Tên gọi và vị trí địa lý
Tháp cổ Chiềng Sơ là một di tích kiến trúc nghệ thuật độc đáo, mang giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc, là biểu tượng cho tình đoàn kết hữu nghị giữa hai dân tộc Việt Nam và Lào trong quá trình giao lưu, gắn bó lâu đời tại khu vực biên giới Tây Bắc.
Di tích hiện tọa lạc tại bản Nà Muông, xã Chiềng Sơ, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên (nay thuộc xã Mường Luân, tỉnh Điện Biên). Với vị trí nằm giữa không gian văn hóa của đồng bào các dân tộc vùng cao, Tháp cổ Chiềng Sơ không chỉ là công trình kiến trúc cổ có giá trị về mặt nghệ thuật mà còn là dấu tích quan trọng phản ánh quá trình giao lưu văn hóa, tín ngưỡng và quan hệ đoàn kết giữa cộng đồng cư dân hai nước Việt Nam – Lào.
Lịch sử và nhân vật
Hiện nay, chưa có tài liệu lịch sử cụ thể xác định chính xác thời điểm khởi dựng Tháp cổ Chiềng Sơ. Tuy nhiên, qua nghiên cứu về đặc điểm kiến trúc, vật liệu xây dựng và những dấu tích còn lại, các nhà nghiên cứu cho rằng công trình có niên đại khoảng thế kỷ XV – XVI.
Tháp Chiềng Sơ là một công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo, thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng, tư duy thẩm mỹ và sự sáng tạo của cộng đồng cư dân hai nước Việt Nam – Lào trong quá trình giao lưu văn hóa. Sự tồn tại của ngọn tháp không chỉ phản ánh giá trị nghệ thuật kiến trúc truyền thống mà còn cho thấy mối quan hệ gắn bó, đoàn kết giữa các cộng đồng dân cư sinh sống trong khu vực biên giới Tây Bắc.
Cho đến nay, mục đích xây dựng ban đầu của Tháp Chiềng Sơ vẫn còn là vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm. Một số giả thuyết cho rằng đây có thể là công trình thờ cúng của người Thái cổ, trong khi một số ý kiến khác nhận định tháp có khả năng là nơi an táng hoặc tưởng niệm một vị thủ lĩnh có vai trò quan trọng trong cộng đồng.
Theo lời kể của các bậc cao niên tại địa phương, vào năm 1960, trong quá trình đào mương phai phục vụ sản xuất, người dân đã phát hiện một lò gạch cổ bị vùi lấp bên suối, cách tháp khoảng 100m. Tại đây còn nhiều viên gạch được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Người dân địa phương cho rằng đây có thể là nơi sản xuất vật liệu phục vụ quá trình xây dựng Tháp Chiềng Sơ. Tuy nhiên, hiện nay dấu tích của lò gạch cổ này không còn tồn tại.
Kiến trúc cảnh quan
Tháp cổ Chiềng Sơ là công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo với hình dáng tổng thể tựa như một chiếc nậm rượu, phần chân tháp mở rộng, thân tháp thu nhỏ dần về phía trên, tạo nên sự cân đối, mềm mại nhưng vẫn vững chắc. Tháp có chiều cao khoảng 10,5m. Xung quanh chân tháp đặt bốn tượng linh vật gồm hai tượng voi ở phía trước và hai tượng chó ở phía sau, góp phần tạo nên nét đặc trưng trong bố cục kiến trúc của công trình.
Tháp được xây dựng chủ yếu bằng gạch kết hợp với vôi vữa mật. Vật liệu gạch sử dụng trong quá trình xây dựng được phân chia thành hai loại phù hợp với từng vị trí kiến trúc: loại gạch lớn, dày được sử dụng ở phần chân tháp nhằm tạo độ chịu lực và vững chắc; loại gạch nhỏ, mỏng hơn được sử dụng ở phần thân và ngọn tháp nhằm tạo nên những đường nét thanh thoát, uyển chuyển. Cách lựa chọn và sử dụng vật liệu này cho thấy sự tính toán kỹ lưỡng của người xưa trong việc kết hợp giữa yếu tố kỹ thuật và giá trị thẩm mỹ.
Phần chân tháp có mặt bằng hình vuông, được tạo thành bởi nhiều lớp kiến trúc xếp chồng lên nhau, tạo cảm giác bền vững, chắc chắn. Khu vực này hầu như không có các họa tiết trang trí, tập trung thể hiện sự khỏe khoắn của phần đế công trình.
Phần thân tháp được thu nhỏ hơn so với chân tháp và là khu vực tập trung nhiều yếu tố trang trí nghệ thuật. Nổi bật trên thân tháp là hình ảnh tòa sen cách điệu gồm sáu lớp cánh sen xếp chồng, biểu tượng cho sự thanh cao, tinh khiết. Bên cạnh đó là hệ thống hoa văn chìm nổi với các mô típ chim muông, hoa lá được bố trí hài hòa theo từng mảng kiến trúc, tạo nên vẻ đẹp sinh động và giàu tính biểu tượng.
Đặc biệt, trên thân tháp còn xuất hiện các hình tượng rồng được đắp nổi uốn quanh công trình. Đầu và đuôi rồng hướng vào nhau tạo thành hình số tám, trên thân có các lớp vảy mang phong cách tạo hình riêng biệt, không phổ biến trong các công trình kiến trúc cùng thời ở Việt Nam. Hình tượng rồng tại Tháp Chiềng Sơ có những nét tương đồng với mô típ rắn thiêng trong văn hóa Ấn Độ giáo, phản ánh sự giao thoa văn hóa trong khu vực.
Từ phần thân chính trở lên, tháp được xây dựng theo dạng hình ống với mặt cắt lục giác. Các tầng tháp được thiết kế liên hoàn, kết hợp giữa các đường nét tiếp tuyến và họa tiết cánh sen chạy quanh thân tháp. Phần tháp phía trên gồm ba tầng, mỗi tầng có bề mặt xây trát phẳng, không trang trí quá nhiều nhưng được nhấn mạnh bằng các chi tiết hoa văn tại vị trí tiếp giáp giữa các tầng.
Các họa tiết trang trí chủ yếu gồm hình cánh sen, lưỡi mác, mặt trời và các dạng hoa lá cách điệu. Một điểm đặc biệt trong kỹ thuật trang trí là bên trong các cánh sen và họa tiết lưỡi mác có gắn những mảnh gương nhỏ, khi ánh sáng mặt trời chiếu vào sẽ tạo hiệu ứng phản quang, làm tăng vẻ lung linh cho công trình.
Phần ngọn tháp được thu nhỏ dần về phía trên, tạo nên dáng vẻ thanh thoát, nhẹ nhàng và hoàn thiện bố cục tổng thể của công trình. Với sự kết hợp hài hòa giữa hình khối kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và hệ thống trang trí nghệ thuật, Tháp cổ Chiềng Sơ là minh chứng tiêu biểu cho sự sáng tạo của cư dân khu vực Tây Bắc trong lịch sử giao lưu văn hóa Việt Nam – Lào.
Xếp hạng
Ngày 14/04/2011, Tháp cổ Chiềng Sơ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 1255/QĐ-BVHTTDL. Việc được công nhận là di tích cấp quốc gia khẳng định giá trị đặc biệt của Tháp Chiềng Sơ trên các phương diện lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và văn hóa, đồng thời ghi nhận vai trò của công trình trong việc lưu giữ những dấu ấn về quá trình giao lưu, gắn kết văn hóa giữa các cộng đồng cư dân Việt Nam – Lào tại khu vực Tây Bắc.
