Tên di sản: Lễ hội Gầu Tào của người Mông
Tên gọi khác: Hội chơi đồi, hội chơi núi; Say Sán (Đạp núi).
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Các bản làng của người Mông tại vùng núi phía Bắc, trong đó có xã Dào San, huyện Phong Thổ và xã Tà Mung, huyện Than Uyên, tỉnh Lai Châu.
Thời gian tổ chức: Dịp đầu xuân, thường trong tháng Giêng âm lịch. Tại Phong Thổ, lễ hội được ghi nhận tổ chức từ ngày 6 đến ngày 15 tháng Giêng.
Đối tượng thờ cúng: Trời đất, thần linh và các lực lượng siêu nhiên được tin là che chở, ban phúc cho con người.
Cộng đồng thực hành: Các gia đình, dòng họ và cộng đồng người Mông, với sự tham gia của nhân dân các dân tộc trong vùng.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Xin tre, dựng cây nêu, cúng khai hội, hát Lý mở hội, múa khèn, hát giao duyên Gầu plềnh, ném pao, đánh tù lu, đẩy gậy, leo cây nêu và các trò chơi dân gian.
Lễ hội Gầu Tào là một trong những lễ hội truyền thống quan trọng và đặc sắc nhất của người Mông, thường diễn ra vào dịp đầu xuân trên những triền đồi vùng núi cao. Ban đầu, lễ hội gắn với tục cầu tự, cầu mong con cái và tạ ơn thần linh khi gia đình đạt được ước nguyện. Theo thời gian, Gầu Tào phát triển thành ngày hội chung của cộng đồng, gửi gắm mong ước về sức khỏe, mùa màng bội thu và cuộc sống no đủ. Nổi bật trong lễ hội là nghi thức dựng cây nêu, cúng khai hội, hát Lý mở hội cùng những điệu múa khèn, trò chơi và hình thức hát giao duyên truyền thống của người Mông.
Nguồn gốc và ý nghĩa lễ hội Gầu Tào
Trong tiếng Mông, Gầu Tào được giải thích là “chơi ngoài trời”, “hội chơi đồi” hoặc “hội chơi núi”. Ở một số địa phương, lễ hội còn được gọi là Say Sán, nghĩa là “Đạp núi”.
Theo truyền thống dân gian, Gầu Tào ban đầu là lễ hội do một gia đình đứng ra tổ chức nhằm cầu tự, đặc biệt là cầu mong có con. Khi những ước nguyện được thực hiện, gia đình mở hội để tạ ơn thần linh đã phù hộ.
Mặc dù xuất phát từ nhu cầu tín ngưỡng của từng gia đình, lễ hội luôn nhận được sự hỗ trợ của dòng họ và cộng đồng bản làng về nhân lực, vật lực và công việc tổ chức.
Dần dần, Gầu Tào không chỉ mang ý nghĩa cầu con mà còn trở thành dịp cầu phúc, cầu lộc, cầu sức khỏe, mùa màng thuận lợi và cuộc sống hạnh phúc cho cả cộng đồng.
Không gian và thời gian tổ chức
Lễ hội Gầu Tào thường được tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán, trong những ngày đầu tháng Giêng âm lịch.
Không gian mở hội thường là một bãi đất tương đối bằng phẳng trên đồi, xung quanh có những dãy núi cao bao bọc. Đây là địa điểm thuận lợi để dựng cây nêu, tổ chức nghi lễ và các hoạt động vui chơi tập thể.
Tại huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu, lễ hội được ghi nhận diễn ra trong khoảng từ ngày 6 đến ngày 15 tháng Giêng. Năm 2006, địa phương phục dựng lễ hội và duy trì tổ chức hằng năm ở quy mô cấp xã. Đến năm 2023, lễ hội được tổ chức ở quy mô cấp huyện tại xã Dào San, với sự tham gia của các đoàn đến từ Dào San, Pa Vây Sử, Tung Qua Lìn, Mù Sang, Lản Nhì Thàng và Sin Suối Hồ.
Tại xã Tà Mung, huyện Than Uyên, lễ hội được phục dựng vào ngày 10 tháng Giêng năm Quý Mão (31/01/2023), với sự tham gia của cộng đồng người Mông tại địa phương và các bản làng lân cận.
Nghi lễ xin tre và dựng cây nêu
Cây nêu là biểu tượng trung tâm của lễ hội Gầu Tào, gắn với nghi thức cầu xin thần linh và mở hội.
Trước khi tổ chức, người chủ sự thực hiện nghi lễ xin hai cây tre để làm cây nêu. Gia đình chuẩn bị lễ vật gồm rượu, bánh, trái cây và mang đến nhà có cây tre cao, đẹp để xin tre.
Sau đó, người chủ sự đến bụi tre làm lễ xin chặt, rồi đưa tre về bãi hội. Tại đây, họ tiếp tục dâng lễ vật như giấy bản, hương để xin thần linh cho phép dựng cây nêu.
Trên ngọn cây nêu được trang trí bằng bầu rượu, ngũ cốc và những dải vải lanh màu đen, đỏ tung bay trong gió. Dưới gốc nêu treo khèn, ô đen, tù lu, các ống tre đựng rượu và ống cơm nếp.
Những vật phẩm này gắn với đời sống vật chất, tín ngưỡng và văn hóa truyền thống của người Mông, đồng thời tạo nên dấu hiệu nhận biết nơi diễn ra hội xuân.
Nghi thức cúng khai hội
Vào ngày tổ chức, khi dân bản và khách mời tập trung tại bãi hội, người chủ lễ cùng gia đình tiến hành nghi thức cúng khai hội bên cây nêu.
Người chủ lễ thắp hương, khấn xin thần linh cho phép mở hội, đồng thời cầu mong gia đình có con cháu đông vui, mọi người khỏe mạnh, không gặp bệnh tật và cuộc sống thuận lợi.
Trong lời khấn, những ước nguyện về con cái, sức khỏe và sự no đủ được thể hiện rõ nét, phản ánh nguồn gốc tín ngưỡng cầu tự của lễ hội.
Sau nghi thức cúng, chủ lễ cùng gia đình và cộng đồng chuẩn bị bước vào phần hát mở hội và các hoạt động vui chơi.
Hát Lý mở hội và múa quanh cây nêu
Sau lễ cúng, người chủ lễ cất tiếng hát Lý mở hội, báo hiệu thời điểm bắt đầu những hoạt động vui xuân.
Chủ lễ cùng những người tham gia cầm ô, đi vòng quanh cây nêu và hát những lời ca mời gọi trai gái, dân bản đến dự hội, cùng thổi khèn, vui chơi và đón mùa xuân.
Nội dung bài hát gắn với hình ảnh cây nêu dựng giữa đồi, những dải vải lanh bay trong gió và lời mời cộng đồng cùng tham gia ngày hội.
Nghi thức hát Lý mở hội thể hiện sự chuyển tiếp từ phần lễ trang nghiêm sang không gian sinh hoạt cộng đồng vui tươi, sôi nổi.
Múa khèn – nét đặc sắc của hội xuân người Mông
Múa khèn là một trong những hoạt động nghệ thuật nổi bật của lễ hội Gầu Tào.
Sau nghi thức khai hội, những người múa khèn tập trung tại khu vực trung tâm sân hội để biểu diễn các điệu múa truyền thống. Trong lễ hội phục dựng tại Tà Mung năm 2023, có 12 người múa khèn tham gia trình diễn nhiều điệu múa khác nhau.
Tiếng khèn vang lên giữa không gian núi đồi, hòa cùng những động tác múa linh hoạt, tạo nên không khí rộn ràng của ngày hội.
Khèn không chỉ là nhạc cụ truyền thống mà còn gắn bó với đời sống tinh thần, tình cảm và những hình thức sinh hoạt văn hóa của người Mông.
Hát giao duyên và các hình thức diễn xướng dân gian
Bên cạnh múa khèn, lễ hội còn có nhiều hình thức diễn xướng như hát ống, hát Gầu plềnh, thổi kèn lá, đàn môi và các loại nhạc cụ dân tộc.
Đặc biệt, Gầu plềnh là hình thức hát giao duyên, thể hiện tình cảm, tâm tư và những lời đối đáp giữa nam nữ thanh niên.
Trong không gian hội xuân, trai gái mặc những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất, cùng tham gia hát đối đáp, chơi pao và giao lưu.
Những làn điệu dân ca, tiếng khèn và tiếng đàn môi góp phần tạo nên không gian văn hóa đặc sắc, đồng thời là dịp để thế hệ trẻ tiếp xúc, thực hành và trao truyền nghệ thuật dân gian.
Các trò chơi dân gian trong lễ hội
Phần hội Gầu Tào diễn ra với nhiều trò chơi, cuộc thi và hoạt động thể thao truyền thống.
Tại Phong Thổ, các hoạt động được ghi nhận gồm ném pao, leo cây nêu, bịt mắt đánh chiêng, bịt mắt bắt vịt, giã bánh giầy, nấu thắng cố và các môn thể thao dân tộc.
Trong lễ hội tại Tà Mung, người dân còn tham gia đánh tù lu, đẩy gậy, nhảy dây pao, trò chơi Rồng chơi trứng và hát ống.
Những hoạt động này tạo điều kiện để các thành viên trong cộng đồng thể hiện sự khéo léo, sức khỏe, khả năng thi đấu và tinh thần đoàn kết.
Đặc biệt, trò ném pao là hoạt động quen thuộc trong sinh hoạt vui xuân của người Mông, thu hút đông đảo thanh niên nam nữ tham gia.
Sinh hoạt cộng đồng và văn hóa ẩm thực
Trong những ngày hội, người dân chuẩn bị nhiều món ăn truyền thống để tiếp đãi khách, trong đó có thắng cố, bánh giầy và các loại rượu.
Các gia đình, dòng họ và nhóm tổ chức trò chơi cùng mời khách thưởng thức món ăn, giao lưu và chia sẻ niềm vui đầu năm.
Tại Tà Mung, trong các cuộc thi và trò chơi, người tham gia thường được mời rượu bằng những chiếc chén nhỏ làm từ ống nứa. Đây là một hình thức giao tiếp thể hiện sự hiếu khách và tình cảm gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.
Không khí hội xuân còn được tạo nên bởi những bộ trang phục thổ cẩm nhiều màu sắc, tiếng nhạc cụ dân tộc và các hoạt động giao lưu giữa người dân các bản làng.
Cầu phúc và gửi gắm ước nguyện đầu năm
Ngoài các nghi thức do chủ lễ thực hiện, những người tham dự Gầu Tào còn có thể đến bên gốc cây nêu thắp hương, cầu khấn những điều mong ước.
Nội dung cầu nguyện thường gắn với việc sinh con, sức khỏe, công việc làm ăn và mong muốn vượt qua khó khăn trong cuộc sống.
Điều này cho thấy Gầu Tào vẫn giữ được ý nghĩa tín ngưỡng cầu phúc truyền thống, đồng thời trở thành không gian sinh hoạt văn hóa chung của cộng đồng.
Khi các hoạt động kết thúc, người dân trở về bản làng, khép lại ngày hội trong niềm vui và hy vọng về một năm mới tốt đẹp.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội Gầu Tào có nguồn gốc từ tục cầu tự, tạ ơn thần linh và cầu phúc. Các nghi thức xin tre, dựng cây nêu, cúng khai hội và cầu nguyện thể hiện quan niệm của người Mông về sự che chở của thần linh đối với đời sống con người.
Giá trị văn hóa tộc người: Cây nêu, những dải vải lanh, khèn, ô, tù lu, các món ăn truyền thống và trang phục thổ cẩm là những yếu tố thể hiện bản sắc văn hóa của cộng đồng người Mông vùng núi cao.
Giá trị nghệ thuật dân gian: Múa khèn, hát Lý mở hội, hát giao duyên Gầu plềnh, hát ống, thổi kèn lá và đàn môi góp phần duy trì các hình thức diễn xướng truyền thống, tạo môi trường thực hành và trao truyền nghệ thuật dân gian.
Giá trị sinh hoạt cộng đồng: Từ một lễ hội do gia đình tổ chức, Gầu Tào phát triển thành ngày hội chung với sự tham gia của dòng họ, bản làng và cộng đồng các dân tộc trong vùng. Các hoạt động vui chơi, giao lưu và tiếp đãi khách góp phần củng cố tình đoàn kết và quan hệ cộng đồng.
Giá trị văn hóa thể thao: Các trò chơi như ném pao, đánh tù lu, đẩy gậy, leo cây nêu và bịt mắt đánh chiêng phản ánh đời sống vui chơi, tinh thần thi đấu và những kỹ năng truyền thống của người Mông.
Giá trị giáo dục và bảo tồn: Lễ hội là dịp để thế hệ trẻ tìm hiểu phong tục, tín ngưỡng, trang phục, ẩm thực, nhạc cụ và các trò chơi dân gian của dân tộc mình, góp phần duy trì bản sắc văn hóa trong đời sống đương đại.
Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội Gầu Tào là nghi thức dựng cây nêu giữa đồi và hát Lý mở hội, gắn với tín ngưỡng cầu tự, cầu phúc của người Mông. Trước ngày hội, gia đình chủ lễ thực hiện nghi thức xin tre, dựng cây nêu, trang trí bằng bầu rượu, ngũ cốc, vải lanh và các vật phẩm truyền thống. Trong ngày chính lễ, người chủ sự khấn xin thần linh cho phép mở hội, cầu mong con cháu đông vui, sức khỏe và cuộc sống no đủ. Sau đó, tiếng hát Lý mở hội vang lên, mở đầu cho những hoạt động múa khèn, hát giao duyên Gầu plềnh, ném pao, đánh tù lu, đẩy gậy và nhiều trò chơi dân gian. Từ một nghi lễ do gia đình tổ chức để tạ ơn thần linh, Gầu Tào đã trở thành ngày hội mùa xuân mang đậm bản sắc văn hóa, thể hiện tinh thần đoàn kết và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Mông.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
