Thời gian: Từ mùng 6 đến 8 tháng giêng hàng năm
Địa điểm: Đền Sóc
Nhân vật thờ tự: Thánh Gióng
Khâu chuẩn bị lễ vật
Để chuẩn bị cho lễ hội, các làng sẽ được phân công rước các lễ vật trong lễ hội như sau:
Thôn Vệ Linh (xã Phù Linh) rước giò hoa tre
Thôn Dược Thượng (xã Tiên Dược) rước voi
Thôn Đan Tảo (xã Tân Minh) rước trầu cau
Thôn Đức Hậu (xã Đức Hoà) rước ngà voi
Thôn Yên Sào (xã Xuân Giang) rước cỏ voi
Thôn Yên Tàng (xã Bắc Phú) rước tướng
Thôn Xuân Dục (xã Tân Minh) rước cầu húc
Trong hệ thống các công việc chuẩn bị cho lễ hội đền Sóc, công phu và đòi hỏi nhiều thời gian nhất là làm voi của thôn Dược Thượng (xã Tiên Dược) và làm giò hoa tre của thôn Vệ Linh (xã Phù Linh). Đặc biệt, giò hoa tre gắn với tục cướp lộc được xem là một trong những nét đặc sắc, tạo nên dấu ấn riêng của lễ hội đền Sóc.
Để chuẩn bị nguyên liệu làm giò hoa tre, người dân Vệ Linh thường bắt đầu từ mùng 3, mùng 4 Tết bằng việc tuyển chọn và chặt tre, sau đó tập kết về đình làng. Tre được lựa chọn phải đáp ứng những yêu cầu nhất định: cây cao, thân thẳng, ngọn còn nguyên, xanh tốt, các đốt dài và không bị sâu bệnh. Sáng mùng 5, các bậc cao niên trong làng tiến hành lễ tế tại đình. Sau nghi lễ, người dân bắt đầu công việc vót “hoa tre”. Theo lệ làng trước đây, mỗi giáp phải đóng góp 50 giỏ hoa tre. Toàn bộ công việc phải hoàn thành vào chiều tối mùng 5 để kịp chuẩn bị cho nghi thức tiến lễ vào đền Thượng vào rạng sáng mùng 6.
Việc làm voi ở thôn Dược Thượng cũng được tiến hành theo một quy trình chặt chẽ và gắn với nghi lễ truyền thống của cộng đồng. Theo lệ, công việc thường được khởi công vào sáng mùng 5 tháng Chạp hằng năm. Trước đó, tre đã được lựa chọn kỹ lưỡng, chặt và tập kết tại sân đình. Vào buổi sáng ngày khởi công, các bậc cao niên trong thôn thực hiện lễ thỉnh Thánh tại đình, xin phép được bắt đầu việc đan voi để chuẩn bị tham gia đoàn rước trong lễ hội Gióng tại đền Sóc. Sau khi hoàn tất nghi lễ, các cụ tiến hành pha tre và bắt đầu các công đoạn tạo hình voi.
Không chỉ riêng Vệ Linh và Dược Thượng, các thôn làng được phân công cung tiến lễ vật cho đền Sóc cũng đều có quá trình chuẩn bị tương đối công phu. Lễ vật thường được chuẩn bị từ giữa tháng Chạp, sau đó cộng đồng tiến hành lễ tế tại đình làng vào ngày mùng 5 Tết. Đến mùng 6, các lễ vật được rước về đền Sóc để chính thức tham gia vào chuỗi nghi lễ của lễ hội. Quy trình này cho thấy lễ hội không chỉ diễn ra trong không gian đền Sóc mà còn được chuẩn bị và thực hành từ trước đó tại các làng tham gia cung tiến, qua đó thể hiện sự gắn kết giữa tín ngưỡng thờ Thánh Gióng với đời sống.
Diễn trình lễ hội
Vào khoảng nửa đêm mùng 5, rạng sáng mùng 6 Tết, các quan viên và bô lão làng Vệ Linh tiến hành nghi lễ mộc dục tại đền Thượng. Nước dùng trong nghi lễ được nấu từ các loại lá thơm hái trên những ngọn núi quanh khu vực đền. Sau khi nấu xong, nồi nước thơm được đặt trước bệ thờ. Chủ tế thắp một nén hương lớn, nhúng phần hương đang cháy vào nồi nước thơm rồi dùng nước đó vẩy lên các pho tượng, thực hiện nghi thức tẩy rửa và thanh tịnh tượng thờ trước khi bước vào những nghi lễ chính của lễ hội.
Từ tảng sáng mùng 6, ba hồi trống vang lên từ đền Thượng, báo hiệu nghi thức tiến giò hoa tre của làng Vệ Linh, còn gọi là cây giò “đầu nước”. Đoàn rước vừa đi vừa chạy trong không khí náo nhiệt với tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và hòa cùng ánh đuốc rực sáng. Những người tham gia mang theo gươm, giáo, cờ quạt tạo nên hình ảnh mô phỏng một đoàn quân đang xuất trận, gợi nhắc không khí chiến trận trong truyền thuyết về Thánh Gióng.
Cũng từ sáng mùng 6, các làng được phân công chuẩn bị lễ vật lần lượt tổ chức rước vật tiến lễ. Trong đó, nổi bật là đoàn rước voi của làng Dược Thượng với đội hình mang binh khí, cờ quạt và đoàn rước ngà voi của làng Phả Lộng với kiệu, lọng được trang hoàng rực rỡ. Theo lời kể dân gian, tục rước voi, ngà voi và cỏ voi bắt nguồn từ truyền thuyết về đoàn quân của Thánh Gióng. Khi Gióng ra trận, ngoài quân lính còn có voi, ngựa tham gia, trong đó voi được sử dụng để vận chuyển lương thực. Vì quá đói, voi đã xông vào vườn chuối của người dân làng Yên Sào, ăn và giẫm nát nhiều cây cối. Không biết đó là voi của Thánh Gióng, dân làng đã đuổi đánh khiến voi bị gãy ngà tại Phả Lộng và sau đó bị giết tại Dược Thượng. Từ đó, ba làng Yên Sào, Phả Lộng và Dược Thượng được quan niệm là phải “chịu phạt” bằng việc hằng năm tiến cống các lễ vật tương ứng là cỏ voi, ngà voi và voi.
Ngà voi dùng trong lễ hội được làm bằng gỗ, có màu trắng và bề mặt nhẵn mịn. Khi rước, đôi ngà được đặt trên kiệu và che lọng trang trọng. Sau khi hoàn tất nghi lễ, ngà được đưa vào hậu cung để thờ. Đến mùa hội năm sau, khi đôi ngà mới được dâng lên, đôi ngà của năm trước được đưa ra hóa. “Cỏ voi” dâng cho Thánh được tượng trưng bằng những thân cây chuối, gắn với chi tiết voi của Thánh Gióng từng phá vườn chuối của dân làng trong truyền thuyết. Bên cạnh đó, trầu cau cũng là một lễ vật mang ý nghĩa gần gũi với đời sống dân gian. Vốn là những vật phẩm quen thuộc trong sinh hoạt của người Việt, trầu cau xuất hiện trong nhiều nghi lễ và sự kiện quan trọng như lễ hội, cưới hỏi, ma chay. Trong quan niệm văn hóa truyền thống, trầu cau còn biểu trưng cho sự sống, sự hòa hợp âm dương, tình cảm gắn kết và sự sinh sôi, nảy nở.
Một nghi thức đặc sắc khác của lễ hội đền Sóc là tục chém tướng, do làng Yên Tàng đảm nhiệm. Nghi thức này được kết hợp với hoạt động rước và diễn lại hình ảnh chém tướng như một trận đánh thu nhỏ, vừa mang tính nghi lễ vừa mang tính trò diễn dân gian. “Tướng” được lựa chọn là những bé gái trong độ tuổi khoảng 9–13, chưa lập gia đình, được trang điểm và mặc áo dài, sau đó ngồi trên kiệu do bốn người khiêng. Đi cùng kiệu là đội cờ ngũ sắc với khoảng hai mươi lá cờ. Một đoàn người cầm gươm, mác, mã tấu tiến theo phía sau. Khi đoàn rước di chuyển được một đoạn, đội quân đuổi kịp kiệu và thực hiện động tác chém tướng. Sau đó, “tướng” được một thanh niên khỏe mạnh cõng chạy tắt qua cánh đồng để đưa về làng. Nghi thức này đồng thời là một hình thức diễn xướng dân gian, tái hiện không khí giao chiến trong truyền thuyết và tạo nên sự hấp dẫn đối với người tham dự lễ hội.
Trong ba ngày hội, bên cạnh hệ thống nghi lễ và hoạt động tế tự diễn ra tại các đền, chùa, không gian lễ hội còn trở nên sôi động bởi nhiều trò chơi và hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian. Có thể kể đến các trò đu bay, cờ người, chọi gà, tổ tôm, tam cúc; các hình thức biểu diễn như xem tuồng, hát xẩm, hát xoan; hay thưởng thức quan họ trên những chiếc thuyền di chuyển quanh hồ. Các hoạt động thi đấu thể thao cũng được tổ chức, góp phần tạo nên không khí vui tươi, náo nhiệt cho ngày hội. Đến chiều mùng 8, nghi thức hóa voi bên hồ Sóc được tiến hành, được xem là hoạt động khép lại chuỗi nghi lễ của lễ hội.
Nguồn ảnh: Sóc Sơn quê hương mình
Tài liệu tham khảo
Nguyễn Chí Bền (2011), “Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại”, Tạp chí Di sản văn hoá phi vật thể, số 1(34).
Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam (2010), Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, Nxb Thế giới, Hà Nội.
