Tên di sản: Lễ hội đền Ngự Dội
Tên gọi khác: Hội đền Ngự Dội, lễ hội Ngự Dội
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Ngự Dội, thôn Duy Bình, xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc; liên kết với đền Và ở Sơn Tây qua không gian hai bờ sông Hồng
Thời gian tổ chức: Ngày 14 và 15 tháng Giêng âm lịch; đại lễ với cuộc rước Thánh từ đền Và sang đền Ngự Dội được tổ chức định kỳ vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu
Đối tượng thờ phụng: Đức Thánh Tản Viên; lễ hội còn gắn với việc thờ tam vị Tản Viên Sơn Thánh, Cao Sơn và Quý Minh
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân Vĩnh Ninh, Vĩnh Tường và cộng đồng liên quan đến đền Và ở Sơn Tây, cùng nhân dân hai bên bờ sông Hồng
Nghi thức đặc trưng: Thu thủy trên sông Hồng, rước nước, rước kiệu Tam Thánh vượt sông Hồng, tế Yên vị, Mộc dục, tiến Đốn, tế Khải hoàn và rước kiệu hồi cung
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018.
Ngôi đền lưu dấu Đức Thánh Tản bên bãi sông Hồng
Đền Ngự Dội nằm trên cánh bãi La Phiên xưa, nay thuộc thôn Duy Bình, xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường. Tư liệu địa phương cho rằng nơi thờ tự đã hình thành từ rất sớm, ban đầu chỉ là một quán nhỏ nên được gọi là quán Dội. Sau nhiều biến thiên, công trình được xây dựng lại vào năm 1989 và mang tên đền Ngự Dội.
Đền thờ Đức Thánh Tản Viên, một trong những vị thần được tôn kính đặc biệt trong tín ngưỡng dân gian người Việt và là một trong “Tứ bất tử”.
Sự ra đời của nơi thờ tự gắn với huyền tích về một lần Đức Thánh Tản dừng chân trên bãi La Phiên. Theo truyền tích được lưu giữ tại địa phương, hai cô gái trong làng đang cắt cỏ đã được Thánh ban phép để dùng chính những chiếc sọt tre dân dã gánh nước sông Hồng dâng Ngài tẩy bụi đường trường, trước khi Ngài trở về núi Tản.
Chính câu chuyện ấy trở thành nền tảng cho một trong những nghi thức đặc sắc nhất của lễ hội: lấy nước sông Hồng và làm lễ Mộc dục.
Mối liên hệ đặc biệt giữa đền Ngự Dội và đền Và
Một nét nổi bật của lễ hội là mối quan hệ giữa đền Ngự Dội ở Vĩnh Tường và đền Và ở Sơn Tây, hai địa điểm nằm ở hai phía sông Hồng.
Hai nơi đều gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản và các vị thần Cao Sơn, Quý Minh. Vì vậy, vào những năm đại lễ, không gian lễ hội không bó hẹp trong phạm vi một ngôi đền hay một làng mà mở rộng thành một hành trình rước Thánh nối hai vùng cư dân.
Đoàn rước từ đền Và phải đi qua đường bộ, xuống thuyền vượt sông Hồng, rồi tiếp tục hành trình tới đền Ngự Dội. Sau khi hoàn tất các nghi lễ, đoàn lại rước Thánh vượt sông trở về đền Và.
Bởi vậy, dòng sông Hồng không chỉ là không gian địa lý mà còn trở thành một bộ phận quan trọng của chính lễ hội.
Lễ Thu thủy – lấy chín gáo nước giữa sông Hồng
Chiều ngày 14 tháng Giêng, nghi thức Thu thủy được tiến hành để chuẩn bị nước thiêng cho ngày chính hội.
Khoảng 15 giờ, đoàn rước từ đền Ngự Dội khởi hành ra bờ sông Hồng. Đi đầu và đi cùng đoàn là cờ hội, trống, chiêng cùng đông đảo người tham gia; đặc biệt có kiệu chóe dùng để rước nước.
Đến bờ sông, đoàn xuống thuyền. Thuyền thực hiện nghi thức đi trên dòng sông trước khi chọn nơi có nguồn nước trong để lấy nước.
Tại đây, người hành lễ lấy chín gáo nước sông Hồng, đổ vào chóe cổ rồi trang trọng rước về đền Ngự Dội.
Nước này không phải nước dùng thông thường mà được dành riêng cho nghi thức Mộc dục trong ngày Rằm tháng Giêng.
Rước Tam Thánh vượt sông Hồng
Trong những năm đại lễ, nghi thức gây ấn tượng mạnh nhất là cuộc rước Tam Thánh từ đền Và sang đền Ngự Dội.
Đoàn rước khởi hành từ rất sớm, đi qua các tuyến đường ở Sơn Tây rồi tiến ra bến sông. Kiệu Thánh cùng những người hành lễ được đưa xuống thuyền để vượt sông Hồng sang phía Vĩnh Tường.
Hàng nghìn người có thể tham gia đoàn rước. Cờ phướn, kiệu Thánh, tiếng trống, tiếng chiêng cùng đoàn người nối dài tạo thành một cuộc rước quy mô lớn trên cả đường bộ lẫn đường thủy.
Phía bờ Vĩnh Ninh, người dân đã chờ đón đoàn. Khi thuyền rước Thánh cập bến, đoàn tiếp tục rước kiệu về đền Ngự Dội.
Cuộc rước vì thế vừa là nghi thức tín ngưỡng vừa thể hiện mối liên kết lâu đời giữa những cộng đồng cư dân ở hai bờ sông Hồng: Sơn Tây và Vĩnh Tường.
Lễ Mộc dục – tái hiện huyền tích hai cô gái gánh nước bằng sọt
Khi Tam Thánh được rước tới đền Ngự Dội và an vị, một trong những nghi lễ quan trọng nhất được tiến hành là Mộc dục.
Nước dùng trong nghi lễ chính là nước đã được lấy giữa dòng sông Hồng trong lễ Thu thủy chiều hôm trước.
Nghi thức này gợi lại huyền tích Đức Thánh Tản dừng chân tại bãi La Phiên. Hai cô gái đang cắt cỏ đã dâng nước để Ngài gột rửa bụi đường. Điều đặc biệt trong câu chuyện là nhờ phép của Đức Thánh, những chiếc sọt tre vốn không thể chứa nước lại có thể gánh nước sông Hồng.
Bởi vậy, Mộc dục tại đền Ngự Dội không chỉ là một nghi thức tẩy rửa mang tính thiêng mà còn là cách cộng đồng tái hiện và ghi nhớ câu chuyện về dấu tích của Đức Thánh trên vùng đất này.
Lễ tiến Đốn – con lợn còn nguyên chòm lông gáy
Một nghi thức khác mang dấu ấn riêng của lễ hội là tiến Đốn.
Lễ vật đặc biệt là một con lợn đã được làm sạch, mổ bỏ nội tạng nhưng cố ý để lại một chòm lông ở gáy trước khi kính dâng Đức Thánh.
Chi tiết tưởng như khác thường này lại bắt nguồn từ một truyền tích được người dân lưu giữ.
Tương truyền, khi Đức Thánh Tản dừng chân trên cánh bãi La Phiên vào ngày Rằm tháng Giêng, dân làng hay tin liền vội vàng mổ lợn để dâng Ngài. Vì phải chuẩn bị gấp trước giờ Đức Thánh lên đường trảy hội mừng công, con lợn chưa kịp được làm sạch hoàn toàn, vẫn còn sót lại một chòm lông ở gáy.
Về sau, cộng đồng chủ động giữ lại chính chi tiết ấy trong lễ vật tiến Đốn, biến nó thành một dấu hiệu nhắc lại câu chuyện Đức Thánh từng ngự trên đất La Phiên.
Tế Yên vị, tế Khải hoàn và rước Thánh hồi cung
Trong ngày chính hội, cùng với Mộc dục và tiến Đốn còn có các nghi thức như tế Yên vị, tế Khải hoàn và những lễ tế liên quan.
Các nghi lễ lần lượt được thực hiện nhằm bày tỏ lòng thành kính và tưởng nhớ công đức của Đức Thánh Tản.
Sau khi hoàn thành các nghi thức tại đền Ngự Dội, đoàn tổ chức rước kiệu hồi cung. Kiệu Thánh lại rời Vĩnh Ninh, vượt sông Hồng và trở về đền Và ở Sơn Tây.
Như vậy, hành trình của lễ hội tạo thành một vòng khép kín: đền Và – sông Hồng – đền Ngự Dội – sông Hồng – đền Và. Chính hành trình này làm nên nét khác biệt nổi bật của lễ hội.
Một lễ hội kết nối hai bờ sông Hồng
Lễ hội đền Ngự Dội chứa đựng nhiều lớp giá trị văn hóa đặc sắc.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội phản ánh sự tôn kính của cộng đồng đối với Đức Thánh Tản Viên và hệ thống tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh của cư dân xứ Đoài.
Giá trị của nghi lễ nước: Từ Thu thủy, rước chóe nước đến Mộc dục, nước sông Hồng trở thành yếu tố xuyên suốt lễ hội, gắn trực tiếp với huyền tích về lần Đức Thánh Tản dừng chân trên bãi La Phiên.
Giá trị lịch sử – truyền thuyết: Những nghi thức như Mộc dục hay tiến Đốn không tồn tại riêng lẻ mà đều được cộng đồng giải thích bằng những câu chuyện về Đức Thánh, qua đó truyền tích tiếp tục được tái hiện bằng hành động nghi lễ.
Giá trị cộng đồng: Cuộc rước quy mô lớn cần sự tham gia và phối hợp của đông đảo người dân. Đặc biệt, việc rước Thánh từ Sơn Tây sang Vĩnh Tường tạo nên sự liên kết giữa những cộng đồng cư dân ở hai phía sông Hồng.
Giá trị văn hóa vùng: Lễ hội là một biểu hiện đặc sắc của không gian văn hóa xứ Đoài, trong đó núi Tản, sông Hồng, tín ngưỡng Đức Thánh Tản và các cộng đồng làng xã được kết nối trong cùng một hệ thống biểu tượng.
Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội đền Ngự Dội vì thế không nằm ở một nghi thức đơn lẻ, mà ở cả một hành trình nghi lễ gắn với dòng sông Hồng. Từ chín gáo nước được lấy giữa dòng, cuộc rước Tam Thánh vượt sông, lễ Mộc dục tái hiện chuyện hai cô gái gánh nước bằng sọt, đến con lợn tiến Đốn vẫn để lại một chòm lông gáy, mỗi chi tiết đều gắn với một truyền tích được cộng đồng lưu giữ và tái hiện qua nhiều thế hệ. Lễ hội qua đó vừa tưởng nhớ Đức Thánh Tản Viên, vừa duy trì mối gắn kết giữa cộng đồng Vĩnh Tường và Sơn Tây ở hai bờ sông Hồng. Với những giá trị tiêu biểu ấy, Lễ hội đền Ngự Dội được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
