Thời gian tổ chức
Hàng năm, làng Bạch Hạc tổ chức hai kỳ lễ hội:
Kỳ hội xuân thứ nhất diễn ra từ mùng 3 đến hết mùng 5 tháng Giêng âm lịch. Kỳ hội thứ hai tổ chức từ ngày mùng 10 đến ngày 13 tháng Ba âm lịch.
Trong đó, các nghi thức đặc sắc như tục cướp cầu diễn ra vào ngày mùng 3 tháng Giêng, còn cuộc thi bơi trải trên sông Lô được tổ chức vào dịp rã đám của kỳ hội tháng Ba.
Địa điểm
Lễ hội được tổ chức tại làng Bạch Hạc, thuộc tỉnh Phú Thọ.
Bạch Hạc nằm ở tả ngạn sông Lô, đoạn chảy qua đất Phú Thọ còn được gọi là sông Thao, đối diện với thành phố Việt Trì. Trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của làng là đình Bạch Hạc, ngôi đình nằm trên một khu đất cao, quay mặt thẳng ra sông Lô, vừa trang nghiêm vừa thanh tịnh.
Đình làng là nơi thờ Thổ Lệnh Đại Vương, vị thần được coi là thành hoàng của làng.
Lịch sử
Bạch Hạc chính là đất Phong Châu, nơi từng được xem là kinh đô của nước Văn Lang thời các vua Hùng. Điều này còn được nhắc đến trong Đại Nam quốc sử diễn ca:
Hùng Vương đô ở Châu Phong
Ấy nơi Bạch Hạc, hợp dòng Thao Giang.
Đặt tên là nước Văn Lang,
Chia mười lăm bộ bản chương cũng liền.
Đình làng Bạch Hạc thờ Thổ Lệnh Đại Vương, một vị thiên tướng được cho là xuất hiện tại đất Phong Châu vào thời nhà Đường. Theo thần tích, khi Lý Thường Minh làm Thứ sử Giao Châu, một lần ông đến vùng này du ngoạn và nằm mộng thấy hai thiên tướng từ trên trời bay xuống.
Hai vị thiên tướng là hai anh em ruột. Lý Thường Minh cho hai vị thi tài, ai hơn sẽ được ở lại để dân làng Bạch Hạc thờ phụng. Người anh là Thổ Lệnh Đại Vương, khi thi tài đã bước một bước qua sông rồi lại bước trở về chỗ cũ. Bước chân mạnh đến mức in dấu trên một tảng đá bên bờ sông.
Theo lời truyền của dân làng, bên kia sông cũng từng có một dấu chân tương tự nhưng đã bị phù sa phủ lấp theo thời gian. Tảng đá có dấu chân ở bờ Bạch Hạc vẫn được dân làng gìn giữ tại đình. Dấu chân dài khoảng một thước và rộng năm tấc.
Người em của Thổ Lệnh Đại Vương là Thạch Khanh Đại Vương, được dân làng Thọ Sơn, huyện Hạc Trì, tỉnh Phú Thọ thờ phụng. Do mối quan hệ huynh đệ giữa hai vị thần, từ lâu hai làng Bạch Hạc và Thọ Sơn có tục giao hiếu với nhau trong các kỳ lễ hội.
Phần lễ
Trong dịp hội tháng Giêng, nghi lễ quan trọng là lễ rước và tế cầu, gắn với tục cướp cầu truyền thống của làng. Mỗi năm đến hội, người dân không chỉ trong làng mà cả các xã lân cận cũng nô nức kéo về rất đông để xem và trực tiếp tham gia cuộc tranh cầu đầy sôi nổi.
Trước ngày hội, làng sẽ chọn một người đứng ra làm bộ cầu, đây là một vinh dự lớn, thường giao cho các vị hương chức có uy tín. Bộ cầu gồm một quả cầu mẹ và tám quả cầu con, tất cả đều được làm từ bông bọc vải ngũ sắc, thêu chỉ màu rực rỡ. Mỗi quả cầu có gắn dây và tua dài, tạo nên vẻ vừa trang nghiêm vừa sinh động.
Sáng mồng 3, dân làng tổ chức rước bộ cầu từ nhà người làm cầu ra đình trong không khí long trọng. Đi đầu là cụ Tiên chỉ cầm hương, theo sau là đoàn trai gái, cùng phường bát âm tấu nhạc, chiêng trống vang rền. Bộ cầu được đặt trên long đình, do bốn thanh niên khiêng, tiến vào đình và đặt lên bàn thờ thay cho bộ cầu năm trước. Sau đó là nghi thức tế cầu trang nghiêm.
Phần hội
Phần hội của lễ hội Bạch Hạc có nhiều sinh hoạt truyền thống, trong đó nổi bật nhất là tục cướp cầu và thi bơi trải trên sông Lô.
Tục cướp cầu
Kết thúc phần lễ là phần hội – cuộc tung cầu và cướp cầu. Cầu được tung từng đợt, mỗi lần ba quả do các bô lão hoặc hương chức đảm nhiệm. Mở đầu, cụ Tiên chỉ tung quả cầu mẹ cùng hai cầu con sau khi đọc văn chúc, ca ngợi công đức Thành hoàng và cầu mong dân làng bình an, thịnh vượng. Tiếng trống dồn dập nổi lên, hòa cùng tiếng reo hò vang dội, tạo nên bầu không khí náo nhiệt.
Khi cầu được tung ra, đám đông lập tức xô vào tranh cướp. Những quả cầu vừa rơi xuống đã bị giành giật quyết liệt: người đỡ được lại bị người khác chen vào cướp mất. Tiếng cười nói, hò hét vang lên không ngớt, người ngã, người đứng, tạo nên một khung cảnh vừa hỗn độn vừa đầy hứng khởi. Cuộc tranh giành chỉ kết thúc khi có người giữ chắc được cầu trong tay.
Những lượt tung tiếp theo diễn ra tương tự, nhưng không còn đọc văn chúc, chỉ còn tiếng trống và tiếng reo hò cổ vũ. Mọi người, không phân biệt già trẻ, trai gái, gần xa, đều có thể tham gia. Ai cũng tin rằng giành được cầu sẽ gặp may mắn trong năm mới, nên ai nấy đều hào hứng, quyết tâm.
Người cướp được cầu có thể mang về làm kỷ niệm hoặc dâng lại đình để thờ. Thường thì người trong làng sẽ đem cầu đặt tại đình cho đến mùa hội năm sau.
Tuy chỉ là một tục lệ dân gian, nhưng trò cướp cầu đã thể hiện rõ nét tinh thần thượng võ, sức mạnh cộng đồng và niềm tin vào may mắn, phúc lộc của người Việt từ bao đời.
Thi bơi trải
Cuộc thi bơi thuyền thường được tổ chức vào dịp kết thúc lễ hội, trong khoảng từ mùng 10 đến 11 tháng Ba âm lịch, trên dòng sông Lô – nơi người dân và khách thập phương có thể đứng kín hai bên bờ để theo dõi.
Làng Bạch Hạc xưa chia thành bốn giáp: Bộ Đầu, Tiểu Hạc, Đông Nam và Thần Chúc, mỗi giáp chuẩn bị một chiếc thuyền dài làm từ gỗ chò nguyên thân, dài hơn hai chục thước, rộng chừng một thước rưỡi. Thuyền được tạo hình đầu và đuôi uốn lượn như rồng, mang dáng vẻ mạnh mẽ, uy nghi. Mỗi thuyền có khoảng năm mươi tay chèo, đều là những trai tráng khỏe mạnh được tuyển chọn kỹ và luyện tập từ trước. Ngoài ra còn có lực lượng dự bị để thay thế khi cần.
Trên mỗi thuyền còn có ba người giữ vai trò điều khiển: người đứng mũi cầm cờ hiệu để phát lệnh và định hướng, người đứng giữa đánh trống giữ nhịp chèo, và người ngồi cuối điều khiển bánh lái. Người cầm cờ phải giữ thăng bằng rất tốt, vừa đứng vững trước tốc độ lao nhanh của thuyền, vừa ra hiệu linh hoạt để điều hướng. Người đánh trống cần giữ nhịp đều đặn, còn người cầm lái phải thật vững tay để đảm bảo thuyền đi đúng hướng, tránh va chạm và thực hiện các khúc vòng chính xác.
Các tay chèo ngồi dọc hai bên mạn thuyền, mỗi bên khoảng hai mươi lăm người, phải phối hợp nhịp nhàng theo tiếng trống. Chỉ cần một người lệch nhịp cũng có thể ảnh hưởng đến cả đội, vì vậy việc tập luyện trước hội là điều không thể thiếu. Khi thi, họ thường cởi trần, đóng khố, mỗi giáp một màu khác nhau, tạo nên hình ảnh khỏe khoắn, rắn rỏi như những lực sĩ giữa sóng nước.
Khi cuộc đua bắt đầu, bốn chiếc thuyền xếp hàng ngang trước cửa đình, không khí trở nên sôi động và hồi hộp. Các thuyền xuất phát từ đây, bơi tới ngã ba nơi sông Chảy gặp sông Lô rồi quay về. Theo truyền tụng, cuộc đua này tái hiện tích đức Thổ Lệnh tiễn đức Tản Viên, nhưng đồng thời cũng phản ánh nhu cầu rèn luyện kỹ năng sông nước của cư dân vùng này.
Chiếc thuyền về đích đầu tiên sẽ giành chiến thắng. Không chỉ là một trò thi tài, cuộc bơi thuyền còn thể hiện tinh thần đoàn kết, sức mạnh tập thể và truyền thống thượng võ của cư dân sông nước – những yếu tố đã góp phần làm nên những chiến công vang dội trong lịch sử dân tộc.
Tài liệu tham khảo
- Vũ Thụy An (Biên soạn), 2015, Lễ hội truyền thống Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Mai Thanh Hải (2004), Địa chí tôn giáo – lễ hội Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin.
- Vương Tuyền (Sưu tầm – tuyển chọn), 2009, Lễ hội dân gian Việt Nam, Nxb Văn hóa dân tộc.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Time of Organization
Every year, Bach Hac village holds two festival periods:
The first spring festival takes place from the 3rd to the 5th day of the First Lunar Month. The second festival is held from the 10th to the 13th day of the Third Lunar Month.
Among the most distinctive rituals, the ball-seizing game (cuop cau) is held on the 3rd day of the First Lunar Month, while the traditional boat race on the Lo River takes place at the closing of the Third Month festival.
Location
The festival is held in Bach Hac village, Phu Tho Province.
Bach Hac lies on the left bank of the Lo River, which in this section flowing through Phu Tho is also known as the Thao River, opposite the city of Viet Tri. The spiritual and communal center of the village is Bach Hac Communal House, situated on elevated ground facing the Lo River, creating an atmosphere that is both solemn and serene.
The communal house is dedicated to Tho Lenh Dai Vuong, the tutelary deity of the village.
History
Bach Hac is the ancient land of Phong Chau, once considered the capital of Van Lang during the era of the Hung Kings. This is also mentioned in Dai Nam quoc su dien ca:
“Hung kings set their capital in Phong Chau,
That is Bach Hac, where the Thao River meets.
They named the country Van Lang,
Dividing it into fifteen administrative regions.”
Bach Hac Communal House worships Tho Lenh Dai Vuong, a celestial general believed to have appeared in Phong Chau during the Tang dynasty. According to legend, when Ly Thuong Minh served as Governor of Giao Chau, he once visited this region and dreamed of two celestial generals descending from the sky.
These two generals were brothers. Ly Thuong Minh challenged them to display their powers; the more capable one would remain to be worshipped by the people of Bach Hac. The elder brother, Tho Lenh Dai Vuong, demonstrated his strength by stepping across the river and then returning in a single stride. His step was so powerful that it left a footprint imprinted on a rock by the riverbank.
According to local tradition, a similar footprint once existed on the opposite bank but has since been buried by alluvial deposits. The footprint stone on the Bach Hac side is still preserved at the communal house, measuring about one thuoc in length and five tac in width.
The younger brother, Thach Khanh Dai Vuong, is worshipped by the people of Tho Son village in Hac Tri district, Phu Tho Province. Due to this fraternal connection, Bach Hac and Tho Son villages have long maintained ceremonial exchanges during festival occasions.
Rituals
During the First Lunar Month festival, the key ritual is the ceremonial procession and offering of the sacred balls, closely associated with the traditional ball-seizing custom.
Before the festival, the village selects a respected individual to prepare the ceremonial ball set—an honor usually entrusted to esteemed elders. The set consists of one “mother ball” and eight “child balls,” all made of cotton wrapped in five-colored fabric and embroidered with bright threads. Each ball is attached to tassels, giving them a solemn yet lively appearance.
On the morning of the 3rd day, the ball set is carried in a grand procession from the maker’s house to the communal house. Leading the procession is the senior elder holding incense, followed by villagers and a traditional music ensemble with drums and gongs. The ball set is placed on a palanquin carried by four young men, brought into the communal house, and placed on the altar to replace the previous year’s set. A solemn offering ritual then takes place.
Festive Activities
The festival includes many traditional activities, most notably the ball-seizing game and the boat race on the Lo River.
Ball-Seizing Game
After the ritual comes the festive highlight—the throwing and seizing of the balls. The balls are thrown in rounds, three at a time, usually by village elders or officials.
At the opening, the senior elder throws the mother ball along with two child balls after reciting a prayer praising the tutelary deity and wishing for peace and prosperity. The drums thunder, and cheers erupt, creating an electrifying atmosphere.
As soon as the balls are thrown, the crowd rushes forward to seize them. The balls are fiercely contested—one person may catch it only to have it snatched away by another. The air fills with laughter, shouting, and excitement, as people fall and rise in the struggle. The contest ends only when someone manages to firmly hold onto a ball.
Subsequent rounds continue without formal prayers, accompanied only by drumbeats and cheering. Everyone—regardless of age, gender, or origin—can participate. It is believed that capturing a ball brings good luck for the coming year, which adds to the enthusiasm and determination.
The winner may keep the ball as a souvenir or return it to the communal house for worship. Typically, villagers place it back in the communal house until the next festival season.
Though a folk custom, the game vividly reflects the martial spirit, communal strength, and belief in fortune and blessings deeply rooted in Vietnamese culture.
Boat Racing
The boat race is usually held at the end of the festival, around the 10th to 11th days of the Third Lunar Month, on the Lo River, where spectators gather along both banks.
Traditionally, Bach Hac village was divided into four groups: Bo Dau, Tieu Hac, Dong Nam, and Than Chuc. Each group prepares a long boat made from a single log of cho wood, over twenty thuoc long and about one and a half thuoc wide. The boats are shaped with dragon-like heads and tails, giving them a powerful and majestic appearance.
Each boat carries around fifty rowers—strong young men carefully selected and well-trained beforehand. There are also reserve members ready to substitute when needed.
Each boat has three key coordinators: a flag bearer at the bow who signals direction and commands, a drummer in the middle who maintains rhythm, and a helmsman at the stern who steers the boat. The flag bearer must balance skillfully while giving precise signals; the drummer ensures a steady rhythm; and the helmsman must skillfully navigate and execute turns.
The rowers sit along both sides of the boat, about twenty-five on each side, and must paddle in perfect synchronization. Even a slight disruption can affect the entire team, making practice essential. During the race, they typically go bare-chested, wearing loincloths, with each group distinguished by different colors, creating a striking image of strength and vitality on the water.
At the start, four boats line up in front of the communal house, and the atmosphere becomes tense and lively. The boats race toward the confluence where the Chay River meets the Lo River, then turn back.
According to tradition, the race commemorates the story of Tho Lenh escorting Tan Vien, while also reflecting the practical need for riverine skills among local inhabitants.
The first boat to reach the finish line wins. Beyond competition, the race embodies unity, collective strength, and the martial spirit of riverine communities—qualities that have contributed to the nation’s historic achievements.
References
- Vũ Thụy An (Biên soạn), 2015, Lễ hội truyền thống Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Mai Thanh Hải (2004), Địa chí tôn giáo – lễ hội Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin.
- Vương Tuyền (Sưu tầm – tuyển chọn), 2009, Lễ hội dân gian Việt Nam, Nxb Văn hóa dân tộc.
Tiếng Trung
举办时间
农历三月，正值春末时节，农民农闲，便相约出行参加庙会。整个节期持续十天，从三月初一至初十，各日均有不同的重要仪式。
初一为开会之日。陈黎氏族（圣母之族）在正府举行祭礼，随后前往内府与外府的黎氏宗祠献礼。同日，云葛府也举行入会仪式，由当地村民负责祭祀。
初二夜间举行祭礼与取水仪式。队伍手持火把，取水装入瓷罐，带回用于为圣母神像沐浴（即“沐浴礼”）。
初三为圣母忌日，过去按国家祭礼规格举行。供品包括香、花、一百个大糍粑及一头活猪。云葛府亦于同日举行祭礼，虽非国祭，但规模宏大，供品有烤水牛、烤牛、白煮猪（三牲）及数百对糍粑与香花。
初四、初五继续举行各村轮流承担的祭祀仪式。
初六举行迎圣母仪式，从仙香府迎至勾寺，这是整个节会中规模最大的队伍。队伍长近一公里，参与者包括佛教僧尼、母道信众、官员以及舞龙舞狮队伍，场面庄严而热烈。
初七、初八、初九举行“拉字”活动，这是府鞋会的独特内容。每次排字需百余人参与，统一身着红巾、黄衣、绿腰带、白裤与红绑腿，手持约两米长的木杖。指挥者称为“总旗”。开始前由主持者行礼请圣母“赐字”，随后由总旗指挥排出“天下太平”等吉祥字样。
地点
府鞋会在府鞋遗迹群举行，位于南河县务本县金泰社（旧称安泰社），距南定市约十五公里。此地为广阔平原，稻田连绵，间有低矮石山与村落，河流蜿蜒，景色宁静富饶。
府鞋旧称“介鞋”。自柳杏被封为公主后，此地称为“府”。遗迹群包括正府、云葛府及柳主陵。
正府规模宏大，由三重殿宇组成，朝南而建。殿前有圆井与旗杆，院内设碑亭、鼓楼、钟楼。殿中供奉柳主及四府神系，其中以化身为柳杏的上天圣母居于中央。
不远处为云葛府，前有半月形湖与雕刻精美的石桥。府设五门与四座殿宇，中殿供奉柳主，左为佛寺，右祀李南帝。
正府附近还有柳主陵，建于20世纪初，为石质结构。墓为八角形，位于高处，四面设门与台阶。周围多层石栏环绕，墙角与门柱雕刻莲花纹饰，整体如一座石莲池。
此外，府鞋周边还有钦差庙、公同庙、上殿、官殿、德王殿、井庙、榕树庙、孔翁亭等多处遗迹。
祭祀人物
府鞋与圣母柳杏的崇拜密切相关。柳杏是越南母道信仰中最重要的圣灵之一。自其被封为公主后，介鞋地区成为祭祀中心，并逐渐称为府鞋。
据传说，柳杏原为琼花公主，玉皇之女，因犯错（打碎玉杯）于1557年被贬下凡。投生于乐太公之家，成为才貌双全的降仙女子，精通歌舞诗文，常与丈夫及名士冯克宽等唱和。
后来她归依佛门，并暗中辅助朝廷，平定乱事、救济百姓。她行迹遍及各地，广行善事，因而被尊为圣母柳杏，并建立庙宇供奉。
府鞋会因此形成并延续至今，成为与母道信仰密切相关的重要节日。
礼仪部分
府鞋会的礼仪包括祭祀与迎圣母等多种传统仪式。
开会之日举行献香、献花、献酒等祭礼。随后数日，由各村及地方官员轮流举行祭祀。
最具代表性的仪式是三月初六从正府迎圣母至勾寺的巡游。香轿装饰华丽，旗幡与华盖色彩缤纷。参与者多为村中妇女，身着鲜艳服饰。少女负责抬轿，中年妇女执旗举幡。
队伍在八音乐与锣鼓声中前行，善男信女随行进香。
此外，节日期间还举行母道特有的仪式，如唱文与“上身”（即灵媒仪式）。这种表演结合音乐、歌唱、舞蹈与宗教礼仪，由艺人根据不同神灵进行演唱，表现四府神系中的各位圣灵形象。
会娱部分
府鞋会的娱乐活动丰富多彩。
最具特色的是三月初七举行的“拉字”活动。务本县各总选派旗手参加，每总约十人，组成队伍。他们身着黄衣白裤，头戴黑巾，手持装饰羽毛与彩纸的长杖。
在总旗指挥与鼓声节奏下，队伍移动并排列出巨大的汉字，如“母仪天下”“天下太平”“石及生民”“云行雨施”等。
此外，还有唱戏、唱筹、军鼓歌、盲艺歌、歌筹等表演，以及摔跤、武术、拔河、棋赛、斗鸡等竞技活动。
节日期间还举行集市，出售当地特产，如木雕、漆器、螺钿工艺品及各类生活用品。游客不仅参与宗教活动，也可购物与品尝地方美食，如蘸姜酱食用的半熟牛肉。
民间流传一首歌谣：
“天地尚存山水在，
五月迎母我还来。
若有亲朋归故里，
相约同行看此会。”
参考文献
- Vũ Thụy An (Biên soạn), 2015, Lễ hội truyền thống Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Mai Thanh Hải (2004), Địa chí tôn giáo – lễ hội Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin.
- Vương Tuyền (Sưu tầm – tuyển chọn), 2009, Lễ hội dân gian Việt Nam, Nxb Văn hóa dân tộc.
Tiếng Pháp
Periode d’organisation
Chaque annee, le village de Bach Hac organise deux sessions de fete :
La premiere, au printemps, se deroule du 3 au 5 du premier mois lunaire. La seconde a lieu du 10 au 13 du troisieme mois lunaire.
Parmi les rituels les plus remarquables, la coutume de la lutte pour la balle (cuop cau) se tient le 3 du premier mois lunaire, tandis que la course de pirogues sur la riviere Lo est organisee a la fin de la fete du troisieme mois.
Lieu
La fete se deroule dans le village de Bach Hac, dans la province de Phu Tho.
Bach Hac est situe sur la rive gauche de la riviere Lo, dans son troncon traversant Phu Tho, egalement appele riviere Thao, en face de la ville de Viet Tri. Le centre de la vie spirituelle du village est la maison communale de Bach Hac, construite sur un terrain eleve, tournee vers la riviere, offrant une atmosphere a la fois solennelle et paisible.
Cette maison communale est dediee a Tho Lenh Dai Vuong, le genie tutelaire du village.
Histoire
Bach Hac correspond a l’ancienne region de Phong Chau, autrefois consideree comme la capitale du royaume de Van Lang sous les rois Hung. Cette realite est evoquee dans le Dai Nam quoc su dien ca :
« Sous les rois Hung, la capitale etait a Phong Chau,
C’est la, a Bach Hac, au confluent du fleuve Thao.
Le pays fut nomme Van Lang,
Divise en quinze regions administratives. »
La maison communale de Bach Hac est dediee a Tho Lenh Dai Vuong, un general celeste qui, selon la tradition, serait apparu a Phong Chau sous la dynastie Tang. D’apres la legende, lorsque Ly Thuong Minh etait gouverneur de Giao Chau, il reva une nuit de deux generaux celestes descendant du ciel.
Ces deux generaux etaient freres. Ly Thuong Minh leur demanda de demontrer leurs talents ; celui qui l’emporterait serait honore par les habitants. L’aine, Tho Lenh Dai Vuong, fit un pas traversant la riviere puis revint a son point de depart. Son pas etait si puissant qu’il laissa une empreinte sur un rocher au bord de l’eau.
Selon la tradition orale, une empreinte semblable existait autrefois sur l’autre rive, mais elle a ete recouverte par les alluvions. Celle du cote de Bach Hac est toujours conservee dans la maison communale. Elle mesure environ un thuoc de long et cinq tac de large.
Le cadet, Thach Khanh Dai Vuong, est venere dans le village de Tho Son (district de Hac Tri, province de Phu Tho). En raison du lien fraternel entre ces deux divinites, les villages de Bach Hac et Tho Son entretiennent depuis longtemps des relations rituelles lors des fetes.
Partie rituelle
Lors de la fete du premier mois lunaire, le rituel principal est la procession et la ceremonie liee a la balle sacree, associee a la coutume de la lutte pour la balle.
Avant la fete, le village designe une personne chargee de confectionner les balles, un honneur generalement confie a un notable respecte. L’ensemble comprend une balle principale et huit balles secondaires, toutes fabriquees en coton recouvert de tissus aux cinq couleurs, richement brodees. Chaque balle est munie de cordons et de franges, alliant solennite et vivacite.
Le matin du 3, une procession transporte ces balles depuis la maison de leur fabricant jusqu’a la maison communale dans une atmosphere solennelle. En tete marche le doyen tenant de l’encens, suivi de jeunes hommes et femmes, accompagnes de musique traditionnelle et de percussions. Les balles sont placees sur un palanquin porte par quatre jeunes hommes, puis deposees sur l’autel en remplacement de celles de l’annee precedente. La ceremonie rituelle peut alors commencer.
Partie festive
La partie festive comprend de nombreuses activites traditionnelles, dont les plus remarquables sont la lutte pour la balle et la course de pirogues sur la riviere Lo.
La lutte pour la balle
Apres les rites commence le jeu : les balles sont lancees par vagues, generalement trois a la fois, par les anciens ou les notables. Le premier lancer est effectue par le doyen, qui, apres une priere louant le genie tutelaire et invoquant prosperite et paix, jette la balle principale accompagnee de deux balles secondaires.
Au signal des tambours, la foule se precipite pour s’en emparer. Des qu’une balle touche le sol, elle est disputee avec vigueur : celui qui la saisit peut aussitot se la faire arracher. Cris, rires et agitation creent une scene a la fois chaotique et exaltante. Le jeu ne s’arrete que lorsqu’une personne parvient a conserver fermement la balle.
Les lancers suivants se deroulent de maniere similaire, mais sans lecture de prieres, seulement au rythme des tambours et des encouragements. Tout le monde peut participer, sans distinction d’age ou de sexe. On croit que s’emparer d’une balle apporte chance et prosperite pour l’annee a venir.
Celui qui obtient une balle peut la garder comme souvenir ou la rapporter a la maison communale pour l’offrir au culte.
La course de pirogues
La course de pirogues se tient generalement a la fin de la fete, du 10 au 11 du troisieme mois lunaire, sur la riviere Lo, ou les spectateurs se massent sur les deux rives.
Autrefois, le village de Bach Hac etait divise en quatre quartiers : Bo Dau, Tieu Hac, Dong Nam et Than Chuc. Chaque quartier preparait une longue embarcation en bois massif, mesurant plus de vingt thuoc de long et environ un thuoc et demi de large. Les bateaux, sculptes avec des proues et des poupes evoquant des dragons, avaient une allure imposante.
Chaque embarcation comptait environ cinquante rameurs, tous des hommes robustes selectionnes et entraines a l’avance, ainsi qu’une equipe de reserve.
Trois personnes dirigeaient chaque bateau : a l’avant, un porte-drapeau donnait les signaux et assurait l’orientation ; au centre, un batteur de tambour maintenait le rythme ; a l’arriere, un barreur controlait la direction. La coordination parfaite des rameurs etait essentielle.
Au depart, les quatre bateaux s’alignaient devant la maison communale. Ils se dirigeaient ensuite vers le confluent de la riviere Chay et de la riviere Lo avant de revenir. Selon la tradition, cette course evoque le depart de Tan Vien accompagne par Tho Lenh, tout en refletant les competences nautiques des habitants.
Le bateau arrivant en tete remportait la victoire. Au-dela de la competition, cette course symbolise l’esprit de solidarite, la force collective et la tradition martiale des populations fluviales.
References
- Vũ Thụy An (Biên soạn), 2015, Lễ hội truyền thống Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Mai Thanh Hải (2004), Địa chí tôn giáo – lễ hội Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin.
- Vương Tuyền (Sưu tầm – tuyển chọn), 2009, Lễ hội dân gian Việt Nam, Nxb Văn hóa dân tộc.
