Tên di sản: Lễ hội đình Lưu Xá
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đình Lưu Xá, quán Thượng, đền Mẫu, sông Bùi và khu vực ngã ba Thá
Thời gian tổ chức: Từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Giêng âm lịch; trước hội có nghi lễ Ướt dầm vào đầu tháng Giêng
Đối tượng thờ phụng: Linh Lang Đại vương
Cộng đồng thực hành: Nhân dân làng Lưu Xá và cộng đồng các làng liên quan
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4036/QĐ-BVHTTDL ngày 21/11/2016
Lễ hội đình Lưu Xá là một lễ hội truyền thống gắn với tín ngưỡng thờ Linh Lang Đại vương, vị Thành hoàng được cộng đồng tôn kính như một vị thần che chở cho dân làng. Lễ hội mang đậm dấu ấn của cư dân sống ven sông, thể hiện rõ qua các nghi thức rước thủy, bơi chải, Ướt dầm và những tục lệ liên quan đến nghề kiếm cá, đi lại trên sông nước. Qua nhiều biến động lịch sử, lễ hội từng bị gián đoạn nhưng sau đó được phục hồi và tiếp tục duy trì. Đến nay, nhiều nghi thức cổ vẫn còn được bảo lưu, tạo nên bản sắc riêng của Lưu Xá.
Linh Lang Đại vương trong tín ngưỡng làng Lưu Xá
Theo bản Thần tích, Thần sắc năm 1938 của thôn Lưu Xá, ngày sinh của Linh Lang Đại vương là 16 tháng Giêng, ngày hóa là mùng 10 tháng Hai. Vào những dịp này, dân làng xưa tổ chức ca hát, rước thần vị ra ngã ba sông và thi bơi chải trong ba ngày.
Do bản thần tích của làng bị cháy, khi khôi phục lễ hội, dân Lưu Xá đã sao lại bản Thần phả về Linh Lang Đại vương từ đền Thủ Lệ để sử dụng. Nội dung bản thần phả này kể rằng Linh Lang, tên Hoàng Lang, là con của vua Lý Thái Tông và Hạo Nương. Khi đất nước có giặc, Hoàng Lang xin vua cấp cờ, voi và quân lính, rồi cùng các tướng đánh giặc thắng lợi. Sau khi hoàn thành việc nước, ông từ chối tước phong và hóa vào ngày mùng 10 tháng Hai.
Giữa bản thần tích Lưu Xá và thần phả đền Thủ Lệ có một số khác biệt, đặc biệt là ngày sinh của thần. Bản Lưu Xá ghi ngày 16 tháng Giêng, trong khi bản Thủ Lệ ghi ngày 13 tháng Chạp. Trước kia hội Lưu Xá từng tổ chức vào mùng 10 tháng Hai, ngày hóa của thần, nhưng về sau chuyển sang giữa tháng Giêng, gắn với ngày sinh theo truyền thống địa phương.
Không gian đình và quá trình phục dựng
Lễ hội được tổ chức chủ yếu tại đình Lưu Xá, đồng thời liên kết với quán Thượng, nơi thờ vọng cách đình khoảng 1km, và đền Mẫu ở cạnh đình. Trong kỳ hội, tượng Đức Thánh Mẫu được cung nghinh từ đền Mẫu sang đình dự lễ.
Trong thời kỳ chiến tranh, đình từng bị quân Pháp đốt cháy và chiếm dụng làm nơi ở, xây bốt Lưu Xá. Dân làng phải chuyển đồ thờ ra quán đầu làng để tiếp tục phụng thờ Thành hoàng. Sau năm 1954, đồ thờ được đưa trở lại khu đất cũ của đình, sau đó đình từng bước được xây dựng lại. Năm 2007, đình được trùng tu và khánh thành vào năm 2008.
Nghi lễ Ướt dầm đầu năm
Chuỗi nghi lễ của hội bắt đầu từ Ướt dầm, còn gọi là Ướt nghề, thường thực hiện vào mùng 1 hoặc mùng 2 Tết Nguyên đán. Trước đó, dân làng tiến hành lễ Hạ chải, tức hạ thuyền xuống nước để chuẩn bị cho nghi thức.
Xưa kia, làng thường mượn thuyền của người dân để phục vụ rước Thánh và thi bơi chải. Chủ thuyền được thông báo trước để tháo mui, dọn đồ và chuẩn bị phương tiện. Gia đình có thuyền được làng lựa chọn thường tin rằng năm ấy sẽ gặp nhiều may mắn.
Sau khi chuẩn bị hoa quả và lễ vật, các cụ cùng đội chải lên đình trình Thánh. Từ thời điểm giao thừa cho đến khi nghi lễ Ướt dầm hoàn thành, tất cả thuyền bè của dân làng trên sông đều phải nằm yên, chưa được động mái đi làm.
Khi tiếng trống đình vang lên và đội chải thực hiện nghi thức Ướt dầm, lúc đó thuyền bè trong làng mới được phép ra sông làm ăn. Người vi phạm lệ này trước kia có thể bị làng phạt vạ. Nghi thức vì thế mang ý nghĩa mở đầu cho một năm lao động mới của cộng đồng cư dân sông nước.
Chuẩn bị hội ngày 14 tháng Giêng
Ngày 14 tháng Giêng, cụ từ cùng các cụ ông cao tuổi tiến hành bao sái đồ thờ. Đầu tiên, đồ thờ được lau bằng nước giếng sạch, sau đó lau lại bằng nước gừng. Các cụ bà quét dọn đình và chuẩn bị lễ vật dâng Thánh.
Sau đó, dân làng tiến hành lắp kiệu và cố định kiệu bằng dây để bảo đảm an toàn trong quá trình rước. Các đạo cụ, trang phục và lễ vật cũng được kiểm tra lần cuối. Đây là ngày chuẩn bị trực tiếp trước khi bước vào những nghi lễ chính của hội.
Ngày 15 – cung nghinh Đức Thánh Mẫu và tế khai sắc
Sáng ngày 15 tháng Giêng, dân làng làm lễ cung nghinh tượng Đức Thánh Mẫu từ đền Mẫu sang đình dự hội. Chủ tế rước sắc, còn các quan viên tế phụng nghinh tượng.
Khi đoàn về đến đình, các cụ ông tiến hành tế khai sắc. Nghi thức này mở đầu phần lễ chính và chuẩn bị cho lễ rước bộ vào buổi chiều.
Rước bộ từ đình lên quán Thượng
Buổi chiều ngày 15, sau lễ khai mạc hội, dân làng tiến hành rước kiệu bộ từ đình Lưu Xá lên quán Thượng. Trước khi khởi hành, các cụ làm lễ tại sân đình, sau đó quân kiệu và đội chải cùng vào lễ Thánh.
Sau một hồi trống giục, đoàn rước bắt đầu khởi kiệu. Đội hình gồm cờ thần, trống, thanh la, lễ hoa quả, đội múa rồng, hồng kỳ, bát bửu, cờ hội, đội múa sinh tiền, phật từ và các kiệu.
Các kiệu gồm kiệu quan bộ hạ, kiệu Đức Thánh Mẫu, Đức Thánh Cả, Đức Thánh Hai và Đức Thánh Ba. Đi sau các kiệu có đội chấp kích làm nhiệm vụ bảo vệ đoàn rước.
Đoàn đi hết địa phận của làng rồi trở về ngự tại quán Thượng. Năm kiệu được đặt hai bên sân quán để chuẩn bị cho nghi thức yên vị.
Phụng nghênh sắc phong tại quán Thượng
Tại quán Thượng, các cụ cao niên phụng nghênh hòm sắc phong vào cung. Hòm sắc được phủ vải đỏ, các cụ đội hòm lên đầu, bước ngang và làm lễ tại cửa quán trước khi đi theo cửa ngách vào bên trong.
Một cụ cầm trống lệnh đánh trống để điều hành quá trình hành lễ. Sau đó, đội tư văn nữ tiến hành tế yên vị tại sân quán.
Đội tế có khoảng 15 người. Đội tế nữ được thành lập vào khoảng những năm 1995 – 1996 và chủ yếu tham gia các tuần tế phụ. Buổi tối, các cụ bà tiếp tục thực hiện tế bán dạ.
Ngày 16 – rước thủy trên sông Bùi
Sáng ngày 16 tháng Giêng, lễ hội bước vào một trong những nghi thức đặc sắc nhất là rước Thánh bằng đường thủy trên sông Bùi, từ quán Thượng trở về đình Lưu Xá.
Các cụ phụng nghênh hòm sắc lên kiệu rồi lần lượt đưa các kiệu xuống thuyền. Mỗi kiệu ngự trên một thuyền được trang trí cờ hoa. Mỗi thuyền có khoảng 8 đến 16 thanh niên làm nhiệm vụ phục vụ kiệu và một số bô lão đi theo hầu.
Kiệu quan bộ hạ xuống thuyền trước. Thuyền này đi tuần một vòng trên sông Bùi, đi hết địa phận Lưu Xá đến khu vực giáp Đồng Phú rồi quay lại trước cửa quán, chờ bốn kiệu còn lại xuống thuyền đầy đủ.
Kiệu quan bộ hạ có thể đi trước hoặc đi sau, nhanh hoặc chậm, với nhiệm vụ dẹp đường cho đoàn rước Đức Thánh. Đây là một nét riêng trong cách tổ chức rước thủy của lễ hội.
Bơi chải hộ tống đoàn rước
Cùng với năm thuyền kiệu có hai đội bơi chải nam và nữ bơi song hành làm nhiệm vụ bơi thờ. Mỗi đội gồm khoảng 10 người.
Các đội khi bơi lúc ở phía trước, lúc phía sau đoàn rước, tượng trưng cho việc hộ tống Đức Thánh trở về đình an toàn. Hoạt động này tiếp nối truyền thống lâu đời của cư dân Lưu Xá vốn gắn bó mật thiết với sông Bùi và nghề khai thác thủy sản.
Khi đoàn thuyền về tới đình, các cụ phụng nghênh tượng và hòm sắc vào hậu cung. Sau đó, lễ tế công đồng được tiến hành.
Tế công đồng và tế bán dạ
Đội tế công đồng gồm khoảng 15 người, là các tư văn của ba làng Lưu Xá, Phù Yên và Hoàng Xá. Các cụ cùng thực hiện ba tuần tế từ sân vào Đại bái.
Buổi tối, đội tư văn nữ tiếp tục tế bán dạ. Qua các nghi thức này, sự tham gia của nhiều cộng đồng trong vùng được thể hiện khá rõ, đồng thời củng cố mối quan hệ giữa các làng có chung tín ngưỡng thờ thần.
Ngày 17 – lễ tạ và bế hội
Sáng ngày 17 tháng Giêng, các cụ tiến hành lễ tạ, sau đó làm lễ tiễn thiên quan tại sân đình. Cụ Thống, người cao tuổi biết chữ Nho, thực hiện nghi thức xin âm dương để hoàn tất khóa cúng.
Sau lễ tiễn thiên quan, tượng Đức Thánh Mẫu được rước hồi cung về đền Mẫu. Các cụ bà làm lễ cúng chúng sinh.
Cuối cùng, chính quyền địa phương, Hội Người cao tuổi và nhân dân làng Lưu Xá cùng làm lễ bế mạc. Chuỗi nghi thức kéo dài từ đầu tháng Giêng đến ngày 17 chính thức khép lại.
Tục thi bơi chải xưa
Một trong những nét nổi bật của hội Lưu Xá trước đây là thi bơi chải giữa bốn giáp Đông, Tây, Nam và Bắc tại khu vực ngã ba Thá, nơi sông Bùi gặp sông Đáy.
Do làng chỉ có hai thuyền rồng bằng gỗ nên các giáp phải thi lần lượt từng đôi. Mỗi thuyền có khoảng 8 người bơi, gồm 6 người ngồi hai bên mạn thuyền, một người lái, một người tổng cờ và đôi khi có thêm một người tát nước.
Người dân tin rằng giáp nào thắng cuộc thì năm ấy sẽ làm ăn thuận lợi, đánh bắt được nhiều thủy sản. Bơi chải vì vậy không chỉ là cuộc thi sức khỏe mà còn gắn với mong ước về một năm sông nước bình an và ngư lợi dồi dào.
Hiện nay, tục thi bơi chải giữa các giáp chưa được khôi phục đầy đủ. Hoạt động bơi chải chủ yếu còn tồn tại dưới hình thức bơi thờ hộ tống đoàn rước thủy. Các cuộc thi bơi chải về sau được chuyển sang hình thức thi đấu thể thao giữa các quận, huyện và không phải năm nào cũng tổ chức tại Lưu Xá.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội đình Lưu Xá có đặc điểm nổi bật là sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Linh Lang Đại vương với đời sống của một cộng đồng cư dân gắn bó lâu đời với sông nước. Các nghi thức Ướt dầm, Hạ chải, rước thủy và bơi chải đều phản ánh rõ dấu ấn nghề nghiệp và môi trường sống của dân làng.
Đặc biệt, nghi thức Ướt dầm mang ý nghĩa mở đầu cho hoạt động sông nước trong năm. Việc tất cả thuyền bè phải chờ đến khi đình phát lệnh mới được động mái thể hiện rõ tính cộng đồng và sự chi phối của tín ngưỡng đối với đời sống nghề nghiệp.
Lễ hội cũng lưu giữ nhiều ký ức lịch sử của cộng đồng. Việc đình từng bị phá hủy, đồ thờ phải di chuyển rồi sau đó được đưa trở lại và đình được phục dựng cho thấy sức sống bền bỉ của tín ngưỡng làng xã. Qua lễ hội, những ký ức ấy tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ sau.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Linh Lang Đại vương và quá trình bảo tồn, phục dựng đình Lưu Xá qua nhiều biến động lịch sử.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức tế khai sắc, rước Thánh, phụng nghênh sắc phong, tế yên vị, tế công đồng và lễ tạ thể hiện sự tôn kính của cộng đồng đối với Thành hoàng.
Giá trị văn hóa sông nước: Ướt dầm, Hạ chải, rước thủy và bơi chải phản ánh trực tiếp đời sống của cư dân gắn với sông Bùi, sông Đáy và nghề khai thác thủy sản.
Giá trị nghề nghiệp: Những tục lệ liên quan đến thuyền, mái chèo, bơi chải và việc mở đầu mùa làm ăn cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa lễ hội với nghề sông nước.
Giá trị tri thức dân gian: Kỹ năng điều khiển thuyền, tổ chức đội chải, rước thủy và thực hành các nghi thức được lưu giữ, truyền lại qua nhiều thế hệ.
Giá trị cộng đồng: Sự tham gia của các đội tế, đội chải, các cụ cao niên, phụ nữ, thanh niên và cộng đồng nhiều làng cho thấy tính liên kết xã hội chặt chẽ của lễ hội.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội góp phần giáo dục đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng tôn kính đối với thần linh và ý thức gìn giữ phong tục của quê hương.
Lễ hội đình Lưu Xá là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu của cộng đồng cư dân ven sông, trong đó tục thờ Linh Lang Đại vương hòa quyện chặt chẽ với truyền thống nghề chài và đời sống sông nước. Qua các nghi thức Ướt dầm, Hạ chải, rước bộ, rước thủy, bơi chải, tế khai sắc, tế công đồng và lễ tạ, lễ hội bảo lưu nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của địa phương. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội đình Lưu Xá được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4036/QĐ-BVHTTDL ngày 21/11/2016.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
