Tên di sản: Lễ hội Bủng Kham
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Cánh đồng trước thôn Nà Phái, xã Đại Đồng, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn
Thời gian tổ chức: Ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Thần Nông, Thần Thổ địa, các vị Thần Tiên và các vị thần linh bảo trợ cho đời sống, sản xuất của cộng đồng
Cộng đồng thực hành: Nhân dân thôn Nà Phái và cộng đồng cư dân 24 thôn thuộc xã Đại Đồng
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1877/QĐ-BVHTTDL năm 2015 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Lễ hội Bủng Kham là lễ hội truyền thống có từ lâu đời của cộng đồng cư dân xã Đại Đồng, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn, được tổ chức tại cánh đồng trước thôn Nà Phái vào ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Lễ hội nhằm tưởng nhớ Thần Nông, Thần Thổ địa, các vị Thần Tiên và những lực lượng thần linh được tin là đã bảo vệ cuộc sống, sản xuất nông nghiệp của người dân. Đây là dịp 24 thôn trong xã cùng dâng lên thần linh hương hoa, sản vật, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và bản làng yên vui. Dù chỉ diễn ra trong một ngày, lễ hội vẫn bảo lưu nhiều nghi thức, trò chơi và sinh hoạt văn hóa truyền thống gắn với đời sống nông nghiệp của cộng đồng.
Truyền thuyết về bảy nàng tiên và vùng Bủng Kham
Theo truyền thuyết, ngày xưa có bảy nàng tiên trên Thiên đình xuống hạ giới vân du và ngắm cảnh. Khi bay qua vùng Cẩu Pung, theo tiếng Tày, Nùng có nghĩa là “chín thửa ruộng lớn”, các nàng thấy phong cảnh sơn thủy hữu tình nên dừng lại vui chơi và tắm trong dòng nước trong xanh. Vì mải mê trước cảnh đẹp, các nàng quên giờ trở về trời, đến khi nghe tiếng Thiên thần gọi mới vội vàng mặc xiêm áo bay về. Khi rời đi, bảy dải lụa xanh của các nàng để lại đã hóa thành bảy dòng suối cung cấp nước cho cánh đồng Thất Khê.
Bảy dòng suối đó gồm Nặm Ăn, Khuổi Nộc, Pác Chác, Khuổi Nghìn, Khuổi Sao, Khuổi Mịt và Thâm Luông, trong đó Nặm Ăn là dòng suối lớn nhất. Dòng Nặm Ăn có nước trong xanh, phong cảnh trữ tình và được truyền tụng là nơi các nàng tiên thường giáng trần vui chơi. Vào những đêm trăng thanh gió mát, các nàng được cho là từng đến đây và khắc trên gò đá gần suối bàn “Chẹt Khum”, nghĩa là ô ăn quan. Trò chơi này về sau tiếp tục được lưu giữ trong lễ hội Bủng Kham như một dấu vết gắn với truyền thuyết địa phương.
Không gian linh thiêng của Bủng Kham
Người dân quanh vùng quan niệm gò đá Chẹt Khum và dòng suối Nặm Ăn là những địa điểm linh thiêng. Ai thành tâm lễ bái tại đây sẽ được các vị thần tiên phù hộ cho cuộc sống ấm no, hạnh phúc và công việc làm ăn thuận lợi. Từ truyền thuyết về bảy nàng tiên, cộng đồng thôn Nà Phái cùng 24 thôn trong xã Đại Đồng hình thành và duy trì lễ hội Bủng Kham qua nhiều thế hệ. Không gian lễ hội vì vậy vừa gắn với cánh đồng sản xuất nông nghiệp vừa liên hệ chặt chẽ với suối nước, gò đá và những câu chuyện dân gian của cộng đồng.
Chuẩn bị lễ vật và lễ xin mở hội
Phần lễ được tổ chức vào buổi sáng, do thầy mo và những người cao niên có uy tín trong thôn trực tiếp thực hiện các bài khấn thần linh. Mỗi thôn chuẩn bị một mâm lễ gồm hoa quả, bánh trái, rượu, trà và các sản vật nông nghiệp mang đến miếu Thổ Công của thôn Nà Phái để thắp hương, lễ bái. Những lễ vật này đều gắn với thành quả lao động của cư dân và được dâng lên để bày tỏ lòng biết ơn với các lực lượng bảo trợ cho con người và mùa màng. Sau khi các mâm lễ được tập trung đầy đủ, thầy mo tiến hành nghi thức xin phép thần linh cho cộng đồng mở hội.
Trong nghi thức này, thầy mo xin phép Thần Nông, Thần Tiên và Thần Hoàng Trùng cho dân làng tổ chức hội lồng tồng. Những người có uy tín đại diện cho các thôn mặc trang phục truyền thống, cùng làm lễ dâng cúng trước các ban thờ. Nội dung lời khấn tập trung vào mong ước quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, làng bản yên vui và nhà nhà hạnh phúc. Sau phần lễ cúng, đoàn sư tử của xã biểu diễn chào mừng, mở đầu không khí vui hội.
Thi mâm lễ
Sau màn múa sư tử và tiếng trống khai hội, Ban tổ chức tiến hành chấm thi các mâm lễ của các thôn. Mỗi mâm lễ được chuẩn bị từ những sản vật địa phương, vừa đáp ứng yêu cầu dâng cúng vừa thể hiện sự khéo léo trong cách lựa chọn, sắp đặt và trang trí. Việc các thôn cùng tham gia thi mâm lễ tạo nên không khí thi đua nhưng vẫn giữ tính trang nghiêm của sinh hoạt tín ngưỡng. Những mâm lễ được đánh giá đẹp nhất sẽ được Ban tổ chức trao giải trong ngày hội.
Nghi thức lồng thồng – xuống đồng
Sau phần dâng lễ và chấm thi mâm lễ là nghi thức “lồng thồng”, tức xuống đồng. Ban tổ chức chuẩn bị một thửa ruộng gần khu vực lễ hội, đã được cày bừa sẵn và cắm cờ hội xung quanh để làm không gian thực hiện nghi thức. Khi trống, chiêng vang lên, đại diện Ban tổ chức cùng đại diện nhân dân các thôn xuống ruộng và cấy những cây lúa đầu tiên của vụ xuân. Nghi thức này đánh dấu sự khởi đầu của một mùa sản xuất mới và gửi gắm mong muốn ruộng đồng tốt tươi, mùa màng bội thu.
Lồng thồng là một nghi thức thể hiện rõ nhất dấu ấn của văn minh nông nghiệp lúa nước trong lễ hội Bủng Kham. Việc những người đại diện cho cộng đồng cùng xuống ruộng cấy những cây lúa đầu tiên cho thấy sự gắn bó giữa tín ngưỡng và hoạt động sản xuất. Cây lúa vừa là sản phẩm thiết yếu của đời sống, vừa trở thành biểu tượng cho khát vọng no đủ và sinh sôi của dân làng. Qua nghi thức này, lễ hội chuyển từ không gian cúng thần sang không gian lao động tượng trưng trên cánh đồng.
Phần hội
Phần hội bắt đầu từ buổi trưa với nhiều trò chơi dân gian, hoạt động văn nghệ và thể thao truyền thống. Các trò chơi tiêu biểu gồm ô ăn quan, đánh đu, gieo lộc, đẩy gậy, đánh yến, kéo co và tung còn. Bên cạnh đó còn có múa sư tử, thi ẩm thực cùng nhiều hoạt động giao lưu giữa các thôn. Những trò chơi này tạo nên không khí vui tươi, đồng thời tiếp tục duy trì những hình thức sinh hoạt cộng đồng đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Không gian lễ hội còn có các hình thức diễn xướng dân gian như hát then, sli, lượn và múa sư tử. Đây là những loại hình nghệ thuật quen thuộc trong đời sống văn hóa của cộng đồng Tày, Nùng ở Lạng Sơn. Sự hiện diện của các làn điệu dân ca cùng các trò chơi dân gian làm cho lễ hội không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là dịp bảo tồn các hình thức văn hóa truyền thống. Qua đó, người dân có điều kiện gặp gỡ, giao lưu và cùng tham gia vào đời sống văn hóa chung của cộng đồng.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Bủng Kham mang đậm dấu ấn của nền sản xuất nông nghiệp lúa nước, từ đối tượng thờ cúng, lễ vật cho đến nghi thức xuống đồng. Các vị Thần Nông, Thổ địa và Thần Tiên được cộng đồng tôn kính vì gắn với nguồn nước, đất đai, cây trồng và sự bình yên của bản làng. Truyền thuyết về bảy nàng tiên, bảy dòng suối cùng nghi thức cấy lúa đầu xuân tạo nên đặc trưng riêng cho lễ hội. Toàn bộ diễn trình đều hướng tới mong ước về một năm mới no đủ, mùa màng thuận lợi và đời sống cộng đồng yên vui.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện tục thờ Thần Nông, Thần Thổ địa, các vị Thần Tiên và những lực lượng thần linh được cộng đồng tin là bảo trợ cho đời sống, mùa màng và bản làng.
Giá trị văn hóa: Truyền thuyết về bảy nàng tiên, gò đá Chẹt Khum, dòng suối Nặm Ăn cùng hệ thống nghi lễ, mâm cúng và trò chơi dân gian tạo nên bản sắc riêng của lễ hội Bủng Kham.
Giá trị nông nghiệp: Nghi thức lồng thồng, việc dâng sản vật nông nghiệp và những lời cầu mưa thuận gió hòa thể hiện rõ mối quan hệ giữa lễ hội với nền sản xuất lúa nước.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Múa sư tử, hát then, sli, lượn cùng các nghi thức tế lễ và trò chơi dân gian tạo nên một không gian trình diễn truyền thống phong phú.
Giá trị cộng đồng: Việc 24 thôn cùng chuẩn bị mâm lễ, tham gia nghi thức xuống đồng và các hoạt động phần hội góp phần tăng cường sự giao lưu, đoàn kết giữa các cộng đồng dân cư trong xã Đại Đồng.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội góp phần trao truyền cho thế hệ sau những câu chuyện dân gian, phong tục tín ngưỡng và kinh nghiệm văn hóa gắn với đời sống nông nghiệp của cha ông.
Lễ hội Bủng Kham là một lễ hội xuân đặc sắc của cộng đồng cư dân xã Đại Đồng, gắn chặt với tín ngưỡng nông nghiệp và nền văn minh lúa nước ở Tràng Định. Qua các nghi thức dâng lễ, tế thần, lồng thồng cùng hệ thống trò chơi, dân ca và diễn xướng truyền thống, lễ hội thể hiện khát vọng về mùa màng bội thu, bản làng yên vui và cuộc sống ấm no. Tháng 6 năm 2015, Lễ hội Bủng Kham được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1877/QĐ-BVHTTDL.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
