Tên di sản: Lễ hội bơi Đăm
Tên gọi khác: Hội bơi Đăm, Lễ hội bơi chải làng Đăm, Hội làng Đăm
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Làng Đăm, nay thuộc phường Tây Tựu, Hà Nội; trung tâm nghi lễ gắn với đình Đăm và cuộc bơi chải diễn ra trên khúc sông Thủy Giang, còn gọi là sông Pheo
Thời gian tổ chức: Hội chính diễn ra từ ngày 9 đến 11 tháng Ba âm lịch; hội bơi tập trung vào ngày 10 và sáng ngày 11. Theo lệ hiện nay, hội bơi lớn được tổ chức định kỳ 5 năm một lần
Đối tượng thờ phụng: Đức Thánh Bạch Hạc Tam Giang Đào Trường – Thành hoàng làng Đăm
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng dân cư làng Tây Tựu, với ba miền Thượng, Trung và Hạ cùng các dòng họ, đội bơi và người dân địa phương
Nghi thức, hoạt động đặc trưng: Nghi lễ thờ Thành hoàng, rước Thánh, bơi chải trên sông Pheo; sáu thuyền đua của ba miền Thượng – Trung – Hạ tranh tài, thuyền giành giải Nhất được chở ngai Thánh từ Thủy tọa về miếu Thượng
Ghi danh: Lễ hội bơi Đăm được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nguồn gốc lễ hội và Đức Thánh Bạch Hạc Tam Giang
Lễ hội bơi Đăm gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Bạch Hạc Tam Giang Đào Trường, vị Thành hoàng được cộng đồng làng Đăm tôn kính và phụng thờ tại đình Tây Tựu.
Theo truyền thống địa phương, Đào Trường sinh ngày 12 tháng Hai âm lịch, là người có tài thao lược, võ nghệ, từng lập công đánh giặc Thục và dẹp loạn tại Hồng Châu. Sau đó, ông được phong Thổ Lệnh Thống Quốc Đại Vương, giữ chức thống lĩnh thành Phong Châu và trấn giữ vùng Bạch Hạc.
Trong ký ức của cộng đồng, hội làng Đăm không chỉ nhằm tưởng nhớ công lao của vị Thành hoàng mà còn tái hiện tinh thần luyện quân, đặc biệt là thủy quân. Bởi vậy, bơi chải trở thành hoạt động nổi bật và tạo nên bản sắc riêng của lễ hội.
Lễ hội được tổ chức với mong ước quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, dân an vật thịnh, đồng thời thể hiện lòng thành kính và sự tri ân của dân làng đối với vị thần bảo trợ cộng đồng.
Không gian lễ hội trên sông Pheo
Không gian đặc biệt nhất của hội bơi Đăm là khúc sông Thủy Giang, còn gọi là sông Pheo, chảy qua làng Tây Tựu. Đoạn sông tổ chức cuộc đua dài gần 1 km, rộng khoảng 100 m.
Nếu đình Đăm là trung tâm của các hoạt động tín ngưỡng thì sông Pheo trở thành sân hội, nơi diễn ra cuộc tranh tài giữa các đội bơi của cộng đồng.
Sự kết hợp giữa đình, miếu, Thủy tọa và dòng sông tạo nên một không gian lễ hội vừa mang tính tín ngưỡng, vừa gắn với hoạt động thể chất và tinh thần thượng võ.
Hội bơi của ba miền Thượng – Trung – Hạ
Cuộc bơi chải có sáu thuyền đua thuộc ba đội, đại diện cho ba miền của làng: miền Thượng, miền Trung và miền Hạ, mỗi miền có hai thuyền.
Mỗi thuyền gồm 25 người, trong đó có một lái chính, một lái phụ, một ông nạng, một người đánh mõ, một người phất cờ, một người tát nước và 18 đô bơi ngồi dọc hai mạn thuyền.
Sáu thuyền được sơn màu đỏ và đánh số từ 1 đến 6. Trang phục của các đội phân biệt theo từng miền: miền Thượng màu đỏ, miền Trung màu vàng, miền Hạ màu xanh.
Ngoài sáu thuyền tranh tài còn có thuyền quan làm nhiệm vụ giám sát cuộc đua.
Cuộc đua mang dáng dấp một buổi luyện thủy quân
Trước giờ thi đấu, các thuyền tập kết tại khu vực xuất phát trước cửa Thủy tọa. Khi hiệu lệnh được phát ra, sáu thuyền đồng loạt lao về phía trước, hướng tới Miếu Tây Tựu ở cách đó khoảng 1 km.
Tiếng trống, tiếng mõ, tiếng hò của các đội bơi hòa cùng tiếng cổ vũ trên bờ tạo nên phần sôi động nhất của lễ hội.
Điểm đáng chú ý của bơi Đăm không chỉ nằm ở sức mạnh và tốc độ. Các đô bơi còn phải phối hợp để thực hiện những kỹ thuật truyền thống như búng thuyền, dóc thuyền, lạng thuyền, vuốt góc. Chính những động tác này khiến cuộc bơi mang dáng dấp của việc rèn luyện khả năng điều khiển thuyền và luyện thủy quân thời xưa.
Việc tuyển chọn trai bơi cũng được thực hiện khá chặt chẽ. Theo lệ được duy trì tại địa phương, người tham gia thường trong độ tuổi 20–35, phải khỏe mạnh, có kinh nghiệm, tư cách tốt và có tinh thần trách nhiệm với lễ hội.
Thuyền thắng cuộc và nghi thức rước ngai Thánh
Cuộc đua không chỉ mang ý nghĩa phân định thắng thua. Kết quả bơi còn gắn trực tiếp với nghi lễ thờ Thành hoàng của cộng đồng.
Theo lệ hội, thuyền giành giải Nhất được vinh dự chở ngai Thánh từ Thủy tọa trở về miếu Thượng.
Chi tiết này tạo nên mối liên hệ chặt chẽ giữa phần lễ và phần hội. Cuộc bơi vì thế vừa là cuộc tranh tài của các trai bơi, vừa nằm trong chỉnh thể nghi lễ tưởng niệm Đức Thánh Bạch Hạc Tam Giang.
Những sinh hoạt văn hóa trong ngày hội
Bên cạnh bơi chải, hội làng Đăm còn có nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian như cờ người, đấu vật, thả chim cùng các hoạt động giới thiệu sản phẩm của làng hoa Tây Tựu.
Qua đó, lễ hội trở thành ngày hội chung của cộng đồng chứ không chỉ dành cho các đội bơi. Người cao tuổi tham gia gìn giữ nghi thức, trai tráng trực tiếp tranh tài, còn đông đảo người dân cùng chuẩn bị, cổ vũ và thực hành các sinh hoạt văn hóa của làng.
Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp cho đến năm 1994, hội làng có thời gian không được tổ chức thường xuyên, dù hội bơi từng được khôi phục trong một số dịp quan trọng của Thủ đô và đất nước. Từ năm 1994, lễ hội bơi Đăm được khôi phục và tiếp tục duy trì với quy mô ngày càng trang trọng.
Giá trị của Lễ hội bơi Đăm
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với truyền thống thờ Đức Thánh Bạch Hạc Tam Giang Đào Trường và những truyền thuyết về công lao đánh giặc, giữ nước của vị Thành hoàng làng Đăm.
Giá trị tín ngưỡng: Việc thờ Thành hoàng, rước ngai Thánh và tổ chức hội bơi thể hiện lòng thành kính, biết ơn của cộng đồng đối với vị thần được tin là bảo trợ cho dân làng, đồng thời gửi gắm ước vọng quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và cuộc sống no đủ.
Giá trị lịch sử quân sự và tinh thần thượng võ: Cuộc bơi chải mang dáng dấp của một buổi luyện thủy quân, đòi hỏi sức khỏe, kỹ thuật điều khiển thuyền, khả năng phối hợp và ý thức kỷ luật của các trai bơi.
Giá trị nghi lễ: Điểm đặc sắc của hội bơi Đăm là sự gắn kết giữa thi đấu và nghi lễ. Thuyền giành giải Nhất không chỉ chiến thắng cuộc đua mà còn được trao vinh dự chở ngai Thánh từ Thủy tọa về miếu Thượng.
Giá trị cộng đồng: Sáu thuyền của ba miền Thượng, Trung và Hạ cùng tranh tài, trong khi đông đảo dân làng tham gia tổ chức và cổ vũ, qua đó tạo nên sự gắn kết giữa các bộ phận cư dân trong cộng đồng Tây Tựu.
Giá trị thể chất và kỹ năng dân gian: Các kỹ thuật như búng thuyền, dóc thuyền, lạng thuyền, vuốt góc cùng phương thức phối hợp của cả đội lưu giữ những kinh nghiệm điều khiển thuyền và rèn luyện thể chất được truyền qua nhiều thế hệ.
Giá trị trao truyền: Việc tuyển chọn và huấn luyện các thế hệ trai bơi, duy trì các đội đại diện cho ba miền và tổ chức lễ hội theo lệ truyền thống tạo điều kiện để kỹ năng bơi chải, nghi thức thờ Thành hoàng và ký ức cộng đồng tiếp tục được trao truyền.
Lễ hội bơi Đăm là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc của cộng đồng làng Tây Tựu, nơi tín ngưỡng thờ Đức Thánh Bạch Hạc Tam Giang hòa quyện với tinh thần thượng võ và truyền thống bơi chải. Hình ảnh sáu thuyền của ba miền Thượng – Trung – Hạ đồng loạt rẽ nước trên sông Pheo, những trai bơi phối hợp nhịp nhàng trong tiếng trống, tiếng mõ và tiếng reo hò của dân làng đã trở thành nét đặc trưng của ngày hội. Đặc biệt, việc thuyền giành giải Nhất được chở ngai Thánh từ Thủy tọa về miếu Thượng cho thấy cuộc bơi không đơn thuần là một hoạt động thể thao mà là một bộ phận của chỉnh thể nghi lễ truyền thống. Qua nhiều thế hệ, lễ hội góp phần duy trì ký ức về vị Thành hoàng, rèn luyện sức khỏe, tinh thần đoàn kết và trao truyền những kỹ năng bơi chải của cộng đồng. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội bơi Đăm đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
