Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Tiên và hệ thống hang động Phú Lão là một quần thể di tích thuộc xã Phú Nghĩa, huyện Lạc Thủy. Chùa nằm cách Hà Nội khoảng 140km, cách trung tâm thành phố Hòa Bình 80km, nằm ở sườn núi phía Tây dãy núi Hương Tích, cách thắng cảnh Hương Sơn 5km. Đây được xem là khu vực giao thoa giữa hai miền văn hoá Kinh – Mường, là địa bàn cư trú của người nguyên thuỷ xưa mang đậm dấu ấn của nền “Văn Hoá Hoà Bình”.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Tiên tọa lạc dưới chân núi Tung Sê trên một khu đất khá bằng phẳng có mặt tiền quay về hướng Đông Bắc. Theo truyền thuyết, chùa Tiên được xây dựng từ rất xa xưa theo lối kiến trúc nhà sàn với nguyên vật liệu là tranh, tre, nứa lá. Trải qua năm tháng, ngôi chùa đã bị xuống cấp. Năm 1998, bằng nguồn vốn trùng tu tôn tạo di tích của Bộ Văn hoá – Thông tin và sự đóng góp của chính quyền và nhân dân trong xã, ngôi chùa đã được trùng tu tôn tạo khang trang hơn.
Năm 2007, nhằm đáp ứng nhu cầu của người dân địa phương và khách hành hương đến lễ Phật ngày càng đông, chùa đã được khởi công xây mới với chiều dài 34m, rộng 33m và tổng diện tích lên tới 1.122m2. Hệ thống các tượng Phật được lắp đặt vô cùng công phu và bày trí trong không gian rộng lớn tĩnh mịch.
Hiện nay, chùa còn giữ 5 tấm sắc phong có niên đại: Tự Đức thứ 6 (1853), thứ 33 (1880); Đồng Khánh thứ 2 (1887); Duy Tân thứ 3 (1909); Khải Định thứ 9 (1924). Sắc chỉ cho xã Nhượng Lão (nay là xã Phú Nghĩa) thờ Tam vị Tản viên và Tứ vị Thánh Nương. Các vị này đều được phong là Thượng đẳng thần.
Kiến trúc cảnh quan
Quần thể chùa Tiên bao gồm các di tích nổi tiếng như đền Trình, đền mẫu Âu Cơ, chùa Tiên, các hang động rải rác trên núi Tung Sê và Hương Tích (xã Phú Lão)… Bên cạnh đó còn có cả những di chỉ khảo cổ học mang trong mình hơi thở của cả mảnh đất này, từ thuở sơ khai cho đến khi phát triển được như ngày nay.
Từ khu vực chính điện chúng ta chỉ cần đi ngược lên cách dốc và vách đá là có thể ghé các hang động. Trong hang đều được trang bị đèn và loa âm thanh, không tạo cảm giác quá lạc lõng khi bạn bước vào. Phật tử không khỏi choáng ngợp trước các khối măng đá, thạch nhũ huyền bí với đủ hình thù khác lạ.
Đền Trình
Đền nằm trên một khu vực đất rộng 1.000m2 ở thôn Lão Ngoại, Phú Lão và thờ Tam vị Đức thánh Ông, đây đều là những nhân vật có công khai sơn khởi thủy, dựng nên mảnh đất này. Xưa kia đền được xây theo kiểu nhà sàn bằng tranh tre nứa lá, tới hiện tại thì trùng tu và mở rộng theo hình chữ nhất. Vào năm 2007 thì chính quyền và người dân địa phương đã tiến hành tái tạo lại đền theo kiểu kiến trúc chữ “Đinh” với nhà Đại Bái và Hậu Cung. Đền Trình cũng là điểm đến đầu tiên khi đi thăm quần thể Di tích lịch sử văn hóa – Danh lam thắng cảnh chùa Tiên.
Đền mẫu Âu Cơ (hay đền mẫu Đầm Đa)
Từ đền Trình đến đền Mẫu Âu Cơ chúng ta phải đi thêm khoảng 300 mét nữa, nơi đây tọa lạc trên sườn núi So, xã Phú Lão. Ngôi đền này nằm hướng ra thung lũng, phía Đông Bắc với khung cảnh nên thơ trước tầm mắt. Kiểu kiến trúc được lựa chọn cũng gần theo hướng nhà sàn, với nguyên liệu bê tông cốt thép và 6 hàng chân cột bên dưới để đỡ cho toàn bộ đền phía trên, bên cạnh 2 cột ở giữa vươn cao tới tận mái.
Trần đền được đổ cuốn vòm, trên mái ốp ngói giả kiểu ngói ống và lát gạch Bát Tràng cho nền. Tại địa điểm này người dân địa phương đã thờ mẫu Âu Cơ cùng các vị Bồ Tát, Thất vị Đại vương… Vốn cũng nổi tiếng linh thiêng nên đền Mẫu là nơi thu hút nhiều người ghé thăm nhất trong quần thể di tích này.
Chùa Tiên
Từ đền Mẫu, ngược lên phía Bắc theo trục đường chính thẳng giữa lòng thung là chùa Tiên. Phía sau chùa Tiên ngay trong dãy núi Tung Sê là danh thắng động Tiên với nhiều điều kỳ thú. Chùa từng bị phá hoại hoàn toàn vào thời kỳ chống Pháp nhưng sau đó vào năm 1998 đã được chính quyền và người dân gom góp xây dựng lại. Chùa Tiên thờ Phật, Đức vua cha và Công đồng. Năm 2007 chùa được xây gần khu vực chùa cũ với quy mô, kiến trúc hoành tráng hơn nhưng đảm bảo vẻ truyền thống hài hòa cùng cảnh quan bao quanh.
Đình Trung
Cách chùa Tiên khoảng 500m về phía Tây Bắc là đình Trung tọa lạc trên một khu đất khá bằng phẳng, mặt hướng về phía Nam. Xưa đình làm bằng gỗ, lợp gianh, qua nhiều lần tu sửa, đặc biệt là vào năm 1995, bằng nguồn vốn chống xuống cấp của Bộ Văn hoá – Thông tin và sự quyên góp của nhân dân, ngôi đình đã được tu sửa khang trang như hiện nay. Sau khi dâng hương lên ban thờ Đức Vua và Đức Thánh Ông, du khách sẽ được thăm quan giếng nước cổ hình bán nguyệt với làn nước trong xanh in bóng mây trời.
Động Tam Tòa
Hang động sở hữu vẻ đẹp lung linh có thờ 3 vị Đức Thánh Ông, nằm ở trung tâm của Nhượng Lão. Những bạn bị sợ không gian hẹp có thể phần nào an tâm là động có không gian rất rộng rãi, chiều dài khoảng 130m và chia thành 3 tòa. Từ ngay trước cửa động chúng ta đã phải choáng ngợp trước thế giới nhũ đá thần kỳ lấp lánh dưới ánh đèn đủ màu sắc, mang tới không gian như một bảo tàng nghệ thuật tự nhiên với các tác phẩm nghệ thuật hài hòa của tạo hóa ban tặng.
Ngoài ra, trong quần thể di tích còn có suối Giải Oan – nơi trút bỏ những nặng nề, ưu phiền; động Mẫu Long nơi có Suối vàng lung linh, Suối bạc lấp lánh; thăm động Cô Chín và động Ông Hoàng Bảy gắn liền với các truyền thuyết; ngắm nhìn toàn cảnh vùng đất Lạc Thủy với vẻ đẹp của bức tranh thủy mặc từ cửa động Tam Tòa. Đặc biệt vượt qua quèn là có thể tới thung lũng tình yêu – nơi sương, gió, nắng ngọt ngào như vị ngọt nhân tình.
Lễ hội
Lễ hội chùa Tiên thường xuyên được tổ chức tại khu di tích chùa Tiên vào ngày mùng 4 tháng Giêng Âm lịch hàng năm. Lễ hội tập trung tại các điểm chính như: đền Mẫu, đền Trình, đình Trung, chùa Tiên, động Tam Tòa. Trong phần lễ, các đám rước linh đình, lễ tế trang nghiêm được tổ chức để tạ ơn các vị thần có công với nước với dân, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu… Đây là nơi tập trung nhiều những giá trị văn hóa truyền thống nên khi đến với lễ hội du khách sẽ được thưởng thức lễ rước kiệu trang trọng, bày tỏ lòng thành kính của mình, thỏa mãn nhu cầu tìm hiểu văn hóa tâm linh và cùng tham gia phần hội với nhiều trò chơi dân gian độc đáo, đặc sắc.
Xếp hạng
Với những giá trị lịch sử – văn hóa trên, chùa Tiên – động Phú Lão đã được Bộ Văn hóa – Thông tin cấp bằng công nhận di tích lịch sử – văn hóa ngày 30/9/1989.
Quyết định số 3527/QĐ-BVHTTDL ngày 01/11/2011 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng quần thể hang động khu vực Chùa Tiên xã Phú Nghĩa, huyện Lạc Thuỷ, tỉnh Hoà Bình là Di tích quốc gia.
Tham khảo
- Thụy Anh, “Hành hương chùa Tiên Hòa Bình có kiến trúc nhà sàn độc đáo” ngày 3/4/2023, https://mia.vn/cam-nang-du-lich/hanh-huong-chua-tien-hoa-binh-co-kien-truc-nha-san-doc-dao-11830
- Quần thể du lịch chùa Tiên – Động Phú Lão, https://hoabinhtourism.vn/vi/dlchuatien
