Tên di sản: Lễ hội Bà Phường Chào
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Dinh Bà Phường Chào, thôn Khương Mỹ, xã Vu Gia, thành phố Đà Nẵng (trước đây thuộc xã Đại Cường, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam); gắn với không gian tín ngưỡng tại Phước Ấm, xã Thăng An (trước đây thuộc xã Bình Triều, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam).
Thời gian tổ chức: Ngày 24–25 tháng Hai âm lịch hằng năm, trong đó ngày 25 tháng Hai là ngày sinh của Bà.
Đối tượng thờ phụng: Bà Phường Chào, còn gọi là Bà Chợ Được, tên theo truyền thuyết là Nguyễn Thị Của (1800–1817).
Cộng đồng thực hành: Nhân dân vùng Khương Mỹ, Vu Gia và Phước Ấm, Thăng An cùng các cộng đồng cư dân vùng sông Vu Gia, Trường Giang.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Lễ tế âm linh, tế Tiền hiền, rước kiệu Bà, lễ đại tế, cầu quốc thái dân an, thả hoa đăng; đua thuyền, hô hát bài chòi và các trò chơi dân gian.
Ghi danh: Lễ hội Bà Phường Chào được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020. Dinh thờ và lăng mộ Bà Phường Chào được xếp hạng di tích cấp tỉnh, với lễ đón nhận tổ chức năm 2023.
Lễ hội Bà Phường Chào là lễ hội truyền thống đặc sắc của cư dân vùng sông Vu Gia, gắn với tín ngưỡng thờ Bà Phường Chào, còn gọi là Bà Chợ Được, vị nữ thần được nhân dân tôn kính bởi những huyền tích cứu người, giúp dân và đem lại cuộc sống thịnh vượng. Được tổ chức hằng năm vào ngày 24–25 tháng Hai âm lịch, lễ hội thể hiện lòng tri ân đối với Bà, đồng thời gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống bình an. Nổi bật trong lễ hội là các nghi thức rước kiệu, tế lễ, thả hoa đăng cùng những hoạt động đua thuyền, hô hát bài chòi, tạo nên không gian văn hóa, tín ngưỡng gắn kết hai vùng đất Khương Mỹ và Phước Ấm.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Lễ hội Bà Phường Chào gắn với những truyền thuyết dân gian về Nguyễn Thị Của, người được nhân dân tôn thờ là Bà Phường Chào hay Bà Chợ Được. Theo truyền thuyết và gia phả tộc Nguyễn ở Phiếm Ái châu, Bà sinh ngày 25 tháng Hai năm Canh Thân (1800), tại vùng đất ven sông Vu Gia. Khi Bà chào đời, một vùng trời xuất hiện làn khói trắng bao phủ, được dân gian xem là điềm báo về sự xuất hiện của một nhân vật khác thường. Năm 17 tuổi, Bà qua đời nhưng được tin là thường hiển linh giúp đỡ dân lành, chữa bệnh cứu người và trừng trị những kẻ làm điều ác. Những câu chuyện về sự linh ứng của Bà gắn với đời sống của cư dân vùng Phiếm Ái châu, nơi có xóm vạn ghe đông đúc bên dòng Vu Gia. Nhân dân tin rằng nhờ sự che chở của Bà, việc buôn bán, giao thương và sinh hoạt của cộng đồng ngày càng phát triển, thịnh vượng. Một truyền thuyết khác kể rằng vào năm Tự Đức thứ năm (1852), Bà hiển linh tại vùng Trường Giang, thuộc Phước Ấm, Bình Triều, giúp dân lập chợ, phát triển việc buôn bán. Khu chợ trở nên đông đúc, làm ăn thuận lợi nên được gọi là Chợ Được. Để tưởng nhớ công đức của Bà, nhân dân địa phương lập miếu thờ và trình xin triều đình ban sắc phong.
Năm Thành Thái thứ sáu (1894), Bà được sắc phong với danh hiệu “Trai thục Dực bảo Trung hưng trung đẳng thần”. Đến năm Khải Định thứ tư (1919), triều đình tiếp tục gia phong Bà là “Trang huy Dực bảo Trung hưng thượng đẳng thần”. Những sắc phong này thể hiện sự ghi nhận của triều đình đối với tín ngưỡng thờ phụng Bà trong đời sống cộng đồng. Từ đó, tục thờ Bà Phường Chào được duy trì ở cả vùng quê sinh thành Phiếm Ái và vùng Phước Ấm, nơi gắn với những huyền tích về sự hiển linh của Bà. Ngày 11 tháng Giêng âm lịch, nhân dân vùng Chợ Được tổ chức lễ rước cộ Bà; ngày 25 tháng Hai âm lịch, cộng đồng tại quê hương Bà tổ chức Lễ hội Bà Phường Chào để tưởng nhớ ngày sinh. Hai kỳ lễ hội tạo nên mối liên kết tín ngưỡng đặc biệt giữa các cộng đồng cư dân trên vùng đất Quảng Nam xưa.
Không gian tín ngưỡng Bà Phường Chào
Dinh Bà Phường Chào tại thôn Khương Mỹ, xã Vu Gia là trung tâm tổ chức lễ hội truyền thống, gắn với quê hương và những truyền thuyết về cuộc đời Bà. Cùng với lăng mộ Bà, di tích là nơi nhân dân dâng hương, tổ chức tế lễ và thực hành các phong tục tín ngưỡng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Không gian thờ phụng Bà còn mở rộng đến vùng Phước Ấm, xã Thăng An, nơi có tín ngưỡng thờ Bà Chợ Được. Sự hiện diện của hai trung tâm thờ tự gắn với cùng một vị nữ thần phản ánh quá trình giao lưu, kết nối văn hóa giữa cư dân vùng sông Vu Gia và vùng Trường Giang. Những nghi lễ rước Bà và hoạt động giao lưu giữa hai địa phương góp phần duy trì mối quan hệ cộng đồng, thể hiện sự thống nhất trong truyền thống thờ phụng. Dinh Bà Phường Chào được quan tâm trùng tu, tôn tạo nhằm bảo tồn không gian tín ngưỡng truyền thống. Năm 2023, địa phương tổ chức đón nhận quyết định xếp hạng di tích cấp tỉnh đối với dinh thờ và lăng mộ Bà, góp phần khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa của di tích trong đời sống cộng đồng.
Các nghi lễ truyền thống
Lễ tế âm linh và tế Tiền hiền
Lễ hội Bà Phường Chào mở đầu với các nghi thức tế âm linh và tế Tiền hiền, thể hiện lòng thành kính đối với những người đã khuất và các bậc tiền nhân có công khai phá, dựng làng. Đây là những nghi lễ mang đậm truyền thống tín ngưỡng dân gian, gắn với đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân địa phương. Thông qua các nghi thức dâng hương, dâng lễ và tưởng niệm, cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với các thế hệ đi trước, đồng thời cầu mong sự bình an, thuận hòa và phát triển cho quê hương.
Lễ rước kiệu Bà
Lễ rước kiệu Bà là một trong những nghi thức quan trọng của lễ hội, thể hiện sự tôn kính đối với Bà Phường Chào. Đoàn rước được tổ chức trang nghiêm, thu hút đông đảo nhân dân tham gia và tạo nên không khí linh thiêng trong những ngày chính hội. Nghi thức rước kiệu không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm mà còn gắn với truyền thống giao lưu tín ngưỡng giữa quê hương Khương Mỹ và vùng Phước Ấm. Đặc biệt, hoạt động rước Đức Bà Chợ Được về quê hương Phiếm Ái từng được tổ chức, thể hiện mối liên hệ bền chặt giữa hai cộng đồng cùng tôn thờ Bà.
Lễ đại tế và cầu quốc thái dân an
Lễ đại tế được tổ chức tại dinh thờ Bà Phường Chào nhằm tưởng nhớ công đức của Bà và cầu nguyện cho cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi. Các nghi thức tế lễ được thực hiện trong không khí trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính và niềm tin của nhân dân vào sự che chở của vị nữ thần. Bên cạnh lễ đại tế là các hoạt động cầu quốc thái dân an, gửi gắm ước vọng về đất nước thanh bình, nhân dân no đủ, mưa thuận gió hòa. Những nghi thức này phản ánh vai trò của tín ngưỡng thờ Bà trong đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân vùng sông nước.
Nghi thức thả hoa đăng
Thả hoa đăng là hoạt động mang ý nghĩa tâm linh được tổ chức trong dịp lễ hội. Những ngọn đèn được thả trên mặt nước, tạo nên không gian trang nghiêm, thể hiện ước nguyện về sự bình an và những điều tốt đẹp trong cuộc sống. Hoạt động này đồng thời gắn kết không gian lễ hội với dòng sông Vu Gia, nơi lưu giữ nhiều truyền thuyết và ký ức văn hóa liên quan đến Bà Phường Chào.
Bên cạnh phần lễ, Lễ hội Bà Phường Chào còn diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian, tạo nên không khí vui tươi, sôi nổi trong cộng đồng. Nổi bật là hoạt động đua thuyền trên sông, thể hiện truyền thống gắn bó với môi trường sông nước, tinh thần thượng võ và sự phối hợp giữa những người tham gia. Hô hát bài chòi là một hoạt động văn hóa đặc sắc khác của lễ hội, mang đến những làn điệu dân gian mộc mạc, dí dỏm, giàu tính giao lưu. Cùng với đó, các trò chơi dân gian tạo điều kiện để người dân và du khách cùng tham gia, góp phần duy trì những hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống của vùng đất xứ Quảng. Những hoạt động này không chỉ làm phong phú đời sống tinh thần mà còn tạo cơ hội để các thế hệ gặp gỡ, giao lưu, tiếp nối những giá trị văn hóa được gìn giữ trong cộng đồng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với truyền thuyết về Bà Phường Chào, một vị nữ thần được nhân dân vùng Phiếm Ái và Phước Ấm tôn thờ qua nhiều thế hệ. Các sắc phong triều Nguyễn cùng truyền thống thờ phụng lâu đời phản ánh quá trình hình thành, phát triển tín ngưỡng dân gian trên vùng đất Quảng Nam xưa.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức tế âm linh, tế Tiền hiền, rước kiệu Bà, đại tế và thả hoa đăng thể hiện tín ngưỡng thờ nữ thần, tôn vinh Bà Phường Chào như vị thần linh thiêng cứu người, giúp dân và che chở cho cộng đồng. Lễ hội gửi gắm ước vọng về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống thịnh vượng.
Giá trị giao thoa văn hóa: Lễ hội phản ánh sự giao lưu, tiếp biến giữa văn hóa Việt, văn hóa Chăm và các cộng đồng dân tộc miền núi phía tây Quảng Nam trong quá trình khai phá, định cư và phát triển vùng đất. Đặc biệt, tín ngưỡng thờ Bà Phường Chào tạo nên mối liên kết giữa hai vùng văn hóa Khương Mỹ và Phước Ấm, thể hiện sự giao thoa giữa cư dân miền núi, đồng bằng và vùng sông nước.
Giá trị văn hóa dân gian: Các hoạt động rước kiệu, đua thuyền, hô hát bài chòi và trò chơi dân gian góp phần duy trì những phong tục, hình thức diễn xướng và sinh hoạt văn hóa truyền thống của cư dân xứ Quảng. Những hoạt động này phản ánh đời sống tinh thần phong phú và bản sắc văn hóa của cộng đồng địa phương.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để nhân dân Khương Mỹ, Phước Ấm và các địa phương lân cận cùng tham gia nghi lễ, giao lưu văn hóa và tưởng nhớ Bà Phường Chào. Việc duy trì các hoạt động thờ phụng và tổ chức lễ hội góp phần củng cố tình đoàn kết, mối liên hệ giữa các cộng đồng cư dân và trách nhiệm chung trong việc bảo tồn di sản.
Giá trị giáo dục truyền thống: Thông qua các nghi lễ tưởng niệm Bà Phường Chào và những hoạt động văn hóa dân gian, lễ hội góp phần giáo dục lòng biết ơn, tinh thần nhân ái, ý thức hướng về cội nguồn và trách nhiệm gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương.
Lễ hội Bà Phường Chào là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tiêu biểu của cư dân vùng sông Vu Gia, nổi bật bởi sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ nữ thần và mối liên kết văn hóa giữa hai vùng đất Khương Mỹ, Phước Ấm. Trong không gian Dinh Bà Phường Chào, các nghi thức tế âm linh, tế Tiền hiền, rước kiệu, đại tế và thả hoa đăng được tổ chức cùng hoạt động đua thuyền, hô hát bài chòi và các trò chơi dân gian. Sự hội tụ này thể hiện lòng tri ân đối với vị nữ thần được nhân dân tôn kính bởi những huyền tích cứu người, giúp dân, đồng thời phản ánh quá trình giao lưu văn hóa và tinh thần đoàn kết giữa các cộng đồng cư dân xứ Quảng. Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa tiêu biểu, Lễ hội Bà Phường Chào được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020, góp phần khẳng định vị trí của lễ hội trong đời sống văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng địa phương.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
