khu vực này từng là nơi chuẩn bị vật liệu phục vụ việc xây dựng mộ.

• Các phiến đá gia công

Nổi bật là một phiến đá hoa cương lớn hình chữ nhật đã hoàn thiện nhưng bị vỡ thành chín mảnh. Bên cạnh đó còn có các phiến đá kích thước khoảng 1,5 × 1,5 m và 1,5 × 1 m với các dấu vết đục, gọt, vát cạnh và tạo rãnh ngàm tương tự hệ thống đá tại hầm mộ.

Những dấu tích này cho thấy cư dân cổ đã nắm vững kỹ thuật khai thác, chế tác và ghép nối đá khối lớn từ rất sớm.

• Di vật khảo cổ

Tại khu vực này, các nhà khảo cổ phát hiện tới 4.413 hiện vật và phế vật bằng đá, gồm hạch đá, mảnh tước, mảnh tách, đá cuội gia công, cùng hiện vật bằng đồng và gốm. Đây là nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu công nghệ chế tác đá thời Tiền sử muộn – Sơ sử ở khu vực Đông Nam Bộ.

Sau đợt tôn tạo năm 2012, khu chế tác được bảo tồn nguyên trạng trong phạm vi khoảng 204,6 m², có hệ thống hàng rào bảo vệ và bảng giới thiệu khoa học phục vụ tham quan.

Miếu Ông Đá

Miếu Ông Đá là công trình tín ngưỡng dân gian gắn liền với tên gọi truyền thống “Mả Ông Đá” của di tích.

• Chánh điện

Công trình có mặt bằng hình chữ Đinh (丁), quay mặt về hướng Đông. Chánh điện rộng 51,84 m², được xây theo kiểu nhà tứ trụ với bốn cột chính bằng bê tông cốt thép giả gỗ.

Không gian thờ tự gồm ba ban thờ. Ban thờ trung tâm thờ Ông Đá – nhân vật huyền thoại được người dân địa phương tôn kính như vị thần bảo hộ khu vực. Trên ban thờ đặt bài vị, lư hương, đèn thờ, bình hoa và các tượng ngựa gốm. Hai ban thờ hai bên có quy mô nhỏ hơn theo nguyên tắc “Tả ban – Hữu ban”.

Hệ thống hoành phi, câu đối trong miếu mang nội dung ca ngợi công đức và sự linh thiêng của Ông Đá, phản ánh tín ngưỡng dân gian được hình thành quanh di tích qua nhiều thế hệ.

• Nhà bếp

Nằm phía sau chánh điện, nhà bếp có diện tích gần 49 m², mái lợp ngói vảy cá, phục vụ các hoạt động tế lễ và sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng địa phương.

Miếu Thổ thần

Miếu Thổ thần nằm cách Miếu Ông Đá khoảng 3 m về phía tây bắc. Công trình có quy mô nhỏ, diện tích khoảng 4 m², xây bằng gạch, mái lợp tôn giả ngói. Đây là nơi thờ vị thần cai quản đất đai theo tín ngưỡng truyền thống của cư dân bản địa, thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và việc bảo vệ không gian thiêng của di tích.

Hệ thống công trình phụ trợ

Nhằm phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu và tham quan, khu di tích được đầu tư nhiều công trình phụ trợ hiện đại.

• Cổng và hàng rào bảo vệ

Cổng chính gồm năm lối vào, tạo điểm nhấn kiến trúc cho toàn khu. Hệ thống hàng rào bao quanh cao từ 2–2,5 m, đảm bảo an toàn và bảo vệ di tích.

• Nhà bao che hầm mộ

Đây là công trình có quy mô lớn nhất trong khu tôn tạo, được thiết kế dạng mái vòm bằng kết cấu thép nhằm bảo vệ trực tiếp khu mộ cổ khỏi tác động của thời tiết. Hình thức kiến trúc gợi liên tưởng đến các dạng nhà mồ cổ truyền, đồng thời bảo đảm yêu cầu bảo tồn lâu dài.

• Nhà trưng bày và nhà điều hành

Nhà trưng bày có diện tích khoảng 436,8 m², giới thiệu lịch sử phát hiện, kết quả nghiên cứu khảo cổ học và các hiện vật tiêu biểu của di tích. Nhà điều hành rộng khoảng 388,8 m² phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu và đón tiếp khách tham quan.

Toàn bộ khuôn viên được quy hoạch với hệ thống đường dạo, sân bãi, cây xanh và các khu vực nghỉ chân, tạo nên không gian văn hóa – khảo cổ hài hòa giữa yếu tố bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Mộ Cự thạch Hàng Gòn là công trình kiến trúc đá cổ có quy mô lớn và kỹ thuật xây dựng đặc biệt hiếm gặp ở Việt Nam. Việc sử dụng những khối đá hoa cương nặng hàng chục tấn, cùng kỹ thuật ghép nối chính xác, cho thấy trình độ tổ chức xã hội và kỹ thuật xây dựng đáng kinh ngạc của cư dân cổ cách đây khoảng 2.000 năm.

Không chỉ là di tích cự thạch tiêu biểu của Việt Nam, Mộ Cự thạch Hàng Gòn còn được xem là một trong những công trình dolmen (mộ đá lớn) có quy mô và mức độ hoàn chỉnh cao ở khu vực Đông Nam Á, góp phần làm phong phú thêm bức tranh di sản cự thạch của thế giới.

Hiện vật

Các cuộc khai quật khảo cổ học tại Mộ Cự thạch Hàng Gòn đã phát hiện số lượng lớn hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học, góp phần làm sáng tỏ đời sống vật chất, tín ngưỡng và trình độ kỹ thuật của cư dân cổ ở vùng Đông Nam Bộ cách đây khoảng 2.000 năm. Hệ thống hiện vật được tìm thấy khá đa dạng về chất liệu và loại hình, bao gồm hiện vật bằng đá, kim loại và gốm.

Hiện vật bằng đá

Nhóm hiện vật bằng đá tuy không nhiều về số lượng nhưng có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu đời sống và kỹ thuật chế tác của cư dân cổ. Qua các đợt khai quật đã phát hiện:

• 01 hiện vật trang sức bằng đá, cho thấy sự tồn tại của hoạt động chế tác và sử dụng đồ trang sức trong đời sống cộng đồng.
• 30 hiện vật đá có hình bán cầu hoặc gần giống mai rùa, được ghè đẽo tạo dáng khá công phu. Chức năng cụ thể của nhóm hiện vật này hiện vẫn đang được các nhà nghiên cứu tiếp tục tìm hiểu, song có thể liên quan đến nghi lễ tín ngưỡng hoặc các hoạt động sinh hoạt của cư dân cổ.

Ngoài ra, tại khu chế tác còn phát hiện hàng nghìn phế liệu đá, đá cuội, mảnh tước và công cụ gia công đá, cung cấp những bằng chứng quan trọng về kỹ thuật khai thác và chế tác vật liệu phục vụ xây dựng công trình cự thạch.

Hiện vật bằng kim loại

Nhóm hiện vật kim loại tiêu biểu gồm:

• 02 chiếc tù và bằng đồng, được xác định có niên đại vào khoảng những thế kỷ cuối trước Công nguyên đến những thế kỷ đầu Công nguyên.

Đây là những hiện vật có giá trị đặc biệt bởi số lượng hiện vật đồng phát hiện tại di tích không nhiều. Tù và có thể được sử dụng trong các nghi thức tín ngưỡng, hoạt động cộng đồng hoặc làm tín hiệu trong sinh hoạt của cư dân đương thời. Sự xuất hiện của hiện vật kim loại cho thấy trình độ luyện kim nhất định của cư dân cổ vùng Đồng Nai trong giai đoạn này.

Hiện vật bằng gốm

Hiện vật gốm chiếm số lượng lớn nhất trong tổng số hiện vật phát hiện được tại di tích, phản ánh khá rõ đời sống sinh hoạt và các nghi thức tang táng của cư dân cổ.

Kết quả khai quật đã thu được:

• 6.415 tiêu bản gốm, chủ yếu là các mảnh miệng, thân và chân đế của những đồ dùng sinh hoạt như hũ, vò, bình, bát, chén và các vật chứa khác.
• 740 mảnh gốm cổ tương đối nguyên dạng, được chế tác từ đất sét pha cát và vỏ nhuyễn thể nghiền nhỏ.

Xương gốm có nhiều màu sắc khác nhau như nâu nhạt, hồng, xám đen và xám trắng. Bề mặt gốm thường được xử lý khá mịn, lớp áo gốm mỏng và tương đối đồng đều. Hoa văn trang trí xuất hiện không nhiều, chủ yếu gồm các dạng văn chải, văn thừng và văn dập, phản ánh phong cách chế tác gốm đặc trưng của cư dân tiền sử và sơ sử khu vực Đông Nam Bộ.

Các hiện vật phát hiện tại Mộ Cự thạch Hàng Gòn không chỉ cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu khảo cổ học mà còn góp phần tái hiện đời sống vật chất và tinh thần của cư dân cổ Đồng Nai. Đặc biệt, sự kết hợp giữa kiến trúc mộ cự thạch, dấu tích hỏa táng và các hiện vật tùy táng cho thấy đây là một công trình gắn liền với tín ngưỡng mai táng của một cộng đồng có tổ chức xã hội tương đối phát triển.

Thông qua hệ thống hiện vật, các nhà nghiên cứu nhận thấy cư dân cổ nơi đây đã hình thành những quan niệm nhất định về linh hồn, thế giới bên kia và sự trường tồn sau cái chết. Việc xây dựng một ngôi mộ bằng những khối đá khổng lồ, kết hợp với nghi thức hỏa táng và chôn cất trang trọng, phản ánh niềm tin sâu sắc vào đời sống tâm linh cũng như vị thế đặc biệt của người được an táng trong mộ.

Với niên đại khoảng từ thế kỷ II trước Công nguyên đến thế kỷ II sau Công nguyên, hệ thống hiện vật và kiến trúc Mộ Cự thạch Hàng Gòn là minh chứng tiêu biểu cho một giai đoạn phát triển quan trọng của cư dân cổ Nam Bộ. Đồng thời, đây cũng là nguồn sử liệu quý báu góp phần nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển văn hóa bản địa vùng Đồng Nai và những giá trị tinh thần còn ẩn chứa nhiều bí ẩn của cư dân cổ trên vùng đất này.

Lễ hội

Lễ cúng Ông Đá là sinh hoạt tín ngưỡng dân gian tiêu biểu gắn liền với Di tích Mộ Cự thạch Hàng Gòn, được cộng đồng cư dân địa phương duy trì qua nhiều thế hệ nhằm tưởng nhớ nhân vật huyền thoại gắn với ngôi mộ cổ, đồng thời cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống bình yên cho nhân dân. Hằng năm, lễ hội được tổ chức vào ngày 12 và 13 tháng 9 âm lịch tại khu vực Miếu Ông Đá và Khu hầm mộ Cự thạch Hàng Gòn.

Phần lễ mang đậm màu sắc tín ngưỡng dân gian Nam Bộ, có nhiều nét tương đồng với nghi thức lễ Kỳ yên ở các đình làng nhưng được giản lược cho phù hợp với điều kiện địa phương. Trước ngày chính lễ, người dân chuẩn bị đầy đủ lễ vật như heo quay, vịt quay, hương, hoa, trà, rượu, trái cây, vàng mã, nhang đèn và kiệu rước. Công tác tổ chức do Ban Quý tế Miếu Ông Đá đảm nhiệm, với sự tham gia của đông đảo người dân trong vùng.

Sáng ngày 12 tháng 9 âm lịch diễn ra nghi thức nghinh Ông Đá từ khu hầm mộ về miếu để tham dự lễ cúng. Đoàn rước xuất phát từ Miếu Ông Đá với đội lân sư rồng dẫn đầu, tiếp đến là đội nhạc lễ, Ban Quý tế và kiệu rước. Khi đến khu hầm mộ, các nghi thức niệm hương, dâng trà, dâng rượu và thỉnh Ông được thực hiện trang trọng trong tiếng nhạc lễ truyền thống. Sau đó, Chánh tế thỉnh hương từ bàn thờ đặt lên kiệu, đoàn rước đi vòng quanh khu mộ cự thạch trước khi đưa Ông Đá trở về miếu. Buổi chiều cùng ngày diễn ra lễ khai kinh cầu an do các tăng ni thực hiện theo nghi thức Phật giáo, cầu cho quốc thái dân an, nhân dân mạnh khỏe và cuộc sống an lành.

Sáng ngày 13 tháng 9 âm lịch là lễ chính với các nghi thức dâng hương, dâng trà và dâng rượu tại các ban thờ trong Miếu Ông Đá. Sau khi hoàn tất các nghi thức tế lễ, Ban Quý tế tổ chức lễ đưa Ông Đá trở về khu hầm mộ. Thành phần đoàn rước và trình tự nghi lễ được thực hiện tương tự như lễ nghinh Ông ngày trước đó. Khi nghi thức hoàn mãn, lễ hội chính thức khép lại.

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống như biểu diễn lân sư rồng, hát tuồng cổ, thi trang trí mâm ngũ quả và các chương trình giao lưu văn nghệ phục vụ nhân dân và du khách. Các hoạt động này không chỉ tạo không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng mà còn góp phần bảo tồn các loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng của vùng đất Đồng Nai.

Lễ cúng Ông Đá ngày nay không chỉ là hoạt động tín ngưỡng của cư dân địa phương mà còn trở thành sự kiện văn hóa quan trọng gắn với Di tích quốc gia đặc biệt Mộ Cự thạch Hàng Gòn. Thông qua lễ hội, những giá trị lịch sử, khảo cổ học và văn hóa truyền thống của di tích được giới thiệu rộng rãi đến công chúng, góp phần nâng cao ý thức bảo tồn di sản, đồng thời thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa tại địa phương. Đây cũng là dịp để cộng đồng tri ân tiền nhân, củng cố bản sắc văn hóa và lưu giữ những giá trị tinh thần quý báu của cư dân vùng Đông Nam Bộ cho các thế hệ mai sau.

Xếp hạng

Ghi nhận những giá trị đặc biệt đó, di tích khảo cổ Mộ Cự thạch Hàng Gòn (thị xã Long Khánh, tỉnh Đồng Nai) đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015. Việc xếp hạng không chỉ khẳng định tầm vóc và giá trị của di tích trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam mà còn tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị của một trong những công trình khảo cổ học đặc sắc nhất cả nước.