Tên di sản: Lễ hội cầu mùa của dân tộc Sán Chay
Tên gọi khác: Lễ cầu mùa của người Sán Chay
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Trong cộng đồng người Sán Chay ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên
Thời gian tổ chức: Thường được tổ chức vào dịp trước hoặc sau Tết Nguyên đán
Đối tượng cầu cúng: Các vị thần linh trên trời, dưới đất, với mong muốn được phù hộ, che chở cho dân làng
Cộng đồng thực hành: Đồng bào dân tộc Sán Chay tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên
Nghi thức, diễn xướng đặc trưng: Lễ cúng cầu mùa, đánh trống đất, xin âm dương và múa Tắc Xình
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo thông tin trong tư liệu cung cấp.
Lễ cầu mùa trong đời sống của người Sán Chay
Đối với cộng đồng người Sán Chay ở Phú Lương, lễ hội cầu mùa là một sinh hoạt văn hóa tâm linh gắn với đời sống sản xuất nông nghiệp. Lễ hội thường được tổ chức vào thời điểm trước hoặc sau Tết Nguyên đán, khi cộng đồng hướng tới một chu kỳ sản xuất mới.
Thông qua lễ hội, người dân cầu mong các vị thần linh trên trời, dưới đất phù hộ, che chở để việc làm ăn thuận lợi, mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình yên và no đủ.
Không gian lễ hội cũng là nơi cộng đồng tụ họp, cùng chuẩn bị lễ vật, thực hành nghi lễ và trình diễn những điệu múa truyền thống, trong đó nổi bật nhất là múa Tắc Xình.
Chuẩn bị lễ vật và không gian hành lễ
Lễ vật cầu mùa được người Sán Chay chuẩn bị chu đáo từ trước. Theo tư liệu, các lễ vật gồm xôi ngũ sắc, thủ lợn, gà luộc, gạo, muối, đèn nến, hoa…
Lễ vật được bày trên một chiếc bàn đặt ngoài sân. Người đảm nhiệm vai trò chủ tế là một người đàn ông được dân làng kính trọng và tin tưởng, thường là trưởng bản.
Việc cộng đồng cùng chuẩn bị lễ vật và tham gia hành lễ cho thấy lễ cầu mùa không phải nghi thức riêng của một gia đình mà là sinh hoạt chung, gửi gắm những mong ước của cả cộng đồng.
Nghi lễ cầu mùa
Nghi lễ bắt đầu khi ba hồi trống đất vang lên. Sau tiếng trống, chủ tế thực hiện nghi thức xin âm dương bằng tiếng dân tộc Sán Chay.
Nội dung lời cầu hướng tới việc báo với thần linh rằng cộng đồng cùng tụ họp làm lễ cầu mùa, mong các vị thần trên trời, dưới đất phù hộ, che chở để dân làng có những vụ mùa thuận lợi và tốt tươi.
Khi lễ vật được chấp nhận và hồi trống kết thúc, phần lễ cúng cũng hoàn tất, mở ra phần diễn xướng đặc sắc nhất của lễ hội – múa Tắc Xình.
Trống đất – âm thanh kết nối âm dương
Một yếu tố đặc biệt trong lễ hội cầu mùa là trống đất, loại nhạc cụ giữ vai trò quan trọng trong nghi lễ của người Sán Chay.
Theo quan niệm được nêu trong tư liệu, tiếng trống đất mang ý nghĩa kết nối âm dương, đồng thời xua đuổi tà ma và quái thú. Ba hồi trống mở đầu vì vậy không chỉ tạo hiệu lệnh cho nghi lễ mà còn mang ý nghĩa tâm linh.
Bên cạnh trống đất, âm nhạc của lễ hội còn có những nhạc cụ tương đối giản dị như phách tre hoặc gỗ, trống nhỏ, chập xeng, chiêng, kèn lá và quả chuông. Sự phối hợp của các nhạc cụ tạo nên tiết tấu rộn ràng cho phần múa.
Múa Tắc Xình – điểm nhấn của lễ hội
Sau nghi lễ cầu cúng là múa Tắc Xình, được xem là điểm nhấn đặc sắc của lễ hội cầu mùa.
Tắc Xình có tiết tấu tương đối đơn giản, ngôn ngữ múa dễ hiểu và hệ thống động tác mang nét riêng. Nhiều động tác tái hiện trực tiếp đời sống, quá trình lao động và sản xuất của cộng đồng.
Theo tư liệu, múa Tắc Xình gồm những điệu như Thăm đường, lập làng, bắt quyết, mài dao, phát nương, tra mố, hái lượm, mừng mùa vụ, chim câu…
Chuỗi động tác ấy gợi lại từ việc tìm đất, lập làng đến phát nương, gieo trồng, thu hái và vui mừng trước thành quả mùa vụ. Vì vậy, Tắc Xình vừa là một hình thức múa dân gian, vừa phản ánh sinh động đời sống lao động của người Sán Chay.
Ước vọng về mùa màng và cuộc sống no đủ
Ẩn sau các nghi thức và điệu múa là mong ước về một cuộc sống bình yên, mùa màng tốt tươi và đời sống no đủ.
Các động tác mô phỏng mài dao, phát nương, tra mố, hái lượm hay mừng mùa vụ cho thấy lễ hội gắn chặt với chu trình lao động của cư dân nông nghiệp. Những công việc quen thuộc trong đời sống hằng ngày được đưa vào không gian thiêng của lễ hội và chuyển hóa thành các động tác múa.
Bởi vậy, lễ hội vừa thể hiện niềm tin tâm linh, vừa phản ánh kinh nghiệm sản xuất, sinh hoạt và khát vọng của cộng đồng Sán Chay.
Bảo tồn và trao truyền
Lễ hội cầu mùa hiện vẫn được cộng đồng người Sán Chay gìn giữ, song theo tư liệu, việc bảo tồn cũng gặp khó khăn do lễ hội chủ yếu được thực hành trong phạm vi cộng đồng nên chưa được nhiều người bên ngoài biết tới.
Một trong những hướng bảo tồn quan trọng là khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy nghi lễ cầu mùa và múa Tắc Xình cho thế hệ trẻ, đồng thời tiếp tục bổ sung, hệ thống hóa các tài liệu liên quan đến lễ hội.
Qua quá trình truyền dạy trực tiếp, những lời cúng, động tác múa, cách sử dụng nhạc cụ và tri thức liên quan đến lễ hội có điều kiện tiếp tục được lưu truyền giữa các thế hệ.
Giá trị của Lễ hội cầu mùa của dân tộc Sán Chay
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện niềm tin của người Sán Chay đối với các vị thần linh trên trời, dưới đất và mong muốn nhận được sự phù hộ, che chở cho cộng đồng.
Giá trị văn hóa nông nghiệp: Nội dung cầu mùa cùng các động tác phát nương, tra mố, hái lượm, mừng mùa vụ phản ánh rõ đời sống sản xuất và ước vọng về mùa màng tốt tươi, cuộc sống no đủ của cư dân nông nghiệp.
Giá trị diễn xướng: Múa Tắc Xình với hệ thống động tác riêng, kết hợp cùng trống đất, phách, chiêng, trống, chập xeng, kèn lá và chuông tạo nên một hình thức diễn xướng đặc sắc trong lễ hội.
Giá trị tri thức dân gian: Các điệu múa mô phỏng nhiều công việc từ thăm đường, lập làng đến phát nương, gieo trồng và thu hái, qua đó lưu giữ những dấu ấn về quá trình lao động và sinh hoạt của cộng đồng.
Giá trị văn hóa tộc người: Lễ cúng bằng tiếng Sán Chay, hệ thống lễ vật, nhạc cụ và múa Tắc Xình góp phần tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng Sán Chay ở Phú Lương.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp người dân cùng tụ họp, chuẩn bị lễ vật, thực hành nghi lễ và tham gia diễn xướng, qua đó tăng cường sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.
Giá trị trao truyền: Việc các nghệ nhân truyền dạy nghi lễ cầu mùa và múa Tắc Xình cho con cháu giúp những tri thức, kỹ năng và tập quán truyền thống tiếp tục được gìn giữ qua các thế hệ.
Lễ hội cầu mùa của dân tộc Sán Chay là một sinh hoạt văn hóa tâm linh gắn chặt với đời sống nông nghiệp của cộng đồng Sán Chay ở Phú Lương, Thái Nguyên. Từ mâm lễ với xôi ngũ sắc, thủ lợn, gà, gạo, muối đến ba hồi trống đất mở đầu nghi lễ và những động tác Tắc Xình mô phỏng phát nương, tra mố, hái lượm, mừng mùa vụ, các thành tố của lễ hội đều gửi gắm ước vọng về mùa màng thuận lợi và cuộc sống bình yên, no đủ. Đặc biệt, múa Tắc Xình vừa tạo nên nét riêng cho lễ hội vừa lưu giữ những hình ảnh về lao động, sinh hoạt và đời sống tinh thần của người Sán Chay. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội cầu mùa của dân tộc Sán Chay đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
