Tên di sản: Lễ hội Đền Lảnh Giang
Tên gọi khác: Lễ hội Đền Lảnh, lễ hội Đền Quan Lớn Đệ Tam
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Lảnh Giang, thôn Yên Lạc, xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam
Thời gian tổ chức: Trước đây hai kỳ vào ngày 18 – 25 tháng Sáu và ngày 18 – 25 tháng Tám âm lịch; hiện nay lễ hội tháng Sáu là chính
Đối tượng thờ phụng: Ba vị thủy thần thời Hùng Vương, được tôn là Quan Lớn Đệ Tam; vợ chồng Tiên Dung – Chử Đồng Tử cùng các vị thần phối thờ
Nghi thức đặc trưng: Cáo yết, rước nước, rước kiệu, tế thần, rước Mẫu hồi cung, hầu thánh
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL ngày 20/6/2017
Lễ hội Đền Lảnh Giang là lễ hội truyền thống tiêu biểu của cộng đồng cư dân ven sông Hồng, gắn với tín ngưỡng thờ thủy thần, ký ức thời Hùng Vương và quá trình phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu. Lễ hội vừa tưởng nhớ ba vị tướng có công phò vua Hùng Duệ Vương đánh giặc, vừa tri ân vợ chồng Tiên Dung – Chử Đồng Tử, đồng thời gửi gắm mong ước về mưa thuận gió hòa, tránh lũ lụt, mùa màng tốt tươi và cuộc sống bình an.
Đền Lảnh Giang và các vị thần được thờ phụng
Đền Lảnh Giang có tên chữ là Lãnh Giang linh từ, nhân dân thường gọi là Đền Lảnh hoặc Đền Quan Lớn Đệ Tam.
Theo truyền truyền, khu vực này nằm gần nơi giao nhau giữa sông Hồng và nhánh sông Lảnh, dòng nước chảy mạnh và hình thành vùng xoáy nguy hiểm. Thuyền bè qua lại thường gặp bất trắc nên người dân có tục lên đền thắp hương, cầu xin thần linh che chở cho việc đi lại trên sông được an toàn.
Căn cứ thần tích, đền thờ ba vị tướng – thủy thần thời Hùng Vương, được cộng đồng tôn kính với danh xưng Quan Lớn Đệ Tam. Đền đồng thời thờ Tiên Dung công chúa và Chử Đồng Tử.
Theo tiến trình phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu, các vị thủy thần tại đền Lảnh Giang dần được hội nhập vào hệ thống thần điện của tín ngưỡng này với tư cách các vị Quan Lớn, trong đó nổi bật là Quan Lớn Đệ Tam.
Hai kỳ lễ hội trong năm
Trước đây, lễ hội được tổ chức hai kỳ mỗi năm.
Kỳ thứ nhất diễn ra từ ngày 18 đến 25 tháng Sáu âm lịch, kỳ thứ hai từ ngày 18 đến 25 tháng Tám âm lịch. Theo các bậc cao niên, hội tháng Sáu trước kia chủ yếu phục vụ khách thập phương, còn hội tháng Tám mới là kỳ hội chính của cộng đồng địa phương.
Các thời điểm này đều nằm trong mùa nước lớn của sông Hồng, khi nguy cơ ngập lụt và ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp gia tăng. Vì vậy, ngoài ý nghĩa tưởng nhớ các vị thần, lễ hội còn là dịp cầu thủy thần che chở, giúp dân tránh thiên tai và bảo vệ mùa màng.
Sau thời gian gián đoạn, khi Đền Lảnh Giang được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1996, chính quyền và cộng đồng địa phương tổ chức phục dựng lễ hội. Nhiều nghi lễ truyền thống của hội tháng Tám được chuyển sang tổ chức trong tháng Sáu.
Hiện nay, lễ hội tháng Sáu được coi là lễ hội chính, còn dịp tháng Tám chủ yếu tiến hành dâng hương và tế tạ.
Chuẩn bị lễ hội
Công việc chuẩn bị được người dân thôn Yên Lạc và cộng đồng xã Mộc Nam tiến hành từ nhiều tháng trước.
Các nghi lễ chính do thủ nhang đền cùng những bậc cao niên được cộng đồng tín nhiệm đảm nhiệm. Các dòng họ và đoàn thể trong thôn tự nguyện đăng ký tham gia những đội hình rước nước, rước kiệu, tế lễ và các phần việc phục vụ lễ hội.
Trước ngày hội, các đội rước được tập luyện để thống nhất đội hình, nhịp đi và cách thực hành nghi lễ.
Lễ vật dâng Thánh
Lễ vật truyền thống có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người Yên Lạc.
Trước đây, lễ thường gồm hương, trầu rượu, hoa quả, bánh chưng, bánh dày, oản, xôi, gà, cá, thịt dê, thịt lợn đen thiến và cỗ chay.
Đặc biệt, con lợn dùng làm lễ được giao cho một gia đình trong thôn nuôi riêng, chăm sóc kỹ lưỡng và tắm hằng ngày. Việc nuôi lợn cúng được luân phiên giữa các gia đình. Người dân tin rằng gia đình được giao việc này sẽ nhận được nhiều lộc và sự che chở của Thánh trong năm.
Ngày nay, lễ vật được chuẩn bị linh hoạt hơn. Lễ khai hội thường có lợn quay, còn lễ mặn tế thần gồm xôi, cá chép rán, thủ lợn và gà trống thiến.
Ngày 30 tháng Năm – lễ Cáo yết
Ngày 30 tháng Năm âm lịch, thủ nhang cùng các bậc cao niên trong thôn làm lễ Cáo yết tại Cung Đệ Nhị, còn gọi là tòa Trung Đường.
Nghi lễ nhằm kính cáo với các vị thần linh, xin phép được mở hội và thỉnh các Ngài về chứng giám cho toàn bộ kỳ lễ.
Mùng 1 tháng Sáu – lễ rước nước
Sáng mùng 1 tháng Sáu diễn ra lễ rước nước, một trong những nghi thức tiêu biểu nhất của lễ hội.
Đoàn rước gồm đội múa rồng, kỳ lân, bát âm, múa sênh tiền, bát bửu, tàn lọng, kiệu rước nước, kiệu Quan Lớn, đội tế nam, thanh đồng, dân làng cùng đông đảo khách thập phương.
Kiệu rước nước do tám cô gái khiêng, còn kiệu Quan Lớn do nam giới đảm nhiệm.
Đoàn từ đền tiến ra bờ sông Hồng, làm lễ tế Long Vương. Lễ vật gồm xôi, gà trống thiến, cá chép rán và thủ lợn. Thủ nhang kính mời thần linh về chứng giám, xin Long Vương ban nước thiêng để đưa về thờ tại đền.
Sau khi xin âm dương và hóa sớ, đoàn rước xuống thuyền ra giữa dòng sông. Tại điểm lấy nước, một vòng tròn được đặt xuống mặt nước. Thủ nhang dùng gáo dừa thếp vàng múc nước vào hai chóe, vừa múc vừa khấn.
Khi hai chóe đầy, thuyền đi một vòng ngược chiều kim đồng hồ quanh nơi lấy nước rồi trở vào bờ. Đoàn rước đưa nước về đền Lảnh Giang để thờ.
Mùng 2 tháng Sáu – rước Mẫu về dự hội
Sáng mùng 2, cộng đồng tổ chức rước kiệu từ Đền Lảnh Giang sang Đền Mẫu để thỉnh chân nhang Mẫu thân của Tiên Dung là Nhân Từ Hoàng Hậu về dự hội.
Đoàn rước có đội múa rồng, cờ hội, trống sấm, chiêng, nhạc lễ, kiệu cỗ, lễ vật, múa sênh tiền, kèn rước, kiệu Mẫu, đội dâng hương, long đình, tàn lọng, đội đồng Quan Lớn, kiệu bát cống, bát bửu, đội tế và đông đảo nhân dân.
Đến Đền Mẫu, thủ nhang cùng các bậc cao niên làm lễ bái yết. Sau đó, đoàn rước chân nhang Mẫu trở lại Đền Lảnh Giang.
Tại đền, cộng đồng dâng lễ vật, khai mạc lễ hội và thực hiện nghi thức dâng hương.
Mùng 3 tháng Sáu – lễ tế chính
Ngày mùng 3 diễn ra lễ tế chính.
Nghi lễ gồm bốn bước: sơ hiến lễ, á hiến lễ, chung hiến lễ và lễ tất.
Qua từng tuần tế, cộng đồng dâng hương, rượu và lễ vật lên các vị thần, cầu cho dân làng bình an, sản xuất thuận lợi và mùa màng tốt tươi.
Mùng 4 tháng Sáu – rước Mẫu hồi cung
Ngày mùng 4, dân làng làm lễ rước Mẫu hồi cung.
Nghi thức này được coi là phần khép lại các hoạt động lễ hội cộng đồng chính. Tuy nhiên, sau đó lại mở ra chuỗi những buổi hầu Thánh tại Đền Lảnh Giang của các con nhang, đệ tử và thanh đồng từ nhiều địa phương.
Đây là thời điểm thể hiện rõ sự kết hợp giữa truyền thống thờ thủy thần tại địa phương với hệ thống nghi lễ của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Hầu Thánh và tiệc Quan Lớn Đệ Tam
Sau những ngày hội chính, nhiều thanh đồng từ Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Quảng Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều nơi khác tiếp tục về Đền Lảnh Giang hành lễ.
Đến ngày 24 tháng Sáu, ngày chính tiệc của Quan Lớn Đệ Tam, thủ nhang tổ chức diễn xướng hầu Thánh – hầu đồng từ sáng sớm.
Nhiều thanh đồng cũng về đền thực hành nghi lễ hầu bóng để tri ân công đức của Thánh và cầu may mắn, bình an cho bản thân, gia đình.
Ngày 25 tháng Sáu, dân làng Yên Lạc tổ chức lễ tạ Thánh, khép lại kỳ hội.
Các trò chơi dân gian
Bên cạnh các nghi lễ, cộng đồng còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian như đi cầu khỉ, bắt vịt dưới ao và đẩy gậy.
Những hoạt động này tạo không khí vui tươi, tăng cường giao lưu giữa người dân và khách dự hội, đồng thời góp phần duy trì các hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Dấu ấn văn hóa cư dân sông nước
Lễ hội Đền Lảnh Giang mang đậm dấu ấn của cộng đồng cư dân sinh sống ven sông Hồng.
Hình tượng thủy thần, nghi thức rước nước, lễ tế Long Vương và thời điểm tổ chức vào mùa nước lớn đều phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa đời sống cư dân với nguồn nước.
Đối với người dân vùng châu thổ, nước vừa là nguồn sống của nông nghiệp, vừa có thể trở thành mối đe dọa bởi lũ lụt. Vì thế, việc thờ thủy thần và tổ chức lễ hội thể hiện mong muốn điều hòa nguồn nước, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và đời sống ổn định.
Sự giao thoa với tín ngưỡng thờ Mẫu
Một đặc điểm quan trọng khác là sự hòa nhập giữa tín ngưỡng thờ thủy thần với tín ngưỡng thờ Mẫu.
Các vị thần ban đầu gắn với nguồn nước và truyền thuyết thời Hùng Vương dần được hội nhập vào hệ thống thần điện thờ Mẫu với danh xưng các Quan Lớn. Trong đó, Đền Lảnh Giang đặc biệt gắn với Quan Lớn Đệ Tam.
Việc tổ chức hầu Thánh, sự tham gia của đông đảo thanh đồng và việc rước Mẫu về dự hội cho thấy quá trình giao thoa tín ngưỡng diễn ra lâu dài, tạo nên diện mạo riêng của lễ hội ngày nay.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Đền Lảnh Giang kết hợp nhiều lớp văn hóa: ký ức lịch sử thời Hùng Vương, tín ngưỡng thờ thủy thần, văn hóa cư dân nông nghiệp ven sông và tín ngưỡng thờ Mẫu.
Các nghi lễ rước nước, rước Mẫu, tế thần và hầu Thánh vừa nhằm tưởng nhớ những vị có công với dân, vừa thể hiện ước vọng của cư dân về sự bảo trợ trước thiên tai, lũ lụt và những bất trắc trong đời sống.
Lễ hội cũng tạo nên không gian giao lưu rộng mở giữa cộng đồng địa phương với khách hành hương và các thanh đồng từ nhiều vùng miền.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với truyền tích về ba vị tướng thời Hùng Vương có công phò vua đánh giặc, giữ yên bờ cõi Văn Lang.
Giá trị tín ngưỡng: Việc thờ thủy thần, Tiên Dung – Chử Đồng Tử và hệ thống Quan Lớn phản ánh một đời sống tín ngưỡng phong phú.
Giá trị văn hóa sông nước: Nghi thức rước nước, tế Long Vương và thời điểm tổ chức lễ hội cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa cộng đồng với sông Hồng.
Giá trị nông nghiệp: Lễ hội thể hiện mong ước điều hòa nguồn nước, tránh lũ lụt và bảo đảm mùa màng cho cư dân vùng châu thổ.
Giá trị giao lưu tín ngưỡng: Sự kết hợp giữa thờ thủy thần và tín ngưỡng thờ Mẫu là biểu hiện rõ nét của quá trình tiếp biến văn hóa qua nhiều thời kỳ.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Hầu đồng, múa rồng, múa kỳ lân, sênh tiền, bát âm cùng các đội hình rước tạo nên không gian diễn xướng phong phú.
Giá trị cộng đồng: Các dòng họ, đoàn thể, người dân và khách thập phương cùng tham gia chuẩn bị, tổ chức và thực hành lễ hội, góp phần tăng cường sự gắn bó cộng đồng.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội giúp trao truyền ký ức về người có công, bồi đắp tình yêu quê hương, ý thức đoàn kết và trách nhiệm gìn giữ di sản.
Lễ hội Đền Lảnh Giang là một lễ hội đặc sắc của cộng đồng cư dân ven sông Hồng, nơi tín ngưỡng thờ thủy thần, ký ức thời Hùng Vương và tín ngưỡng thờ Mẫu hòa quyện trong một chỉnh thể văn hóa thống nhất. Từ lễ rước nước giữa dòng sông Hồng, rước Mẫu về dự hội, tế thần đến các buổi hầu Quan Lớn Đệ Tam, lễ hội phản ánh sâu sắc ước vọng của người dân về bình an, mưa thuận gió hòa và cuộc sống no đủ. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Đền Lảnh Giang được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL ngày 20/6/2017.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
