Tên di sản: Lễ hội Điện Trường Bà
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Điện Trường Bà, thị trấn Trà Xuân, huyện Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi
Thời gian tổ chức: Ngày 15 – 16 tháng Tư và ngày 16 tháng Chín âm lịch; trong đó tế xuân tháng Tư là kỳ lễ hội lớn nhất
Đối tượng thờ phụng: Thánh Mẫu Thiên Y A Na, Bùi Tá Hán, Mai Đình Dõng, Bạch Hổ sơn thần cùng các vị thần được phối thờ
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng người Việt, người Co và các dân tộc cùng sinh sống tại Trà Bồng
Nghi thức đặc trưng: Rước sắc, mộc dục, tế ngoại đàn, tế chính, rước Bà xem hội, lễ ăn trâu của người Co
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1852/QĐ-BVHTTDL ngày 08/5/2017
Lễ hội Điện Trường Bà là một lễ hội truyền thống đặc sắc của vùng Trà Bồng, phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa người Việt với cư dân Chăm và người Co bản địa. Trung tâm của lễ hội là việc thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na cùng các nhân vật có công khai phá, bảo vệ vùng đất như Bùi Tá Hán và Mai Đình Dõng. Qua hệ thống nghi lễ và các hình thức diễn xướng dân gian, lễ hội trở thành không gian văn hóa chung, góp phần gắn kết các cộng đồng dân cư miền Tây Quảng Ngãi.
Điện Trường Bà và quá trình hình thành tín ngưỡng
Khi người Việt đến khai phá và tụ cư tại Trà Bồng, họ chọn khu vực Trà Xuân làm nơi giao thương và từng bước tiếp biến tín ngưỡng bản địa. Trong quá trình đó, một dạng thức địa phương của tín ngưỡng thờ Mẫu được hình thành, với Điện Trường Bà là trung tâm thờ tự quan trọng.
Thần chủ của Điện Trường Bà là Thánh Mẫu Thiên Y A Na. Trong đời sống tín ngưỡng địa phương, Bà được tin là vị thần có công diệt ác thú, trừ yêu ma, khai sơn trị thủy và phù trợ cho cư dân làm ăn, buôn bán thuận lợi.
Tại Trà Bồng còn lưu truyền nhiều câu chuyện về việc Thánh Mẫu giúp dân khai phá vùng đất, nhờ đó đời sống của các cộng đồng nơi đây dần ổn định và no đủ. Để tưởng nhớ công đức của Bà, người dân lập điện thờ và tổ chức lễ hội hằng năm.
Bùi Tá Hán và Mai Đình Dõng
Bên cạnh Thánh Mẫu Thiên Y A Na, Điện Trường Bà còn phối thờ hai nhân vật lịch sử là Bùi Tá Hán và Mai Đình Dõng tại ban Tả.
Bùi Tá Hán, sinh năm 1496, mất năm 1568, là cận thần của Nguyễn Kim, có công trong quá trình khôi phục triều Lê Trung Hưng. Ông góp phần đưa dân cư từ miền Bắc vào khai hoang, lập làng và chủ trương xây dựng quan hệ hòa hợp giữa người Việt với người Chăm, các cộng đồng miền núi và giữa chính những nhóm cư dân Việt với nhau.
Ông cũng gắn với việc xây dựng hệ thống phòng thủ Trường Lũy, kéo dài từ Bắc Quảng Ngãi đến Nam Bình Định.
Mai Đình Dõng là người có công dẹp loạn, lập lại an ninh, giúp cư dân ổn định cuộc sống và củng cố mối quan hệ hòa hiếu giữa người Việt với đồng bào miền núi. Việc phối thờ hai ông thể hiện lòng biết ơn của cộng đồng đối với những người có công khai phá và giữ gìn sự bình yên của vùng đất.
Sự giao thoa Việt – Chăm – Co
Điểm nổi bật trong tín ngưỡng tại Điện Trường Bà là sự giao thoa giữa nhiều lớp văn hóa.
Thánh Mẫu Thiên Y A Na vốn có nguồn gốc từ nữ thần Chăm, nhưng khi đi vào đời sống của người Việt đã trở thành một vị phúc thần trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu. Tại Trà Bồng, hình tượng này tiếp tục gặp gỡ với tín ngưỡng đa thần của người Co.
Người Co tôn kính nữ thần Mod Hwýt, trong khi công đức và hành trạng của vị nữ thần này có những điểm tương đồng với Thiên Y A Na. Từ đó hình thành hiện tượng hòa nhập tín ngưỡng, với tên gọi địa phương về Bà là “Mop Trơn”.
Cộng đồng Việt và các dân tộc bản địa vì vậy cùng nhìn nhận Bà như vị chúa đất cai quản, bảo vệ con người và vùng cư trú. Điện Trường Bà cùng với việc thờ vị tướng Bạch Hổ trở thành một không gian tín ngưỡng chung của nhiều cộng đồng tại Trà Bồng.
Hai kỳ lễ trong năm
Hằng năm, dân làng tổ chức lễ vào ngày 15 tháng Tư và ngày 16 tháng Chín âm lịch để tưởng nhớ các vị thần có công bảo vệ xóm làng.
Trong đó, kỳ tế xuân ngày 15 – 16 tháng Tư có quy mô lớn nhất, thu hút đông đảo nhân dân địa phương, đồng bào các dân tộc và du khách từ nhiều nơi tham dự.
Trước đây, chủ làng là người thay mặt cộng đồng tổ chức tế lễ và phân công công việc. Ngày nay, lễ hội có quy mô rộng hơn, trở thành sinh hoạt chung của nhiều xã, thị trấn trong huyện Trà Bồng và cả khu vực miền Tây Quảng Ngãi.
Chuẩn bị lễ hội và Ban lễ tế
Trước ngày hội, khu vực Điện Trường Bà được vệ sinh, chỉnh trang và trang trí cờ hoa. Cộng đồng lựa chọn Ban lễ tế khoảng 17 đến 21 người, gồm chánh tế, các phân hiến, tư nghi, học trò lễ, học trò gươm và những người phụ tế.
Chủ tế thường là một già làng có uy tín, đức độ và được cộng đồng kính trọng. Các thành viên khác cũng phải là những người có phẩm chất tốt, gia đình không có tang và đủ sức khỏe để tham gia nghi lễ.
Trang phục tế được quy định khá chặt chẽ. Chánh tế mặc áo dài xanh, quần trắng, khăn xếp đỏ; phụ tế mặc áo dài đen, quần trắng, khăn xếp đen; học trò lễ mặc áo xanh, quần trắng, thắt lưng đỏ và đội mũ cánh chuồn màu xanh.
Ngoài đội tế, Ban Tổ chức còn mời các đoàn hát bội, lân sư rồng, hát bả trạo, bài chòi và thành lập các đội múa Cà đáo, trình diễn cồng chiêng của người Co để chuẩn bị cho phần hội.
Lễ rước sắc
Lễ hội mở đầu với lễ rước sắc.
Theo lệ cũ, sắc phong của Thánh Mẫu Thiên Y A Na được một người chuyên giữ sắc bảo quản tại nhà. Khi đến ngày hội, dân làng tổ chức rước sắc từ nhà thủ sắc về Điện để thỉnh Bà về chứng giám và cùng cộng đồng dự hội.
Ngày nay, nghi thức rước sắc vẫn được duy trì nhưng chủ yếu mang tính tượng trưng.
Lễ hoa đăng
Tối ngày 15 tháng Tư, dân làng tổ chức lễ hoa đăng tại bến sông.
Những ngọn đèn được thả xuống dòng nước với mong muốn cầu cho các vong hồn được siêu thoát, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống yên bình, thuận hòa cho cư dân trong vùng.
Lễ Mộc dục
Khoảng 22 giờ ngày 15 tháng Tư, sau lễ rước sắc, cộng đồng tiến hành lễ Mộc dục, tức lễ tắm Bà.
Nước dùng trong nghi lễ được lấy từ giếng khơi giữa đồng vào lúc nửa đêm hôm trước. Người dân cho rằng đây là thời điểm nguồn nước tinh khiết nhất. Nước được cho thêm hoa sen và vỏ quế để tạo hương thơm.
Trước khi thực hiện, chánh tế làm lễ cáo yết và xin keo để xin phép Thánh Mẫu. Khi được chấp thuận, chánh tế, phụ tế, các học trò gia lễ và bốn phụ nữ lớn tuổi được lựa chọn cùng thực hiện việc tắm Bà.
Sau lễ, tượng được thỉnh trở lại ngai thờ. Người dân vào lễ, xin xăm, xin lộc Bà và xin phần nước đã dùng trong lễ mộc dục để uống hoặc xoa lên người với niềm tin cầu sức khỏe, may mắn và bình an.
Lễ tế ngoại đàn
Khoảng 2 giờ sáng ngày 16 tháng Tư, lễ tế ngoại đàn được tiến hành tại khu vực ngoài sân chính điện.
Nghi lễ nhằm tế Thổ thần, Sơn thần, Thủy thần, Thành hoàng bản xứ, thần Tiêu Diện cùng các vị thần linh có liên quan. Ngoài ra, cộng đồng còn tế các âm binh, cô hồn không nơi nương tựa.
Qua nghi thức này, người dân bày tỏ lòng thành với các lực lượng thần linh trong không gian cư trú, cầu mong xóm làng được che chở và bình an.
Lễ tế chính
Sáng 16 tháng Tư diễn ra lễ tế chính, còn gọi là tế xuân, tại chính điện.
Đối tượng được tế gồm Thánh Mẫu Thiên Y A Na cùng Quan Thánh, Quang Bình, Chu Xương, Bùi Tá Hán, Mai Đình Dõng, Bạch Hổ sơn thần và Thổ địa.
Ban tế gồm chánh tế, bồi tế, các phân hiến, tư nghi, tư văn, học trò lễ, học trò gươm, đội nhạc bát âm và những người phụ tế khác. Các phân hiến được phân công đứng tại những ban thờ khác nhau như Tả ban, Hữu ban, Bạch Hổ và Thổ địa.
Nghi lễ chính được tiến hành theo ba tuần: sơ hiến lễ, á hiến lễ và chung hiến lễ. Đông đảo người dân và du khách cùng đứng hai bên chính điện để tham dự.
Kết thúc lễ tế, sân điện diễn ra các màn trình diễn võ cổ truyền, chèo bả trạo và múa lân sư rồng.
Lễ tế Bạch Hổ sơn thần
Sau lễ tế chính, một nhóm đại diện gồm chủ tế, bồi tế và học trò gia lễ mang lễ vật đến dinh Bạch Hổ sơn thần, cách Điện Trường Bà khoảng 1.500m.
Theo truyền thuyết, Bạch Hổ là bộ tướng của Thánh Mẫu Thiên Y A Na, có công dẹp loạn và tiêu diệt thú dữ. Vì vậy, việc tế tại dinh Bạch Hổ là một phần trong hệ thống nghi lễ tri ân những vị thần đã bảo vệ vùng đất.
Lễ ăn trâu của người Co
Một nét đặc biệt của Lễ hội Điện Trường Bà là Lễ ăn trâu của người Co, thường diễn ra sáng 16 tháng Tư tại khu vực cách điện khoảng 100m.
Trước lễ, già làng cùng cộng đồng chuẩn bị trâu, gà, các vật phẩm cúng và dựng cây nêu. Cây nêu của người Co được trang trí công phu với hình chim chèo bẻo, lá phướn, ngọn nêu, dây tua, bộ gu và các cấu kiện dùng trong nghi lễ.
Theo quan niệm truyền thống, cây nêu là nơi buộc trâu và cũng là nơi thần linh, tổ tiên ngự về chứng kiến lễ. Ba tầng của cây nêu tượng trưng cho các lớp của vũ trụ: tầng dưới gắn với con người, sông núi, chim muông; tầng giữa dành cho các vị thần; tầng trên cùng là nơi ngự của thần Mặt Trời.
Trước khi làm lễ, già làng cùng những người có uy tín đi từ khu vực cây nêu vào Điện Trường Bà để vái Thánh Mẫu và xin phép tiến hành nghi thức. Sau đó, họ trở lại cây nêu, tiếp tục khấn trời đất, thần núi, thần sông, thần suối.
Khi các nghi thức hoàn tất, trâu được mổ. Những phần được coi là ngon nhất, đặc biệt là lòng và gan, được lựa chọn dâng Bà. Phần còn lại được chế biến và chia cho những người tham dự sau khi lễ tế chính kết thúc.
Nghi lễ thể hiện lòng thành kính của người Co đối với Thánh Mẫu, người được tin là đã che chở cư dân trước thiên tai, bệnh tật và những rủi ro trong cuộc sống.
Lễ rước Bà xem hội
Tối 16 tháng Tư diễn ra lễ rước Bà xem hội.
Ban lễ rước thỉnh ảnh Thánh Mẫu từ chính điện ra cổng để Bà cùng chứng kiến các hoạt động của cộng đồng. Bà được thỉnh ngự tại đây cho đến khi phần hội kết thúc.
Sau đó, Ban tế làm lễ cung thỉnh Bà trở lại chính điện và an vị trên ngai thờ.
Phần hội
Bên cạnh các nghi lễ, Lễ hội Điện Trường Bà còn quy tụ nhiều hình thức văn hóa dân gian đặc sắc.
Chiều 16 tháng Tư có các màn múa lân, hát bội Bình Định, múa Cà đáo và trình diễn cồng chiêng của người Co. Một số năm còn có sự tham gia giao lưu của các đội văn nghệ người Co từ khu vực lân cận.
Múa Cà đáo vừa mang ý nghĩa phục vụ thần linh, vừa là dịp để người phụ nữ Co thể hiện vẻ đẹp và kỹ năng múa. Cồng chiêng, hát bội, bả trạo, bài chòi và các loại hình diễn xướng khác cùng hiện diện trong một lễ hội, tạo nên không gian giao lưu văn hóa phong phú.
Đặc điểm và ý nghĩa
Điểm nổi bật của Lễ hội Điện Trường Bà là sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, dấu ấn Thiên Y A Na của người Chăm và tín ngưỡng đa thần của người Co.
Sự gặp gỡ giữa Thiên Y A Na với nữ thần Mod Hwýt, cùng việc cộng đồng địa phương tôn Bà dưới tên gọi “Mop Trơn”, cho thấy quá trình tiếp biến và hòa nhập tín ngưỡng diễn ra lâu dài trên vùng đất Trà Bồng.
Lễ hội cũng gắn lịch sử khai phá vùng đất với việc thờ những nhân vật như Bùi Tá Hán, Mai Đình Dõng và Bạch Hổ sơn thần. Vì vậy, trong cùng một không gian lễ hội có sự hiện diện của cả thiên thần, nhân thần và hệ thống thần linh bản địa.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội phản ánh quá trình hình thành cộng đồng cư dân tại vùng Trà Bồng, đồng thời tưởng nhớ Bùi Tá Hán và Mai Đình Dõng, những nhân vật có công khai phá, bảo vệ và ổn định vùng đất.
Giá trị tín ngưỡng: Việc thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na cùng hệ thống các vị thần tại Điện Trường Bà tạo nên một không gian tín ngưỡng phong phú, đáp ứng nhu cầu tâm linh của cộng đồng.
Giá trị giao lưu văn hóa: Lễ hội thể hiện rõ sự gặp gỡ, tiếp biến giữa văn hóa Việt, Chăm và Co, đặc biệt thông qua hình tượng Thiên Y A Na, Mod Hwýt và tín ngưỡng thờ Mẫu.
Giá trị văn hóa cộng đồng: Sự tham gia của người Việt, Co, Hre, Chăm, Hoa cùng nhiều cộng đồng khác biến lễ hội thành không gian giao lưu và củng cố quan hệ giữa các tộc người.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Hát bội, bả trạo, bài chòi, múa Cà đáo, cồng chiêng, lân sư rồng và võ cổ truyền tạo nên một hệ thống diễn xướng đa dạng.
Giá trị tri thức dân gian: Các nghi thức mộc dục, xin keo, dựng cây nêu, tổ chức lễ ăn trâu và hệ thống tế lễ phản ánh kho tri thức tín ngưỡng được trao truyền trong cộng đồng.
Giá trị nhân văn: Lễ hội thể hiện lòng biết ơn đối với những vị thần và những người có công với vùng đất, đồng thời gửi gắm mong ước bình an, no đủ và cuộc sống thuận hòa.
Giá trị đoàn kết dân tộc: Việc nhiều cộng đồng cùng thờ phụng, tổ chức và tham gia lễ hội góp phần củng cố mối quan hệ gắn bó giữa các dân tộc sinh sống trên vùng Trà Bồng.
Lễ hội Điện Trường Bà là một di sản tiêu biểu cho quá trình giao lưu và hòa hợp văn hóa tại miền Tây Quảng Ngãi. Từ việc thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na, phối thờ Bùi Tá Hán, Mai Đình Dõng đến lễ ăn trâu, cây nêu, cồng chiêng của người Co, lễ hội hội tụ nhiều lớp tín ngưỡng và văn hóa khác nhau trong cùng một không gian cộng đồng. Chính sự giao thoa Việt – Chăm – Co, cùng hệ thống nghi lễ phong phú và sức sống bền vững trong đời sống cư dân, đã tạo nên bản sắc riêng của Lễ hội Điện Trường Bà. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Điện Trường Bà được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1852/QĐ-BVHTTDL ngày 08/5/2017.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
