Tên gọi và vị trí địa lý
Tháp Bình Sơn, còn gọi là Tháp Then, Tháp chùa Then hoặc Tháp chùa Vĩnh Khánh, là một công trình kiến trúc Phật giáo cổ gắn liền với chùa Vĩnh Khánh. Di tích hiện thuộc xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ (trước đây thuộc thị trấn Tam Sơn, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc).
Đây là một trong những tháp gạch cổ tiêu biểu của Việt Nam, được xây dựng trong khoảng từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI, phản ánh sự phát triển của kiến trúc và nghệ thuật Phật giáo thời trung đại. Với giá trị lịch sử, kiến trúc và mỹ thuật đặc sắc, Tháp Bình Sơn là một di sản văn hóa quan trọng của vùng trung du Bắc Bộ.
Lịch sử và nhân vật
Theo truyền thuyết và ký ức của người dân địa phương, Tháp Bình Sơn nguyên có 15 tầng, trên đỉnh đặt một khối búp sen bằng đất nung tượng trưng cho sự thanh khiết và giác ngộ trong Phật giáo. Trải qua nhiều thế kỷ cùng những tác động của thời gian và thiên nhiên, phần trên của tháp đã bị hư hại.
Hiện nay, tháp còn lại 11 tầng và 1 tầng bệ, với chiều cao khoảng 16,5 m. Dù không còn giữ được nguyên trạng ban đầu, công trình vẫn là một trong những tháp gạch cổ tiêu biểu của Việt Nam, phản ánh trình độ kiến trúc và nghệ thuật Phật giáo phát triển trong giai đoạn từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI.
Kiến trúc cảnh quan
Tháp Bình Sơn – chùa Vĩnh Khánh tọa lạc trên một gò đất cao, trong khuôn viên rộng khoảng 17.200m², gồm Tháp Bình Sơn, tòa Tam bảo cũ, Tam bảo mới, giếng Mực, nhà khách, hồ sen, cổng và các công trình phụ trợ.
Tháp Bình Sơn
Tháp Bình Sơn là hạng mục trung tâm và nổi bật nhất của di tích. Hiện tháp cao khoảng 16,5m, gồm 11 tầng và 1 tầng bệ, có mặt bằng hình vuông thu nhỏ dần từ dưới lên trên. Cạnh tầng dưới cùng rộng 4,45m, tầng trên cùng rộng 1,55m.
Toàn bộ tháp được xây bằng gạch nung không tráng men với kỹ thuật chế tác và lắp ghép tinh xảo. Hai tầng dưới còn bảo tồn hệ thống hoa văn phong phú và hoàn chỉnh nhất, gồm các mô típ hoa cúc, cánh sen, lá đề, rồng chạm nổi, hoa văn hình học và hình “sư tử hí cầu”. Từ tầng thứ ba trở lên, các chi tiết trang trí dần được giản lược do diện tích mặt tháp thu hẹp.
Về vật liệu xây dựng, tháp sử dụng ba loại gạch chính: gạch xây kết cấu, gạch trang trí chân đế và diềm tháp, cùng loại gạch chuyên dùng cho các tầng cao. Đây là một trong những công trình tháp gạch cổ tiêu biểu còn tương đối nguyên vẹn của kiến trúc Phật giáo Việt Nam thời trung đại.
Tòa Tam bảo cũ
Tòa Tam bảo cũ được đại trùng tu năm 1976 và chuyển lùi khoảng 20m so với vị trí ban đầu. Công trình có mặt bằng hình chữ Đinh (丁), gồm Tiền đường 5 gian và Hậu cung 3 gian.
Kiến trúc mang phong cách truyền thống với nền lát gạch đỏ, hệ khung gỗ và hai cột đồng trụ lớn phía trước. Bên trong lưu giữ nhiều tượng thờ bằng đất phủ sơn có niên đại từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, phản ánh đời sống tín ngưỡng Phật giáo của địa phương.
Tam bảo mới
Tam bảo mới được xây dựng năm 2012 trên nền khu Tam bảo cũ. Công trình có mặt bằng hình chữ nhật, kết cấu bê tông cốt thép, mang phong cách kiến trúc thiền viện hiện đại.
Mái được thiết kế theo kiểu chồng diêm nhiều lớp, lợp ngói ống, tạo sự hài hòa với không gian kiến trúc truyền thống của di tích.
Giếng Mực
Giếng Mực là một yếu tố cảnh quan gắn với truyền thuyết địa phương. Tương truyền nơi đây từng là nền móng của một ngọn tháp cổ màu xanh. Sau khi tháp mất đi, vị trí này để lại một hố sâu hình tròn giống giếng nước nên được người dân gọi là Giếng Mực.
Hiện nay, trải qua thời gian và biến đổi tự nhiên, hình dáng nguyên thủy của giếng không còn được bảo tồn hoàn toàn.
Nhà khách
Nhà khách được xây dựng năm 2012 với diện tích khoảng 283,5m². Công trình có mặt bằng hình chữ nhất, mái cong truyền thống, góp phần phục vụ công tác đón tiếp khách tham quan, nghiên cứu và sinh hoạt văn hóa tại di tích.
Hồ sen
Hồ sen nằm phía trước khu vực tháp Bình Sơn, góp phần tạo cảnh quan thanh tịnh cho không gian chùa. Hồ hiện được sử dụng để trồng sen, phù hợp với biểu tượng của Phật giáo, đồng thời tạo điểm nhấn sinh thái cho toàn bộ khu di tích.
Cổng di tích
Cổng vào khu di tích gồm bốn trụ xây bằng gạch. Lối đi chính được lắp hai cánh cổng sắt, hai bên là hàng rào bảo vệ. Công trình tuy đơn giản nhưng tạo ranh giới rõ ràng giữa không gian di tích với khu dân cư xung quanh.
Quần thể Tháp Bình Sơn – chùa Vĩnh Khánh là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Phật giáo cổ truyền và cảnh quan tự nhiên vùng trung du Bắc Bộ. Trong đó, Tháp Bình Sơn là công trình có giá trị nổi bật nhất, không chỉ bởi quy mô và kỹ thuật xây dựng đặc sắc mà còn bởi hệ thống hoa văn trang trí tinh xảo, phản ánh trình độ kiến trúc, mỹ thuật và tư duy thẩm mỹ của người Việt trong giai đoạn từ thế kỷ XIV đến XVI. Đây là một trong số ít tháp gạch cổ còn tồn tại tương đối nguyên vẹn, có ý nghĩa đặc biệt trong việc nghiên cứu lịch sử kiến trúc Phật giáo Việt Nam.
Di sản
Hệ thống hiện vật và hoa văn trang trí tại Tháp Bình Sơn phản ánh trình độ kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật tạo hình và tư duy thẩm mỹ đặc sắc của người Việt thời trung đại. Các mô típ trang trí được thể hiện trực tiếp trên gạch nung, vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử mỹ thuật và kiến trúc Việt Nam từ thế kỷ XIV đến XVI.
Đồ án sư tử hí cầu
Một trong những mô típ nổi bật và gây nhiều chú ý đối với giới nghiên cứu là hình tượng “sư tử hí cầu”. Khác với hình tượng “sấu đớp ngọc” thường xuất hiện trên các bệ tượng Phật thời Lý, sư tử hí cầu tại Tháp Bình Sơn mang phong cách gần gũi và sinh động hơn.
Hình ảnh sư tử đùa với quả cầu biểu trưng cho sức mạnh, sự bảo hộ và khát vọng chinh phục. Đây là mô típ trang trí phổ biến trong nghệ thuật Việt Nam từ thế kỷ XVII trở về sau, tuy nhiên sự xuất hiện của nó trên Tháp Bình Sơn cho thấy quá trình hình thành sớm của loại hình nghệ thuật này. Các đường nét được thể hiện mềm mại, cân đối, tạo cảm giác linh hoạt và giàu tính biểu cảm.
Hình tượng rồng
Rồng trên Tháp Bình Sơn là một trong những hình tượng độc đáo nhất của nghệ thuật trang trí Việt Nam thời trung đại. Rồng được thể hiện với nhiều đặc điểm riêng biệt như:
- Có sừng, thân uốn cong mềm mại theo hình sin.
- Đầu quay vào giữa vòng tròn hoặc quay ngược về phía thân.
- Sống lưng nổi hình răng cưa.
- Chân vươn ra ngoài hoặc vắt qua thân.
- Đặc biệt có tư thế đưa chân trước lên nắm chòm tóc hoặc vuốt râu.
Những đặc điểm này vừa gợi nhớ đến phong cách rồng thời Trần, vừa mang những yếu tố dân gian xuất hiện phổ biến dưới thời Hậu Lê. Chính vì vậy, rồng Bình Sơn không hoàn toàn thuộc một kiểu thức cố định nào mà thể hiện sự chuyển tiếp và sáng tạo trong nghệ thuật tạo hình. Dáng vẻ nghịch ngợm, sinh động của rồng góp phần tạo nên nét riêng cho di tích.
Hoa văn lá đề
Lá đề là loại hình trang trí phổ biến trong kiến trúc Phật giáo, gắn với biểu tượng cây Bồ Đề – nơi Đức Phật giác ngộ.
Tại Tháp Bình Sơn, hoa văn lá đề xuất hiện với nhiều kiểu thức khác nhau. So với lá đề thời Lý, các hình lá đề ở đây có xu hướng đơn giản và ít cầu kỳ hơn, nhưng vẫn giữ được vẻ mềm mại và thanh thoát. Bên trong lá đề thường trang trí các bông hoa nhỏ, họa tiết hình học hoặc các mô típ “sừng nhọn”, “u tròn”.
Những yếu tố này cho thấy sự kế thừa truyền thống mỹ thuật thời Lý đồng thời phản ánh sự biến đổi của nghệ thuật trang trí trong các thế kỷ sau. Đây cũng là cơ sở quan trọng giúp các nhà nghiên cứu xác định niên đại và phong cách nghệ thuật của công trình.
Hoa văn hoa cúc dây
Mô típ hoa cúc dây là một trong những hoa văn xuất hiện nhiều trên thân tháp. Loại hoa văn này đã xuất hiện từ thời Lý và tiếp tục được sử dụng qua thời Trần.
Tại Tháp Bình Sơn, cúc dây được thể hiện dưới dạng những đường cong hình sin liên hoàn, mềm mại và uyển chuyển. So với các mẫu cúc dây thời Lý, bố cục tại đây đã được giản lược hơn, nhấn mạnh tính nhịp điệu và sự cân đối của tổng thể kiến trúc.
Những dải hoa văn này góp phần tạo cảm giác thanh thoát cho công trình đồng thời thể hiện sự phát triển liên tục của nghệ thuật trang trí truyền thống Việt Nam.
Đấu ba chạc (con sơn)
Một chi tiết kiến trúc đáng chú ý khác là đấu ba chạc, còn gọi là con sơn. Đây là bộ phận vừa có chức năng kết cấu vừa mang giá trị trang trí.
Loại hình này đã xuất hiện từ thời Lý và tiếp tục phát triển mạnh trong các công trình kiến trúc thời Mạc. Sự hiện diện của đấu ba chạc tại Tháp Bình Sơn cho thấy sự kế thừa lâu dài của kỹ thuật kiến trúc truyền thống, đồng thời phản ánh trình độ xử lý kết cấu tinh vi của người thợ xưa.
Hệ thống hiện vật và hoa văn trang trí tại Tháp Bình Sơn là minh chứng sinh động cho sự phát triển của nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn từ thế kỷ XIV đến XVI. Không chỉ mang giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc sắc, công trình còn phản ánh trình độ kỹ thuật chế tác gạch, tư duy thẩm mỹ và bản sắc văn hóa dân tộc. Với những giá trị nổi bật đó, Tháp Bình Sơn được xem là một trong những kiệt tác kiến trúc gạch cổ của Việt Nam, từng được các học giả Pháp đánh giá là “một trong những ngọn tháp đẹp nhất Bắc Kỳ” và được ví như “viên ngọc quý trong kho tàng di sản kiến trúc dân tộc”.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa, di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Bình Sơn (nay thuộc xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ) đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015. Đây là sự ghi nhận đối với một trong những công trình tháp gạch cổ tiêu biểu và độc đáo nhất còn tồn tại ở Việt Nam, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của di tích trong việc nghiên cứu lịch sử kiến trúc, mỹ thuật Phật giáo và văn hóa dân tộc thời trung đại.
