Tên di sản: Lễ hội Đền Thượng
Tên gọi khác: Lễ hội làng Lão Nhai
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Thượng, còn gọi là đền Lão Nhai, trên đồi Hỏa Hiệu, thành phố Lào Cai
Thời gian tổ chức: Từ ngày 13 đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm; chính hội ngày 15 tháng Giêng
Đối tượng thờ phụng, tưởng niệm: Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và các tướng lĩnh có công bảo vệ vùng biên cương
Cộng đồng thực hành: Nhân dân thành phố Lào Cai cùng cộng đồng các dân tộc trong tỉnh và khách thập phương
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3247/QĐ-BVHTTDL ngày 16/9/2016
Lễ hội Đền Thượng là một trong những lễ hội lớn của tỉnh Lào Cai, được tổ chức hằng năm nhằm tưởng nhớ công lao của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và các tướng lĩnh từng có công bảo vệ vùng biên cương phía Bắc. Lễ hội diễn ra trong không gian Đền Thượng trên đồi Hỏa Hiệu, nơi nhân dân địa phương từ lâu thờ vọng Đức Thánh Trần. Không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm lịch sử, lễ hội còn là dịp hội tụ nhiều sắc thái văn hóa của các dân tộc ở Lào Cai thông qua nghi lễ, diễn xướng, trò chơi, ẩm thực và các hoạt động giao lưu. Qua đó, lễ hội góp phần khơi dậy truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và niềm tự hào của cộng đồng nơi địa đầu Tổ quốc.
Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn với vùng biên cương Lào Cai
Vào giữa thế kỷ XIII, quân Nguyên – Mông từng áp sát vùng Thủy Vĩ – Quy Hóa và phái người do thám giả danh lái buôn thâm nhập vào khu vực Lào Cai. Tháng Chín năm Đinh Tỵ, tức khoảng tháng 10 năm 1257, Trần Quốc Tuấn khi đó 26 tuổi được vua Trần Thái Tông phong giữ chức Tiết chế, cùng các tướng lĩnh lên tổ chức phòng thủ biên cương. Trước thế giặc mạnh, ông chủ trương củng cố lực lượng dân binh, tăng cường hệ thống cảnh giới và xây dựng các điểm hỏa hiệu từ Lào Cai về Yên Bái, Phú Thọ. Các đội dân binh được luyện tập chiến thuật phục kích, đánh tập hậu và phối hợp với quân triều đình.
Nhờ cách tổ chức đó, lực lượng địa phương ở vùng Quy Hóa dần trở nên thiện chiến. Khi quân Nguyên tiến vào châu Thủy Vĩ, quân triều đình vừa chống trả vừa bảo toàn lực lượng, trong khi dân binh liên tục phục kích làm tiêu hao sức địch. Sau khi quân Nguyên bị đánh bại ở Đông Bộ Đầu vào ngày 24 tháng Chạp, chúng rút theo đường sông Hồng về phía biên giới. Trên đường tháo chạy, quân địch tiếp tục bị dân binh vùng Quy Hóa, trong đó có lực lượng ở Lào Cai, chặn đánh quyết liệt.
Đền Thượng trên đồi Hỏa Hiệu
Để tưởng nhớ công lao của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và các tướng lĩnh, nhân dân địa phương lập nơi thờ tự trên đồi Hỏa Hiệu. Trước khi được di chuyển lên vị trí hiện nay vào năm 1923, Đền Thượng chỉ là một ngôi đình nhỏ ở chân đồi, thờ Đức Thánh Trần cùng các tướng lĩnh của ông. Cuối năm 1991, chính quyền và nhân dân địa phương tiến hành trùng tu, tôn tạo đền.
Năm 1996, Đền Thượng được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Cùng với việc tôn tạo di tích, lễ hội truyền thống cũng từng bước được phục hồi. Từ năm 2001, Lễ hội Đền Thượng được duy trì thường xuyên. Theo lệ tổ chức, những năm chẵn do Ủy ban nhân dân tỉnh chủ trì, còn những năm lẻ do Ủy ban nhân dân thành phố tổ chức.
Những kỳ lễ trong năm
Ngoài kỳ hội đầu xuân, Đền Thượng còn tổ chức lễ Nhật kỵ Đức Thánh Trần vào ngày 20 tháng Tám âm lịch. Đây là một trong những kỳ lễ quan trọng trong năm, gắn với việc tưởng niệm ngày mất của Hưng Đạo Đại Vương. Tuy nhiên, lễ hội lớn nhất vẫn diễn ra từ ngày 13 đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch. Chính hội được tổ chức vào ngày 15 tháng Giêng.
Ngay từ những ngày đầu năm, Ban quản lý đền gồm thủ nhang, thầy cúng, chắp táp và con nhang đệ tử đã bắt đầu vệ sinh, chỉnh trang các ban thờ và bao sái tượng thờ. Lễ Thượng nguyên thường được lựa chọn tổ chức trong khoảng từ mùng 1 đến mùng 6 tháng Giêng. Đây cũng là thời điểm chuẩn bị cho các nghi thức quan trọng của kỳ hội.
Xin chân nhang từ Kiếp Bạc
Một nghi thức đáng chú ý trong quá trình chuẩn bị lễ hội là việc cử đại diện đến đền Kiếp Bạc ở Hải Dương, nơi thờ chính Đức Thánh Trần, để xin chân nhang. Người đi xin mang về 5 chân nhang, sau đó làm lễ cắm vào bát hương lớn tại Đền Thượng. Bát hương này sẽ được tham gia trong lễ rước ngày khai hội.
Việc xin chân nhang từ Kiếp Bạc thể hiện mối liên hệ giữa Đền Thượng với trung tâm thờ Hưng Đạo Đại Vương. Trong quan niệm của cộng đồng, chân nhang được rước về mang ý nghĩa tượng trưng cho sự hiện diện và hiển linh của Đức Thánh Trần. Nghi thức này vì vậy giữ vị trí đặc biệt trong quá trình chuẩn bị lễ hội.
Chuẩn bị đội tế
Các đội tế nam và tế nữ bắt đầu luyện tập từ tháng Tám hoặc tháng Chín của năm trước. Thành viên thường là những người cao tuổi, đức độ và có uy tín trong cộng đồng, đến từ nhiều phường, xã trong thành phố. Riêng chủ tế phải có giọng nói khỏe, rõ ràng, dứt khoát và truyền cảm để đọc văn tế thần.
Văn tế được các cụ cao niên trong Hội Người cao tuổi chuẩn bị từ trước. Các thành viên không chỉ học nghi thức tế theo lối cổ truyền mà còn phải thực hành theo đúng trình tự của lễ hội. Đội tế nữ ngoài việc nắm vững nghi thức còn phải biết một số điệu múa và sử dụng các nhạc cụ tạo âm thanh theo quy chuẩn nhất định.
Đoàn rước hơn 200 người
Đoàn rước trong Lễ hội Đền Thượng có quy mô khoảng hơn 200 người. Các thành viên được phân công đảm nhiệm nhiều vị trí như rước cờ, đánh trống, tham gia đội bát âm, rước bát bửu, cầm lọng, bê mâm lễ, khiêng kiệu, võng, tham gia đội tế và các đoàn thể cộng đồng.
Quy mô lớn của đoàn rước cho thấy lễ hội có khả năng huy động đông đảo nhân lực. Mỗi vị trí đều có nhiệm vụ riêng, góp phần tạo nên đoàn rước trang nghiêm và có trật tự. Đây cũng là dịp nhiều nhóm dân cư cùng tham gia vào việc tổ chức một sinh hoạt văn hóa chung.
Chuẩn bị lễ vật
Các lễ vật được nhà đền chuẩn bị trước khoảng một tuần. Lễ vật gồm gà trống, lợn đực khỏe mạnh có màu lông đẹp, rượu, gạo nếp, hoa quả và các đồ dâng cúng khác. Việc chọn vật phẩm được tiến hành cẩn thận để đáp ứng yêu cầu của nghi lễ.
Các lễ vật sẽ được sử dụng trong lễ tế và lễ dâng hương tại sân đền. Đây là không gian thiêng trung tâm của lễ hội, nơi diễn ra những nghi thức quan trọng nhất. Việc chuẩn bị lễ vật chu đáo thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với Đức Thánh Trần.
Lễ tế chiều ngày 14 tháng Giêng
Lễ tế được tổ chức vào chiều ngày 14 tháng Giêng tại sân chính Đền Thượng. Trước cửa đền đặt một ban thờ có hoa và lễ vật dâng thần. Hai bên sân đền kê hai bàn cao phủ khăn đỏ để đặt những đồ dâng cúng.
Mỗi nghi thức được bắt đầu bằng tiếng nhạc lưu thủy, tiếng trống và chiêng. Âm thanh lễ nhạc góp phần tạo nên không khí trang nghiêm. Mở đầu, chủ lễ thực hiện nghi thức dâng hương, sau đó đội tế bắt đầu hành lễ dưới sự điều khiển của hai người Đông xướng và Tây xướng.
Cung thỉnh Đức Thánh Trần
Trong lễ tế, hai người trong đội tế đứng hai bên nhang án để tiếp nhận lễ vật và đặt lên ban thờ. Nghi thức đầu tiên là cung thỉnh Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Sau đó, các lễ vật lần lượt được dâng lên theo đúng trình tự.
Các nghi thức gồm dâng đăng, dâng hương, dâng hoa, dâng quả, dâng thực và dâng tửu. Mỗi loại lễ vật đều được dâng thành một đôi và đặt đối xứng trên ban thờ. Sự sắp xếp cân đối và tuần tự thể hiện tính quy củ của nghi lễ tế.
Đọc văn tế Đức Thánh Trần
Sau khi các lễ vật đã được dâng đầy đủ, chủ tế tiến hành đọc văn tế Đức Thánh Trần. Nội dung văn tế tưởng nhớ công lao của Hưng Đạo Đại Vương đối với đất nước và nhân dân. Đây là phần quan trọng nhất trong nghi thức tế chiều ngày 14.
Kết thúc lễ tế, nhân dân và khách thập phương vào đền dâng hương. Mọi người tưởng nhớ và tạ ơn công đức của Đức Thánh Trần. Nghi thức dâng hương nối tiếp lễ tế, đưa sự tưởng niệm từ đội nghi lễ ra toàn thể cộng đồng.
Lễ rước sáng ngày 15 tháng Giêng
Sáng ngày 15 tháng Giêng, ngày chính hội, lễ rước được tổ chức với quy mô lớn. Vì Đền Thượng là nơi thờ vọng Đức Thánh Trần, đoàn rước chỉ rước bài vị và áo mũ của Ngài. Đây là một đặc điểm đáng chú ý của lễ hội.
Từ sáng sớm, các thành viên tham gia rước cùng đạo cụ, kiệu và lễ vật được tập hợp theo đúng vị trí. Đoàn rước gồm đội cờ Tổ quốc và cờ hội, đội trống, đội bát âm, đội bát bửu và lọng, đội rước cờ, đội rước mâm lễ, kiệu Long Đình, kiệu Bát Cống, kiệu Võng, đội tế nam – nữ, cộng đồng cùng đội múa rồng.
Đường rước vào sân hội
Đoàn rước bắt đầu từ trụ sở Ủy ban nhân dân thành phố Lào Cai. Khi đến đầu cầu Cốc Lếu, đoàn dừng lại để nghỉ và chỉnh đốn trang phục, đội hình. Sau đó, mọi người tiếp tục rước thần vào sân hội.
Khi tiếng trống khai hội vang lên, đoàn tiến hành rước kiệu Đức Thánh Trần từ sân hội chính lên sân Đền Thượng. Không khí trang nghiêm của nghi lễ hòa cùng sự náo nhiệt của đám đông. Đây là một trong những thời điểm thu hút đông đảo người dân và du khách nhất trong kỳ hội.
Lễ dâng hương ngày chính hội
Tại sân Đền Thượng, chủ lễ cùng khách thập phương nghe đọc bản chúc văn và thực hiện lễ dâng hương. Chủ lễ mặc lễ phục màu đỏ, đầu đội khăn xếp, thắp hương rồi vái 9 vái trước Đức Thánh Trần. Mọi người cùng nghiêng mình tưởng nhớ các anh hùng đã có công với đất nước.
Nội dung cầu khấn hướng tới mong ước quốc thái dân an, người yên vật thịnh. Sau khi hoàn tất, bản chúc được chủ lễ hóa để gửi tới Đức Thánh Trần. Đây là nghi thức thể hiện rõ nhất sự kết hợp giữa tưởng niệm lịch sử và nguyện vọng bình an của cộng đồng.
Dâng lễ của khách thập phương
Sau lễ dâng hương chính thức, người dân địa phương, khách thập phương và một số đồng bào dân tộc từ Trung Quốc tiếp tục mang bát nhang, hương hoa và lễ vật vào đền. Người dự hội cầu cho bản thân và gia đình được sức khỏe, tài lộc và bình an.
Hoạt động dâng lễ cho thấy sức hút rộng của Đền Thượng vượt ra ngoài phạm vi cộng đồng địa phương. Không gian lễ hội trở thành nơi gặp gỡ của nhiều nhóm cư dân vùng biên giới. Qua đó, tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần tiếp tục được duy trì trong đời sống đương đại.
Diễn tích “Diệu huyền nơi ải Bắc”
Tại sân hội, trên khán đài có hoạt động diễn tích tái hiện cảnh chiến đấu của dân binh Đại Việt dưới sự chỉ huy của Hưng Đạo Đại Vương. Nội dung tập trung ca ngợi công lao của ông đối với vùng đất Lào Cai. Vở diễn có tên “Diệu huyền nơi ải Bắc”.
Thông qua hình thức sân khấu hóa, các sự kiện lịch sử được chuyển tải đến người dự hội một cách trực quan. Đây là cách giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, dễ tiếp cận hơn với câu chuyện về quá trình bảo vệ biên cương. Hoạt động này vì vậy vừa mang tính nghệ thuật vừa có ý nghĩa giáo dục lịch sử.
Văn hóa của các dân tộc Lào Cai
Bên cạnh các nghi thức tâm linh, lễ hội còn quy tụ nhiều hình thức nghệ thuật của các dân tộc đang sinh sống tại Lào Cai. Người Việt mang đến chèo và dân ca Quan họ Bắc Ninh; người Dao trình diễn múa chuông, múa cầu mùa; người Mông có múa khèn, múa ô và thổi kèn lá.
Người Tày trình diễn đàn tính và hát giao duyên, còn người Giáy mang đến múa quạt và hát dân ca. Những chương trình này tạo nên một không gian nghệ thuật đa dạng, phản ánh đời sống văn hóa phong phú của tỉnh. Lễ hội vì thế không chỉ là nơi thờ Đức Thánh Trần mà còn là dịp tôn vinh bản sắc của nhiều cộng đồng dân tộc.
Trò chơi truyền thống
Phần hội có nhiều trò chơi truyền thống của các dân tộc như ném còn, đi cà kheo, chơi đu, đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ và tu lu. Các hoạt động thu hút đông đảo người dân và thanh niên tham gia. Không khí thi đấu sôi nổi tạo nên sắc thái vui tươi cho lễ hội đầu xuân.
Mỗi trò chơi phản ánh một kỹ năng hoặc tập quán sinh hoạt khác nhau. Bắn nỏ gắn với kỹ năng sử dụng vũ khí truyền thống, đi cà kheo đòi hỏi khả năng giữ thăng bằng, còn đẩy gậy và kéo co đề cao sức mạnh và sự phối hợp. Việc duy trì các trò chơi giúp nhiều yếu tố văn hóa dân gian tiếp tục được thực hành.
Ẩm thực các dân tộc
Ẩm thực là một phần hấp dẫn của Lễ hội Đền Thượng. Người dân mang đến nhiều món ăn đặc trưng như bánh dày có núm vú trâu trắng của người Giáy, cơm lam, xôi màu, lạp xưởng, thịt lợn hun khói bếp, thịt trâu gác bếp, bánh chưng đen và phở chua.
Đặc biệt, thắng cố của người Mông là món ăn thu hút nhiều khách hành hương thưởng thức. Mỗi món ăn phản ánh tập quán, nguồn nguyên liệu và kỹ năng chế biến của từng cộng đồng. Qua ẩm thực, người dự hội có cơ hội tiếp cận thêm một lớp văn hóa đặc sắc của vùng cao Lào Cai.
Dược liệu và đặc sản địa phương
Bên cạnh ẩm thực, người dân còn giới thiệu nhiều sản vật và cây dược liệu đặc trưng như thảo quả, hoa hồi, quế và atiso. Đây là những sản phẩm gắn với điều kiện tự nhiên và sinh kế của cư dân miền núi.
Lễ hội còn tổ chức hội chợ trưng bày, giới thiệu và bán các đặc sản địa phương. Hoạt động này vừa phục vụ nhu cầu của khách tham quan vừa giúp quảng bá sản phẩm của Lào Cai. Qua đó, không gian lễ hội được mở rộng từ tín ngưỡng sang giao lưu kinh tế và giới thiệu tiềm năng địa phương.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Đền Thượng nổi bật trước hết ở nội dung tưởng niệm Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và các tướng lĩnh có công bảo vệ vùng biên cương. Các nghi thức xin chân nhang, tế thần, cung thỉnh, rước bài vị, áo mũ và dâng hương đều tập trung thể hiện lòng thành kính đối với Đức Thánh Trần. Qua đó, lễ hội góp phần lưu giữ ký ức lịch sử về công cuộc chống ngoại xâm và bảo vệ lãnh thổ.
Một đặc điểm khác là tính đa dạng văn hóa rất rõ nét. Lễ hội quy tụ các hình thức diễn xướng, trò chơi, ẩm thực và sản vật của nhiều dân tộc cùng sinh sống tại Lào Cai. Điều này khiến lễ hội trở thành một không gian giao lưu rộng lớn giữa các cộng đồng cư dân. Tinh thần đoàn kết các dân tộc vì thế được thể hiện sinh động trong từng hoạt động.
Lễ hội đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh thành phố và tỉnh Lào Cai. Thông qua các chương trình văn hóa, hội chợ, sản phẩm địa phương và hoạt động xúc tiến du lịch, lễ hội trở thành một dịp quan trọng để giới thiệu vùng đất biên cương với du khách. Sự kết hợp giữa lịch sử, tín ngưỡng, văn hóa và du lịch tạo nên sức hấp dẫn riêng của Lễ hội Đền Thượng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và ký ức về quá trình tổ chức lực lượng bảo vệ vùng Thủy Vĩ – Quy Hóa trước quân Nguyên – Mông.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức xin chân nhang, tế thần, rước bài vị và áo mũ, đọc chúc văn và dâng hương phản ánh sự tôn kính lâu đời của cộng đồng đối với Đức Thánh Trần.
Giá trị yêu nước: Lễ hội khơi dậy tinh thần chống ngoại xâm, ý thức bảo vệ biên cương và niềm tự hào về truyền thống dựng nước, giữ nước của dân tộc.
Giá trị văn hóa: Lễ hội tập hợp nhiều loại hình nghi lễ, diễn xướng, trò chơi, ẩm thực và sản vật đặc trưng của vùng Lào Cai.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Chèo, Quan họ, múa chuông, múa cầu mùa, múa khèn, múa ô, đàn tính, hát giao duyên, múa quạt và các hình thức dân ca tạo nên một không gian biểu diễn đa dạng.
Giá trị đoàn kết dân tộc: Sự tham gia của nhiều cộng đồng dân tộc trong các hoạt động lễ hội thể hiện tinh thần giao lưu, tôn trọng và gắn kết giữa các dân tộc ở Lào Cai.
Giá trị giáo dục truyền thống: Các nghi thức tưởng niệm và hoạt động diễn tích giúp truyền lại cho thế hệ sau câu chuyện về Đức Thánh Trần, tinh thần yêu nước và ý thức gìn giữ biên cương.
Giá trị cộng đồng: Việc chuẩn bị và tổ chức lễ hội huy động sự tham gia của các đội tế, đoàn rước, cộng đồng dân cư và nhiều tổ chức xã hội, góp phần tăng cường sự gắn kết trong đời sống địa phương.
Giá trị du lịch – kinh tế: Hội chợ, các sản phẩm ẩm thực, dược liệu và hoạt động xúc tiến du lịch góp phần quảng bá hình ảnh Lào Cai, giới thiệu sản vật địa phương và thúc đẩy giao lưu kinh tế.
Lễ hội Đền Thượng là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu của vùng biên cương Lào Cai, gắn với việc tưởng nhớ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và những người có công bảo vệ đất nước. Qua các nghi thức tế thần, rước bài vị và áo mũ, dâng hương, đọc chúc văn cùng hệ thống diễn xướng, trò chơi và ẩm thực của nhiều dân tộc, lễ hội vừa lưu giữ ký ức lịch sử vừa trở thành không gian giao lưu văn hóa đặc sắc. Với những giá trị nổi bật đó, Lễ hội Đền Thượng được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3247/QĐ-BVHTTDL ngày 16/9/2016.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
