Tên di sản: Lễ hội truyền thống đền thờ Lưỡng Quốc Trạng nguyên Tống Trân (Lễ hội đền Tống Trân)
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Tống Trân, thôn An Cầu, xã Tống Trân, tỉnh Hưng Yên; gắn với đền Phượng Hoàng và khu vực bến đò Nông trên sông Luộc.
Thời gian tổ chức: Từ ngày mùng 8 đến ngày 16 tháng Tư âm lịch hằng năm theo lệ truyền thống.
Đối tượng thờ phụng: Lưỡng Quốc Trạng nguyên Tống Trân; gắn với tín ngưỡng tưởng nhớ bà Cúc Hoa.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân xã Tống Trân, cộng đồng thờ phụng tại đền Phượng Hoàng và các địa phương lân cận.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Lễ cáo yết, rước linh vị bà Cúc Hoa, rước nước, rước nghiên bút, lễ mộc dục, rước quần thần và lễ tạ khóa; hát trống quân, diễn chèo Tống Trân – Cúc Hoa và các trò chơi dân gian.
Ghi danh: Lễ hội đền Tống Trân được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021.
Lễ hội truyền thống đền thờ Lưỡng Quốc Trạng nguyên Tống Trân là sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tiêu biểu của vùng đất Phù Cừ, Hưng Yên, được tổ chức hằng năm nhằm tưởng nhớ Tống Trân, nhân vật được dân gian tôn vinh bởi tài năng, đức độ và tinh thần hiếu học. Lễ hội gắn với câu chuyện Tống Trân – Cúc Hoa, biểu tượng của lòng hiếu nghĩa và tình nghĩa vợ chồng thủy chung trong văn hóa dân gian Việt Nam. Nổi bật trong lễ hội là nghi thức rước linh vị bà Cúc Hoa từ đền Phượng Hoàng, rước nước trên sông Luộc và rước nghiên bút, thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ phụng, truyền thống khoa bảng và những phong tục lâu đời của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Lễ hội đền Tống Trân gắn với truyền thống thờ phụng Lưỡng Quốc Trạng nguyên Tống Trân tại quê hương An Cầu. Trong truyền tích dân gian, Tống Trân là người có tài học xuất chúng, nổi tiếng thông minh từ nhỏ, được tôn vinh là vị Trạng nguyên tài giỏi của hai quốc gia. Hình tượng Tống Trân được lưu truyền qua các câu chuyện, truyện thơ và diễn xướng dân gian, trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, lòng trung hiếu và khát vọng lập thân bằng con đường khoa cử.
Gắn liền với Tống Trân là câu chuyện về bà Cúc Hoa, người vợ hiền đức, thủy chung, vượt qua nhiều gian khó để giữ trọn tình nghĩa vợ chồng. Truyền tích Tống Trân – Cúc Hoa được lưu truyền rộng rãi trong dân gian, phản ánh những quan niệm đạo đức truyền thống về chữ hiếu, chữ nghĩa và lòng chung thủy.
Đền Tống Trân được khởi dựng từ lâu đời, trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Hiện nay, đền có bố cục kiến trúc kiểu “tiền nhất, hậu đinh”, gồm ba gian Tiền tế, ba gian Trung từ và một gian Hậu cung. Các cấu kiện kiến trúc chủ yếu bằng gỗ, mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Với những giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu, đền Tống Trân được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 2387/QĐ ngày 30/12/1991.
Hằng năm, nhân dân địa phương tổ chức lễ hội vào tháng Tư âm lịch để tưởng nhớ ngày sinh của Tống Trân. Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội duy trì hệ thống nghi lễ truyền thống, đặc biệt là rước nước và rước nghiên bút, tạo nên nét riêng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.
Các nghi lễ truyền thống
Lễ cáo yết
Theo lệ truyền thống, ngày mùng 8 tháng Tư âm lịch, Ban Tổ chức và nhân dân địa phương thực hiện lễ cáo yết tại đền Tống Trân, kính cáo với Đức Thánh về việc mở hội. Nghi thức được tổ chức trang nghiêm với lễ vật, hương đăng và các bài văn tế theo phong tục địa phương. Đây là nghi lễ mở đầu, thể hiện lòng thành kính đối với Tống Trân và sự chuẩn bị chu đáo của cộng đồng trước khi bước vào các hoạt động chính của lễ hội.
Lễ rước linh vị bà Cúc Hoa
Ngày mùng 9 tháng Tư âm lịch diễn ra nghi thức rước linh vị bà Cúc Hoa, kết nối đền Tống Trân tại An Cầu với đền Phượng Hoàng, nơi thờ phụng bà Cúc Hoa. Đoàn rước gồm cờ hội, kiệu, đội tế lễ, phường nhạc và đông đảo nhân dân. Sau khi thực hiện các nghi lễ truyền thống tại đền Phượng Hoàng, linh vị bà Cúc Hoa được cung rước về đền Tống Trân trong không khí trang nghiêm. Nghi thức mang ý nghĩa tưởng nhớ tình nghĩa vợ chồng Tống Trân – Cúc Hoa, đồng thời thể hiện mối liên kết văn hóa, tín ngưỡng giữa hai cộng đồng thờ phụng. Hình tượng bà Cúc Hoa được tôn vinh như biểu tượng của lòng thủy chung, đức hy sinh và những phẩm chất tốt đẹp của người phụ nữ trong văn hóa truyền thống.
Lễ rước nước và rước nghiên bút
Lễ rước nước và rước nghiên bút vào ngày mùng 10 tháng Tư âm lịch là nghi thức đặc sắc nhất của Lễ hội đền Tống Trân. Nghi lễ gắn với truyền thuyết về tài học của Tống Trân và tín ngưỡng thờ thủy thần của cư dân vùng sông Luộc. Từ sáng sớm, đoàn rước xuất phát tại đền Tống Trân, gồm đội cờ, nghi trượng, phường bát âm, nhang án, kiệu chóe nước có đặt sách bút, ngựa thờ và kiệu Tống Trân. Đoàn rước di chuyển qua chùa Gầm, sau đó tiến ra bờ sông Luộc để thực hiện nghi thức lấy nước. Tại bến sông, kiệu chóe nước, đội cờ và các đồ nghi trượng cần thiết được đưa xuống thuyền. Đoàn thuyền di chuyển đến khu vực ngã ba Nông, nơi theo truyền thuyết Tống Trân từng ném quản bút xuống sông, về sau xuất hiện một cồn cát có hình dáng được dân gian liên tưởng đến nghiên bút. Tại đây, đoàn thực hiện lễ cúng thủy thần với các lễ vật truyền thống, sau đó tiến hành nghi thức lấy nước. Nước được lấy trong phạm vi một vòng hoa thả trên mặt sông, theo trình tự và số lần quy định. Người thực hiện lần lượt múc nước vào bình, sau đó rót qua lớp vải điều vào chóe thờ. Sau khi hoàn tất nghi thức, đoàn rước trở về đền Tống Trân để thực hiện lễ mộc dục. Nước được lấy từ sông Luộc mang ý nghĩa thanh khiết, dùng trong nghi lễ thờ phụng, đồng thời thể hiện ước vọng về mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an. Sự hiện diện của nghiên, bút và sách trong đoàn rước là nét đặc trưng của lễ hội, gắn với hình tượng Tống Trân và truyền thống tôn vinh học vấn, khoa cử của cộng đồng.
Lễ rước quần thần
Sau các ngày tiếp đón đoàn tế lễ và nhân dân đến dâng hương, ngày 14 tháng Tư âm lịch diễn ra nghi thức rước quần thần. Các kiệu được trang hoàng trang trọng, cùng cờ quạt, nghi trượng và phường nhạc di chuyển theo tuyến đường truyền thống quanh làng. Nghi thức thể hiện sự tôn kính đối với Đức Thánh Tống Trân, đồng thời tạo không gian giao lưu, gắn kết cộng đồng trong những ngày lễ hội.
Lễ tạ khóa
Sáng ngày 16 tháng Tư âm lịch, Ban Tổ chức và nhân dân địa phương tiến hành lễ tạ khóa, khép lại các nghi thức chính của kỳ hội. Nghi lễ mang ý nghĩa tạ ơn thần linh, tưởng nhớ công đức Tống Trân và cầu mong sự bình an, thuận lợi cho cộng đồng trong năm mới.
Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, Lễ hội đền Tống Trân còn có nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian, thu hút đông đảo nhân dân tham gia. Nổi bật là hoạt động hát trống quân đối đáp giữa các xóm trong làng và biểu diễn chèo cổ Tống Trân – Cúc Hoa. Thông qua lời ca, điệu hát và nghệ thuật diễn xướng, câu chuyện về tài năng của Tống Trân, lòng thủy chung của Cúc Hoa cùng những giá trị đạo đức truyền thống được tái hiện và trao truyền qua các thế hệ. Các hoạt động chọi gà, thi nấu cơm, bóng đá, bóng chuyền và những trò chơi dân gian góp phần tạo không khí vui tươi, sôi nổi, đồng thời củng cố tình đoàn kết và tinh thần giao lưu giữa các cộng đồng dân cư.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với truyền thống thờ phụng Tống Trân tại quê hương An Cầu và những di tích lịch sử, văn hóa liên quan. Các nghi lễ được duy trì qua nhiều thế hệ góp phần lưu giữ ký ức cộng đồng về nhân vật được tôn vinh là Lưỡng Quốc Trạng nguyên và truyền thống khoa bảng của vùng đất Hưng Yên.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức cáo yết, rước linh vị bà Cúc Hoa, rước nước, mộc dục và rước quần thần thể hiện lòng thành kính đối với những nhân vật được cộng đồng tôn thờ. Đặc biệt, nghi thức lấy nước trên sông Luộc phản ánh tín ngưỡng thờ thủy thần và ước vọng về sự thanh khiết, bình an, mưa thuận gió hòa.
Giá trị văn hóa khoa bảng: Hình tượng Tống Trân cùng nghi thức rước nghiên bút thể hiện sự tôn vinh tri thức, tài năng và truyền thống hiếu học. Đây là nét đặc trưng của lễ hội, góp phần khuyến khích tinh thần học tập, ý chí vượt khó và khát vọng lập thân của các thế hệ.
Giá trị văn học và nghệ thuật dân gian: Truyền tích Tống Trân – Cúc Hoa được lưu truyền qua truyện thơ, chèo cổ và các hình thức diễn xướng dân gian. Hoạt động hát trống quân, diễn chèo cùng hệ thống nghi thức rước truyền thống góp phần bảo tồn những giá trị nghệ thuật đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Giá trị đạo đức và giáo dục: Lễ hội tôn vinh những phẩm chất tốt đẹp như lòng hiếu thảo, sự thủy chung, đức hy sinh và tinh thần trọng nghĩa. Thông qua hình tượng Tống Trân và Cúc Hoa, lễ hội góp phần giáo dục truyền thống hiếu học, đạo lý gia đình và ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa dân tộc.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để nhân dân An Cầu, cộng đồng thờ phụng tại đền Phượng Hoàng và các địa phương lân cận cùng tham gia nghi lễ, giao lưu văn hóa. Các hoạt động rước kiệu, rước nước, tế lễ và diễn xướng dân gian góp phần củng cố tình đoàn kết, trách nhiệm chung trong việc bảo tồn và trao truyền di sản.
Lễ hội truyền thống đền thờ Lưỡng Quốc Trạng nguyên Tống Trân là sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc của vùng đất Hưng Yên, gắn với truyền thống tôn vinh tài năng, đức độ và tinh thần hiếu học. Nổi bật với nghi thức rước linh vị bà Cúc Hoa, rước nước trên sông Luộc và rước nghiên bút, lễ hội thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian, văn hóa khoa bảng và những giá trị đạo đức truyền thống. Cùng với các hoạt động hát trống quân, diễn chèo Tống Trân – Cúc Hoa, lễ hội góp phần bảo tồn những phong tục lâu đời và củng cố mối liên kết cộng đồng. Năm 2021, Lễ hội đền Tống Trân được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị văn hóa tiêu biểu của lễ hội trong đời sống tinh thần của nhân dân địa phương.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
