Tên di sản: Lễ hội đua thuyền Tứ linh ở Lý Sơn
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Vùng biển ven đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, gắn với các đình làng, dinh, miếu và cộng đồng cư dân An Hải, An Vĩnh.
Thời gian tổ chức: Từ ngày mùng 4 đến mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm.
Đối tượng thờ phụng: Thành hoàng, các vị thần linh, tiền hiền, hậu hiền và những bậc tiền nhân có công khai phá, bảo vệ vùng biển đảo Lý Sơn.
Cộng đồng thực hành: Cư dân các làng An Hải và An Vĩnh trên đảo Lý Sơn.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Lễ cáo Thành hoàng, lễ hạ thủy thuyền, nghi thức phạt mộc, đua thuyền Tứ linh Long – Lân – Quy – Phụng và lễ hoàn nguyện.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận.
Lễ hội đua thuyền Tứ linh ở Lý Sơn là lễ hội truyền thống đặc sắc của cư dân vùng biển đảo Quảng Ngãi, gắn với lịch sử khai phá, định cư và đời sống tín ngưỡng của người dân trên đảo. Được tổ chức từ ngày mùng 4 đến mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm, lễ hội nổi bật với những chiếc thuyền đua mang hình tượng bốn linh vật Long, Lân, Quy, Phụng, cùng các nghi thức tế lễ và hoạt động tranh tài trên biển. Không chỉ là dịp vui xuân, lễ hội còn thể hiện lòng tri ân đối với các vị thần linh, tiền nhân và những người có công bảo vệ biển đảo, đồng thời phản ánh tinh thần thượng võ, kinh nghiệm đi biển và sự đoàn kết của cộng đồng cư dân Lý Sơn.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Lễ hội đua thuyền Tứ linh ở Lý Sơn hình thành và phát triển gắn với quá trình người Việt từ đất liền ra đảo khai phá, định cư vào khoảng cuối thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XVII, dưới thời Lê Trung Hưng và các chúa Nguyễn. Trong quá trình sinh sống, cư dân trên đảo đã hình thành những phong tục, tín ngưỡng gắn với biển cả, trong đó hội đua thuyền trở thành một sinh hoạt văn hóa quan trọng được duy trì qua nhiều thế hệ. Tên gọi Tứ linh bắt nguồn từ bốn chiếc thuyền đua được trang trí theo hình tượng Long (rồng), Lân (kỳ lân), Quy (rùa) và Phụng (phượng hoàng), những linh vật mang ý nghĩa tốt lành trong tín ngưỡng truyền thống của người Việt. Mỗi chiếc thuyền không chỉ là phương tiện thi đấu mà còn mang ý nghĩa tâm linh, được cộng đồng gìn giữ, thờ cúng và thực hiện những nghi thức riêng trước khi tham gia lễ hội. Trong đời sống văn hóa Lý Sơn, hội đua thuyền là một trong những sự kiện lớn nhất vào dịp đầu xuân, thu hút đông đảo người dân tham gia. Tục lệ này được lưu truyền qua câu ca dao:
“Lý Sơn có lệ cổ truyền
Hằng năm Tết đến đua thuyền vui Xuân.”
Trải qua nhiều thế kỷ, lễ hội vẫn duy trì những nghi thức truyền thống, kết hợp giữa hoạt động tế lễ, tưởng niệm tiền nhân với các cuộc đua thuyền trên biển, trở thành biểu tượng văn hóa đặc trưng của cư dân đảo Lý Sơn.
Không gian lễ hội và thuyền đua Tứ linh
Lễ hội diễn ra trên vùng biển ven bờ đảo Lý Sơn, gần các đình làng và khu dân cư truyền thống của An Hải, An Vĩnh. Khác với nhiều lễ hội đua thuyền được tổ chức trên sông, hội đua thuyền Tứ linh diễn ra trực tiếp trên biển, đòi hỏi người tham gia phải có kinh nghiệm đi biển, khả năng điều khiển thuyền và sự phối hợp nhịp nhàng giữa các tay chèo. Theo lệ cổ, An Hải và An Vĩnh tổ chức hai cuộc đua riêng, mỗi bên có bốn chiếc thuyền mang hình tượng Long, Lân, Quy, Phụng. Các thuyền được chế tác công phu, thân thuyền thon dài, nhẹ, phần đầu và đuôi trang trí hình tượng linh vật bằng những chi tiết chạm khắc và ghép gỗ truyền thống. Mỗi thuyền có màu sắc, trang phục đội đua và những quy định riêng trong quá trình tham gia lễ hội. Đối với cư dân Lý Sơn, thuyền đua không chỉ là vật dụng phục vụ thi đấu mà còn được xem là có linh hồn, gắn với sự may mắn và thành bại của đội đua. Sau mỗi mùa hội, thuyền được bảo quản tại các xưởng thuyền phía sau dinh, miếu của thôn, xóm và được chăm sóc, sửa chữa cẩn thận để chuẩn bị cho những mùa hội tiếp theo.
Các nghi lễ truyền thống
Chuẩn bị thuyền và nghi thức phạt mộc
Công tác chuẩn bị cho lễ hội thường bắt đầu từ tháng Chạp, khi các cộng đồng tiến hành đóng mới hoặc sửa chữa, trang trí những chiếc thuyền đua. Việc chuẩn bị phải hoàn thành trước kỳ hội để có thời gian chọn ngày lành làm lễ hạ thủy. Một nghi thức đặc sắc trong quá trình chuẩn bị là lễ phạt mộc. Trong nghi lễ này, người chủ lễ dùng rìu chặt tượng trưng ba nhát vào phần gỗ ở mũi thuyền, mang ý nghĩa xua đuổi những điều không tốt lành, giúp con thuyền được thanh sạch, nhẹ nhàng và thuận lợi khi lướt trên sóng nước. Nghi thức phản ánh quan niệm dân gian về tính linh thiêng của thuyền đua, đồng thời thể hiện mong ước về sự bình an, may mắn và thành công trong những cuộc tranh tài.
Lễ cáo Thành hoàng và các bậc tiền nhân
Trước khi hội đua thuyền bắt đầu, đại diện các tộc họ, các đội đua và người dân tập trung tại đình làng để thực hiện nghi thức cáo Thành hoàng, tưởng niệm các vị tiền hiền, hậu hiền và xin phép mở hội. Các nghi lễ được tiến hành trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính đối với những vị thần linh bảo hộ cộng đồng và những bậc tiền nhân có công khai phá, xây dựng quê hương. Đây là một phần quan trọng trong trình tự lễ hội, khẳng định mối liên hệ giữa hoạt động đua thuyền với đời sống tín ngưỡng của cư dân biển đảo.
Lễ hạ thủy thuyền
Lễ hạ thủy được tổ chức trước khi các thuyền bước vào cuộc đua, với những lễ vật truyền thống như trầu cau, hương đèn, rượu, vàng mã và một số sản vật địa phương. Người dân thực hiện nghi thức cầu xin thần linh phù hộ để thuyền đua được thuận lợi, các tay chèo mạnh khỏe, bình an. Sau khi hoàn tất nghi lễ, các thuyền được đưa xuống biển, chuẩn bị cho những cuộc tranh tài diễn ra trong bốn ngày đầu xuân.
Hội đua thuyền Tứ linh
Hội đua thuyền Tứ linh là hoạt động trung tâm và đặc sắc nhất của lễ hội, diễn ra liên tục từ ngày mùng 4 đến mùng 7 tháng Giêng âm lịch. Theo truyền thống, An Hải và An Vĩnh tổ chức các cuộc đua riêng, mỗi bên có bốn thuyền Long, Lân, Quy, Phụng cùng tham gia tranh tài.
Các đội đua gồm những nam giới khỏe mạnh, có kinh nghiệm đi biển và am hiểu kỹ thuật chèo thuyền. Trong hình thức truyền thống được ghi nhận, mỗi đội có khoảng 21–24 thành viên, đảm nhiệm các vị trí như tổng lái, tổng khoan, người đập then và các tay chèo. Mỗi đội có trang phục riêng, tạo nên sự phân biệt rõ ràng giữa các thuyền khi tranh tài. Đường đua được bố trí trên vùng biển gần bờ, gồm bốn vòng đi và về, tương ứng tám dạo. Các thuyền phải vượt qua những chặng đua dài, đồng thời thực hiện các thao tác quay đầu, điều hướng theo quy định. Việc thi đấu trên biển đòi hỏi các tay chèo có sức bền, khả năng giữ nhịp và kinh nghiệm ứng phó với sóng, gió, dòng chảy. Trước giờ xuất phát, các chủ thuyền và đội đua thực hiện nghi thức cầu thần linh phù hộ. Khi hiệu lệnh trống vang lên, bốn chiếc thuyền đồng loạt rẽ sóng, bắt đầu cuộc tranh tài trong tiếng hò reo cổ vũ của đông đảo người dân và du khách. Các cuộc đua diễn ra trong bốn ngày, mỗi ngày đều có kết quả xếp hạng. Đến ngày mùng 7 tháng Giêng, kết quả được tổng hợp để xác định đội chiến thắng chung cuộc. Không khí hội đua thuyền tạo nên một sinh hoạt văn hóa sôi nổi, thể hiện tinh thần thi đua, ý chí vượt khó và sự gắn bó của cư dân Lý Sơn với biển cả.
Sau khi kết thúc các cuộc đua, đại diện làng, các đội đua và người dân trở về các dinh, miếu để thực hiện lễ hoàn nguyện, tạ ơn thần linh và các bậc tiền nhân đã phù hộ cho lễ hội diễn ra thuận lợi, bình an. Nghi thức hoàn nguyện khép lại chuỗi hoạt động lễ hội, thể hiện quan niệm coi cuộc đua thuyền là một phần của sinh hoạt tín ngưỡng, không chỉ đơn thuần là hoạt động thể thao. Sau lễ tạ, cộng đồng tổ chức gặp gỡ, khoản đãi các đội đua và nhân dân, góp phần củng cố tình làng nghĩa xóm, tinh thần đoàn kết trong đời sống cư dân biển đảo.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với quá trình người Việt khai phá, định cư trên đảo Lý Sơn từ cuối thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XVII. Việc duy trì các nghi lễ tưởng niệm Thành hoàng, tiền hiền, hậu hiền và những người có công bảo vệ biển đảo góp phần lưu giữ ký ức lịch sử, truyền thống hướng về cội nguồn và ý thức gìn giữ chủ quyền biển đảo của cộng đồng.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức cáo Thành hoàng, phạt mộc, hạ thủy thuyền và hoàn nguyện phản ánh đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng biển. Quan niệm thuyền đua có linh hồn cùng hình tượng bốn linh vật Long, Lân, Quy, Phụng thể hiện mong ước về sự bình an, may mắn, thuận lợi trong cuộc sống và hoạt động đi biển.
Giá trị văn hóa biển đảo: Hội đua thuyền được tổ chức trên biển với đường đua dài, nhiều vòng và những yêu cầu cao về kỹ thuật điều khiển thuyền. Hoạt động này phản ánh kinh nghiệm đi biển, sức bền, sự khéo léo và khả năng phối hợp của cư dân Lý Sơn, tạo nên nét đặc trưng khác biệt so với nhiều lễ hội đua thuyền trên sông.
Giá trị nghệ thuật dân gian: Những chiếc thuyền mang hình tượng Long, Lân, Quy, Phụng được chế tác, trang trí công phu, kết hợp kỹ thuật đóng thuyền truyền thống với các biểu tượng linh thiêng trong văn hóa Việt. Cùng với nghi thức phạt mộc, hạ thủy và các hình thức diễn xướng trong lễ hội, đây là những biểu hiện đặc sắc của nghệ thuật và tín ngưỡng dân gian vùng biển đảo.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội huy động sự tham gia của các tộc họ, thôn xóm, đội đua và đông đảo cư dân trên đảo. Quá trình chuẩn bị thuyền, tổ chức nghi lễ và tranh tài góp phần củng cố tình đoàn kết, tinh thần tương trợ và ý thức trách nhiệm chung đối với các hoạt động văn hóa truyền thống.
Giá trị giáo dục truyền thống: Thông qua các nghi lễ tưởng niệm tiền nhân và hoạt động đua thuyền, lễ hội góp phần giáo dục lòng yêu quê hương, ý thức bảo vệ biển đảo, tinh thần thượng võ, sự kiên trì và trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa cho các thế hệ.
Lễ hội đua thuyền Tứ linh ở Lý Sơn là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tiêu biểu của cư dân biển đảo Quảng Ngãi, nổi bật bởi sự kết hợp giữa nghi lễ truyền thống và những cuộc đua thuyền mang hình tượng Long, Lân, Quy, Phụng. Trong không gian biển ven đảo, các nghi thức cáo Thành hoàng, phạt mộc, hạ thủy và hoàn nguyện được thực hiện cùng những cuộc tranh tài kéo dài bốn ngày đầu xuân. Sự kết hợp này phản ánh truyền thống khai phá, kinh nghiệm đi biển, tinh thần thượng võ và mối liên kết bền chặt của cộng đồng cư dân Lý Sơn. Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa đặc sắc, Lễ hội đua thuyền Tứ linh ở Lý Sơn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần khẳng định vị trí của lễ hội trong đời sống văn hóa truyền thống của vùng biển đảo Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
