Tên di sản: Lễ hội Cầu ngư Nhượng Bạn
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Miếu Ngư Ông tại thôn Phúc Hải, xã Cẩm Nhượng, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh (xã Thiên Cầm, tỉnh Hà Tĩnh), cùng vùng biển Cửa Nhượng.
Thời gian tổ chức: Ngày 8 tháng 4 âm lịch
Đối tượng thờ phụng: Nam Hải Nhân Ngư (Cá Ông), vị thần được ngư dân tin là bảo hộ người đi biển.
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng ngư dân và nhân dân vùng Nhượng Bạn, Cẩm Nhượng, Hà Tĩnh.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Tế lễ tại miếu Ngư Ông, rước kiệu, nghinh rước trên biển, diễn xướng hò chèo cạn và các hoạt động văn hóa cộng đồng.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ngày 27/5/2021.
Lễ hội Cầu ngư Nhượng Bạn là lễ hội truyền thống tiêu biểu của cộng đồng ngư dân vùng Cửa Nhượng, Hà Tĩnh, gắn với tín ngưỡng thờ Nam Hải Nhân Ngư, còn gọi là Cá Ông. Lễ hội được tổ chức nhằm tưởng nhớ vị thần được tin là che chở cho ngư dân trước sóng gió, đồng thời cầu mong những chuyến biển bình an, đánh bắt thuận lợi và cuộc sống no đủ. Nổi bật trong lễ hội là các nghi thức tế lễ tại miếu Ngư Ông, nghinh rước trên biển và diễn xướng hò chèo cạn, phản ánh đời sống tín ngưỡng và văn hóa lao động đặc trưng của cư dân ven biển miền Trung.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Lễ hội Cầu ngư Nhượng Bạn có nguồn gốc lâu đời, gắn với quá trình hình thành và phát triển làng biển Nhượng Bạn. Theo truyền truyền địa phương, lễ hội xuất hiện từ khi làng được lập vào thời Trần. Những sắc phong còn lưu giữ tại miếu Ngư Ông cho thấy tín ngưỡng thờ Nam Hải Nhân Ngư đã được thực hành từ thời Nguyễn. Trong đời sống ngư dân, biển cả vừa là nguồn sinh kế vừa tiềm ẩn nhiều hiểm nguy. Từ đó hình thành tín ngưỡng thờ Cá Ông, vị thần được cộng đồng tin là có khả năng cứu giúp thuyền bè gặp nạn, bảo hộ ngư dân và mang lại những mùa biển thuận lợi. Trung tâm của lễ hội là miếu Ngư Ông tại thôn Phúc Hải, nơi lưu giữ ba sắc phong thời Nguyễn cùng các hiện vật thờ tự truyền thống. Năm 2013, miếu được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội được duy trì như một sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng Nhượng Bạn. Trước đây, việc tổ chức do các giáp trong làng đảm nhiệm; ngày nay, cộng đồng dân cư phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức, bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội.
Các nghi lễ truyền thống
Lễ tế tại miếu Ngư Ông
Lễ tế Nam Hải Nhân Ngư là nghi thức quan trọng của Lễ hội Cầu ngư Nhượng Bạn, được thực hiện tại miếu Ngư Ông ở thôn Phúc Hải. Trước ngày hội, cộng đồng chuẩn bị lễ vật, trang phục, đồ tế khí, đội cúng tế, đội rước và các phương tiện phục vụ nghi lễ. Các nghi thức dâng hương, tế lễ thể hiện lòng thành kính và biết ơn đối với Cá Ông, vị thần được ngư dân tin là đã che chở, cứu giúp những người gặp hiểm nguy trên biển. Thông qua nghi lễ, người dân gửi gắm ước vọng về thời tiết thuận hòa, sóng yên biển lặng, thuyền bè an toàn và những chuyến đánh bắt bội thu.
Nghi thức rước kiệu và nghinh rước trên biển
Nghi thức rước kiệu và nghinh rước trên biển là hoạt động đặc trưng của lễ hội, thể hiện sự gắn bó giữa tín ngưỡng thờ Cá Ông với không gian sinh sống của cộng đồng ngư dân. Đoàn rước được tổ chức với đội cúng tế, đội rước, các đồ nghi trượng cùng những phương tiện tàu thuyền được chuẩn bị chu đáo. Hoạt động nghinh rước diễn ra trong không gian làng biển và vùng biển Cửa Nhượng, tạo nên sự kết nối giữa nơi thờ tự với môi trường lao động của cư dân địa phương. Nghi thức mang ý nghĩa cung nghinh vị thần bảo hộ biển cả, cầu mong bình an cho ngư dân và sự thuận lợi trong hoạt động đánh bắt hải sản.
Hò chèo cạn và sinh hoạt văn hóa cộng đồng
Hò chèo cạn là hình thức diễn xướng dân gian đặc sắc gắn với Lễ hội Cầu ngư Nhượng Bạn, kết hợp giữa lời ca, động tác múa và sự mô phỏng hoạt động chèo thuyền của ngư dân. Các thành viên đội chèo cạn thực hiện những động tác phối hợp theo nhịp hò, tái hiện hình ảnh lao động trên biển và thể hiện ước vọng về những chuyến ra khơi thuận lợi. Hình thức diễn xướng này vừa mang ý nghĩa nghi lễ, vừa phản ánh kinh nghiệm, tâm tư và đời sống tinh thần của cộng đồng ngư dân vùng Cửa Nhượng. Bên cạnh các nghi thức tín ngưỡng, lễ hội còn là dịp để người dân gặp gỡ, giao lưu, cùng chuẩn bị và tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống. Qua đó, những phong tục, tri thức dân gian và nghệ thuật diễn xướng của làng biển được trao truyền giữa các thế hệ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với quá trình hình thành và phát triển làng biển Nhượng Bạn, phản ánh lịch sử cư trú và hoạt động khai thác biển của cộng đồng ngư dân Hà Tĩnh. Những sắc phong thời Nguyễn, đồ thờ và di tích miếu Ngư Ông là tư liệu quan trọng về truyền thống tín ngưỡng địa phương.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ Nam Hải Nhân Ngư, phản ánh niềm tin của ngư dân vào sự che chở của thần linh trước những hiểm nguy trên biển. Các nghi thức tế lễ và nghinh rước gửi gắm ước vọng về bình an, mùa biển thuận lợi và cuộc sống no đủ.
Giá trị nghệ thuật dân gian: Hò chèo cạn kết hợp lời ca, động tác múa và hình thức trình diễn tập thể, tái hiện sinh động đời sống lao động trên biển. Đây là nét văn hóa đặc trưng góp phần bảo tồn nghệ thuật diễn xướng truyền thống của cư dân ven biển Hà Tĩnh.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội quy tụ các gia đình ngư dân, đội tế lễ, đội rước và những người tham gia chuẩn bị nghi thức, góp phần củng cố tinh thần đoàn kết, tương trợ trong đời sống và sản xuất. Đây cũng là dịp để cộng đồng cùng chia sẻ niềm tin, kinh nghiệm và trách nhiệm gìn giữ phong tục địa phương.
Giá trị tư liệu và nghiên cứu: Hệ thống sắc phong, long ngai, bài vị, câu đối, đồ tế khí cùng các nghi thức và hình thức diễn xướng là nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử, tín ngưỡng và đời sống văn hóa của cư dân ven biển miền Trung.
Giá trị giáo dục và bảo tồn: Thông qua lễ hội, thế hệ trẻ được tiếp cận truyền thống thờ Cá Ông, văn hóa lao động nghề biển và tinh thần gắn bó cộng đồng. Việc duy trì các nghi thức cùng nghệ thuật hò chèo cạn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa làng biển trong đời sống đương đại.
Lễ hội Cầu ngư Nhượng Bạn là di sản văn hóa tiêu biểu của cộng đồng ngư dân vùng Cửa Nhượng, Hà Tĩnh, gắn với tín ngưỡng thờ Cá Ông và đời sống lao động trên biển. Những nghi thức tế lễ, nghinh rước cùng nghệ thuật hò chèo cạn thể hiện niềm tin vào sự che chở của thần linh, ước vọng về những chuyến biển bình an và tinh thần đoàn kết của cư dân làng biển. Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian đặc sắc, Lễ hội Cầu ngư Nhượng Bạn được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 27/5/2021, góp phần gìn giữ và phát huy truyền thống văn hóa biển của người Việt.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
