Tên di sản: Lễ Hết Chá
Tên gọi khác: Hết Chá; trong các nhóm Thái khác có những nghi lễ tương ứng như Xên Lẩu Nó, Kin Pang Then
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Cộng đồng người Thái trắng ở Mộc Châu, tỉnh Sơn La
Thời gian tổ chức: Ngày 26 tháng 3 dương lịch hằng năm, vào mùa hoa ban, hoa mạ nở
Đối tượng thực hành nghi lễ: Thầy mo, các con nuôi của thầy mo, gia đình, họ hàng và cộng đồng dân bản
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng người Thái trắng ở Mộc Châu
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1877/QĐ-BVHTTDL ngày 08/6/2015 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Lễ Hết Chá là một nghi lễ truyền thống quan trọng của người Thái trắng ở Mộc Châu, Sơn La, gắn với nghề mo và mối quan hệ giữa thầy mo với những người từng được thầy giúp đỡ, chữa bệnh. Người Thái quan niệm mọi vật đều có linh hồn, vì vậy khi gặp những vấn đề về sức khỏe và đời sống, ngoài việc dùng thuốc, họ còn nhờ thầy mo thực hiện các nghi lễ cầu thần linh phù trợ. Những người khỏi bệnh thường xin làm con nuôi của thầy mo để tỏ lòng biết ơn, từ đó hình thành lễ Hết Chá như một dịp con nuôi dâng lễ tạ ơn. Lễ còn mang ý nghĩa cầu cho con nuôi, dân bản khỏe mạnh, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và gia súc sinh sôi.
Nguồn gốc và ý nghĩa của Lễ Hết Chá
Từ lâu, người Thái ở Mộc Châu khi đau ốm thường kết hợp chữa bệnh bằng thuốc nam với việc nhờ thầy mo làm lễ cầu thần linh. Một số thầy mo vừa biết hành lễ vừa có kinh nghiệm bốc thuốc, chữa bệnh nên được cộng đồng đặc biệt kính trọng. Những người được chữa khỏi thường xin nhận thầy mo làm bố nuôi để bày tỏ lòng biết ơn và duy trì mối quan hệ lâu dài. Hằng năm, thầy mo tổ chức lễ Hết Chá để các con nuôi trở về tạ ơn, đồng thời cầu phúc cho gia đình, bản mường và một năm sản xuất thuận lợi.
Trong cộng đồng người Thái, nghi lễ dành cho người làm nghề mo có những tên gọi khác nhau. Người Thái trắng ở Mộc Châu gọi là Hết Chá, người Thái đen gọi là Xên Lẩu Nó, còn người Thái trắng ở Quỳnh Nhai có nghi lễ Kin Pang Then. Tuy tên gọi khác nhau, các nghi lễ đều gắn với mối quan hệ giữa thầy mo, thần linh và cộng đồng. Riêng Hết Chá ở Mộc Châu có hệ thống nghi thức, cây nêu, trò diễn và hình thức xòe chá tạo nên đặc trưng riêng.
Thời gian và không gian tổ chức
Lễ Hết Chá được tổ chức hằng năm vào ngày 26 tháng 3 dương lịch, thời điểm hoa ban và hoa mạ đang nở. Không gian hành lễ thường là một khu đồi gần trung tâm bản, đủ rộng để dựng cây nêu và tổ chức các nghi thức, trò diễn, múa xòe. Trước ngày lễ, thầy mo thông báo thời gian cho các con nuôi, họ hàng, đội xòe và bà con trong bản để cùng chuẩn bị và tham dự. Việc tập trung nhiều gia đình, dòng họ và dân bản khiến Hết Chá trở thành một sinh hoạt cộng đồng quy mô lớn.
Chuẩn bị cây nêu xẳng chá
Cây nêu trong lễ Hết Chá được gọi là xẳng chá, là trung tâm của toàn bộ không gian nghi lễ. Cây được làm từ thân tre bương già, to, dài khoảng 3m, không bị sâu bệnh; thân cây được đục 5 tầng lỗ để cắm các cành tre treo nhiều vật trang trí. Gốc cây được ghép 4 thanh gỗ tạo thành chân đế, xung quanh đan 4 phên thành hình vuông rồi quây bằng vải thổ cẩm màu đỏ, cạnh đó đặt hai chum rượu cần. Xẳng chá vừa là vật thiêng trong nghi lễ vừa là nơi tập trung các biểu tượng liên quan đến đời sống, lao động và thế giới tự nhiên của người Thái.
Để trang trí cây nêu, đàn ông lên rừng chặt tre và lấy cây giang già về chẻ nan, còn phụ nữ làm hoa, ghép trống, đẽo thuyền và đan các con vật. Trên xẳng chá treo 17 trống to, 12 trống nhỏ làm bằng len, 20 trống gỗ gọi là cống mạy, 20 thuyền gỗ gọi là chắn đôi, 20 con ếch bằng tre gọi là tô cốp, 20 con chim bằng tre gọi là tô nộc, 20 quả còn nhỏ và 1.200 con ve sầu bằng tre gọi là tô chắc chắn. Ngoài ra còn có 400 bông hoa trắng, hoa vàng gọi là pó píp và 5 sải vải khít. Số lượng lớn các vật trang trí cho thấy sự chuẩn bị công phu và sự tham gia của nhiều thành viên trong cộng đồng.
Chuẩn bị lễ vật, đạo cụ và nhạc cụ
Bà con chuẩn bị khoảng 20 sải vải thổ cẩm, 20 sải vải bông địa phương cùng lương thực và thực phẩm phục vụ lễ. Thầy mo chọn từ 4 đến 7 đôi trai gái, gọi là báo sạo, là những người xinh đẹp, hoạt bát, gia đình đầy đủ bố mẹ và hòa thuận, để làm báo sạo chá giúp việc hành lễ. Họ có nhiệm vụ sử dụng nhạc cụ, múa xòe và tham gia các trò diễn trong suốt lễ hội. Những người tham dự đều mặc trang phục truyền thống đẹp nhất và thắt khăn thổ cẩm màu đỏ.
Các nhạc cụ dùng trong nghi lễ gồm một tấm ván gỗ, 6 đoạn tre nhỏ dài khoảng 0,7m, hai ống tre bương lớn dài khoảng 1,1m, một trống da trâu, một bộ chiêng và một bộ chũm chọe. Khi các ống tre được dỗ xuống tấm ván gỗ sẽ phát ra âm thanh như tiếng trống, gọi là báng bụ. Ngoài ra còn có nhiều đạo cụ mô phỏng công cụ lao động và sinh hoạt như đó cá, cày, bừa, gươm, dao, thúng, mẹt, thuổng, xẻng, sọt hái măng và cần câu. Những vật dụng này được sử dụng trong các trò diễn tái hiện đời sống lao động của người Thái.
Lễ xin phép tổ tiên
Trước ngày chính lễ, gia đình thầy mo làm lễ cúng tổ tiên để xin phép tổ chức Hết Chá. Sáng ngày lễ, thầy mo vừa là chủ lễ vừa là thầy cúng chính, chuẩn bị một mâm lễ gồm ngan, gà, lợn, xôi, rượu, vải khít và vải bông trắng địa phương rồi mang ra cây xẳng chá dâng thần linh. Các thầy cúng mang theo những vật dụng biểu thị nghề nghiệp và uy quyền của mình như kiếm, quạt mo, khăn mặt, sợi chỉ trắng đỏ se lại tượng trưng cho dây thừng buộc voi, một miếng vải bông dài khoảng 1m, sáo mo và túi thổ cẩm đựng từ 3 đến 7 đồng tiền xu. Các vật dụng này đồng thời là đạo cụ phục vụ cho những nghi thức diễn ra sau đó.
Hát Chá và mời sư phụ Phị mun
Bắt đầu nghi lễ, thầy mo hát Chá để báo với tổ tiên và những người sư phụ đã khuất về việc gia đình tổ chức Hết Chá trong năm. Sau đó, thầy hát bài Xên Chá để mời sư phụ Phị mun từ trên trời xuống trần gian chứng kiến buổi lễ. Nội dung các bài cúng đều hướng đến việc mời sư phụ về xem con người ăn ở, lao động và đối xử với nhau, từ đó răn dạy cách làm ăn, đối nhân xử thế và tinh thần yêu thương, đùm bọc. Những lời cúng nhấn mạnh việc cùng chia sẻ khó khăn và cùng vui với niềm vui chung của bản mường.
Sau lời mời sư phụ, thầy mo đốt nến cắm lên ngọn kiếm, tay cầm quạt và vác kiếm đi đến mâm lễ mặn. Ông dùng thanh kiếm có gắn nến soi một vòng quanh cây xẳng chá để kiểm tra rồi trở về mâm lễ chay ngồi niệm chú. Thầy mo nhập tâm, thực hiện nghi thức được quan niệm là “thoát xác lên trời” để mời sư phụ xuống nhập vào hai thầy cúng phụ gọi là lãm. Đây là giai đoạn quan trọng, đánh dấu sự hiện diện của thế giới thần linh trong nghi lễ.
Múa kiếm và xòe quanh xẳng chá
Khi nghi thức nhập đồng bắt đầu, đội giúp việc nổi nhạc báng bụ theo nhịp 2/4 và 4/4. Hai ông lãm nhảy theo nhịp và đấu kiếm, trong khi nhân vật hề cầm mẹt đập theo nhịp để cổ vũ. Sau phần đấu kiếm, ông lãm cầm khăn nhảy qua cây xẳng chá rồi ném khăn cho các đôi trai gái. Từng đôi tiếp tục múa theo nhịp báng bụ và đi ba vòng quanh cây nêu.
Tiếp đó, thầy mo dẫn sư phụ đi duyệt cây xẳng chá, vác kiếm và bước theo nhịp của nhạc. Khi đến gốc cây, đoàn dừng lại uống rượu cần và xem xét cây nêu cùng các vật trang trí. Hoạt động này vừa mang tính nghi lễ vừa tạo nên không gian trình diễn sinh động. Xẳng chá lúc này trở thành trung tâm kết nối giữa thầy mo, thần linh, con nuôi và cộng đồng tham dự.
Con nuôi dâng lễ tạ ơn
Các con nuôi từ nhiều bản, mường lần lượt mang lễ vật đến tặng thầy mo, gọi là sống chướng liểng. Quà thường gồm gạo, gà, cá nướng, xôi, trứng, rượu trắng và những sản vật của gia đình. Trong trạng thái nhập hồn, thầy mo cởi áo, đầu quàng khăn mọ mun và dùng mũi kiếm chọc vào từng gói quà để thử tấm lòng con nuôi. Đây là nghi thức thể hiện mối quan hệ đặc biệt giữa người thầy từng chữa bệnh và những người được nhận làm con nuôi.
Theo quan niệm trong nghi lễ, nếu con nuôi ở nhà từng nói điều không tốt về bố nuôi, thầy mo có thể nói lại nhưng không nêu tên để người đó tự suy nghĩ. Nếu người con thực lòng yêu quý và kính trọng bố nuôi, khi thầy chọc kiếm vào gói quà rồi đưa lên môi nếm sẽ gật đầu và cười. Sau đó, thầy mo dạy bảo các con nuôi về cách sống, cách ứng xử và tình nghĩa giữa người với người. Những lời dạy được thể hiện bằng hình thức hát dân ca gọi là khắp chá, khi vui nhộn, lúc sâu lắng, có tiếng sáo mo pí mun phụ họa.
Trò trâu tập cày
Sau phần nghi lễ, mọi người cùng tham gia các trò diễn dân gian mang nội dung dí dỏm nhưng có ý nghĩa giáo dục. Trò trâu tập cày thể hiện mong ước của người nông dân về một con trâu khỏe, cày tốt và một vụ mùa bội thu. Nhân vật trâu do người đóng giả, cùng người cày vừa làm động tác lao động vừa diễn những tình huống gây cười. Qua trò diễn, hình ảnh sản xuất nông nghiệp được đưa vào không gian lễ hội một cách sinh động.
Trò thi nấu canh trứng
Trò thi nấu canh trứng là cuộc thi giữa nàng tiên nang manh với một cô gái trần gian. Nhân vật nàng tiên do một ông lãm đóng giả, mặc váy áo xộc xệch và cố ý thể hiện sự vụng về. Trong quá trình thi, nàng tiên làm đổ cả nồi canh, tạo nên tình huống gây cười cho người xem. Trò diễn vừa mang tính giải trí vừa phản ánh cách cộng đồng nhìn nhận sự khéo léo trong công việc gia đình.
Trò xúc cá và các trò diễn lao động
Trò xúc cá có nội dung phê phán người phụ nữ lười biếng, không chung thủy với chồng và bị dân bản chê trách. Qua cách thể hiện hài hước, trò diễn truyền tải những quan niệm của cộng đồng về đạo đức, lao động và quan hệ gia đình. Ngoài ra còn có những trò mô phỏng việc rủ nhau đi hái măng rừng, câu cá và nhiều hoạt động sản xuất thường ngày. Sau mỗi trò diễn, bà con lại cùng nhau xòe chá quanh cây xẳng chá.
Xòe Chá
Xòe Chá diễn ra xuyên suốt sau các phần nghi lễ và trò diễn, với mọi người cùng nắm tay múa quanh cây nêu. Điệu xòe tạo nên không gian cộng đồng, kết nối thầy mo, con nuôi, họ hàng và dân bản trong cùng một vòng múa. Sau mỗi trò diễn, vòng xòe lại được hình thành, làm cho lễ hội chuyển tiếp liên tục giữa phần nghi lễ và vui hội. Đây cũng là hình thức thể hiện rõ tính cộng đồng của Lễ Hết Chá.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ Hết Chá trước hết là dịp để những người từng được thầy mo chữa bệnh hoặc giúp đỡ trở về tạ ơn người đã cứu chữa mình. Từ mối quan hệ giữa thầy mo và con nuôi, nghi lễ mở rộng thành một sinh hoạt chung của bản mường, nơi mọi người cầu sức khỏe, mùa màng tốt tươi và gia súc sinh sôi. Các bài cúng, khắp chá và lời răn dạy đều đề cao cách ứng xử giữa con người với nhau, sự yêu thương, đùm bọc và chia sẻ trong cộng đồng. Vì vậy, lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn có nội dung giáo dục đạo đức rõ nét.
Lễ hội còn bảo lưu nhiều tri thức dân gian liên quan đến chữa bệnh, sản xuất, canh tác và cách ứng xử với môi trường tự nhiên. Cây xẳng chá cùng hàng nghìn vật trang trí mô phỏng hoa lá, chim muông, côn trùng, thuyền, trống và các vật dụng cho thấy một thế giới tự nhiên và đời sống lao động được tái hiện trong nghi lễ. Các trò cày ruộng, xúc cá, hái măng, câu cá tiếp tục đưa những hoạt động thường ngày vào không gian diễn xướng. Qua đó, Hết Chá trở thành nơi tập trung nhiều lớp tri thức và thực hành văn hóa của người Thái Mộc Châu.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ Hết Chá phản ánh quan niệm của người Thái về linh hồn, thần linh, nghề mo và mối quan hệ giữa thầy mo với những người được chữa bệnh, giúp đỡ.
Giá trị nhân văn: Nghi lễ đề cao lòng biết ơn, tình nghĩa giữa thầy mo và con nuôi, tinh thần yêu thương, đùm bọc và giúp đỡ nhau trong cộng đồng.
Giá trị văn hóa: Cây xẳng chá, hệ thống lễ vật, các vật trang trí, nhạc cụ, khắp chá và những nghi thức cúng tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng của người Thái trắng ở Mộc Châu.
Giá trị tri thức dân gian: Lễ hội bảo lưu những tri thức liên quan đến chữa bệnh bằng thuốc nam, nghề mo, sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi và cách ứng xử với thiên nhiên.
Giá trị giáo dục truyền thống: Các bài cúng, lời dạy của thầy mo và những trò diễn góp phần truyền dạy cách đối nhân xử thế, tinh thần đoàn kết, chăm chỉ lao động và trách nhiệm với gia đình, bản mường.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Hát Chá, khắp chá, sáo pí mun, nhạc báng bụ, múa kiếm, xòe chá cùng các trò diễn cày ruộng, nấu canh, xúc cá tạo nên hệ thống trình diễn dân gian phong phú.
Giá trị cộng đồng: Việc thầy mo, con nuôi, các đôi báo sạo, họ hàng và dân bản cùng chuẩn bị, thực hành nghi lễ và múa xòe giúp tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ và bản mường.
Lễ Hết Chá của người Thái trắng ở Mộc Châu là một nghi lễ truyền thống đặc sắc, bắt nguồn từ lòng biết ơn đối với thầy mo nhưng mở rộng thành sinh hoạt văn hóa chung của cả cộng đồng. Qua cây xẳng chá, những nghi thức mời thần linh, lễ tạ của con nuôi, hát khắp chá, xòe chá và hệ thống trò diễn dân gian, lễ hội lưu giữ nhiều giá trị tín ngưỡng, tri thức, nghệ thuật và đạo đức của người Thái. Theo Quyết định số 1877/QĐ-BVHTTDL ngày 08/6/2015, Lễ Hết Chá được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
