Tên di sản: Lễ hội Katê của người Chăm
Tên gọi khác: Tết Katê, Băng Katê
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Chủ thể văn hóa: Cộng đồng người Chăm theo đạo Bàlamôn
Không gian thực hành truyền thống: Ninh Thuận, tập trung tại các đền, tháp Chăm, làng Chăm và từng gia đình
Thời gian: Bắt đầu vào ngày mùng 1 tháng 7 theo Chăm lịch, tập trung chủ yếu trong những ngày đầu tháng 7 Chăm lịch
Nghi lễ tiêu biểu: Rước y trang, mở cửa tháp, tắm tượng thần, mặc y phục cho tượng thần, đại lễ cúng tại đền tháp, Katê làng và Katê gia đình
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL ngày 20/6/2017 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội Katê là một trong những lễ hội truyền thống quan trọng nhất của cộng đồng người Chăm theo đạo Bàlamôn. Lễ hội được tổ chức hằng năm để tưởng nhớ các vị thần, các vị vua và những người có công với cộng đồng, đồng thời tưởng nhớ ông bà, tổ tiên; cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, con người khỏe mạnh và cuộc sống bình an. Không gian Katê trải rộng từ những đền, tháp linh thiêng đến từng làng Chăm rồi trở về mỗi gia đình, tạo thành một dòng chảy nghi lễ từ cộng đồng đến dòng tộc và gia đình.
Lễ hội lớn của người Chăm Bàlamôn
Katê gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Chăm theo đạo Bàlamôn. Trong dịp này, người Chăm tưởng nhớ các vị thần, những nhân vật lịch sử đã được thần hóa và ông bà, tổ tiên.
Lễ hội cũng là thời điểm cộng đồng nghỉ ngơi sau những công việc sản xuất, gặp gỡ họ hàng, sum họp gia đình và cùng tham gia những sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Bởi vậy, Katê không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn là ngày hội lớn của cộng đồng. Trong những ngày lễ, không gian làng Chăm trở nên rộn ràng với trang phục truyền thống, lễ vật, tiếng trống, tiếng kèn, những điệu múa và các hoạt động cộng đồng.
Không gian lễ hội từ đền tháp đến gia đình
Một trong những đặc điểm quan trọng của Katê là trình tự tổ chức trải qua nhiều cấp độ.
Trước hết là Katê tại đền, tháp, nơi cộng đồng thực hành những nghi lễ quan trọng để tưởng nhớ và cúng tế các vị thần, các vị vua được thờ phụng.
Sau đó là Katê tại làng, nơi cộng đồng tưởng nhớ những vị thần bảo trợ cho làng, những người có công lập làng, truyền nghề và giúp dân sản xuất.
Cuối cùng là Katê tại từng gia đình, khi các thành viên trong dòng tộc sum họp, dâng lễ tưởng nhớ ông bà, tổ tiên.
Trình tự ấy tạo thành một dòng chảy từ không gian thiêng của cộng đồng đến làng rồi về từng gia đình. Nguồn chính thức của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng mô tả Katê diễn ra trong ba ngày chính, lần lượt từ đền tháp (Bi môn, Ka lan), đến làng (Paley) và gia đình (Nga wôm).
Mối quan hệ Chăm – Raglay trong lễ hội Katê
Một nét đặc biệt của Katê là sự tham gia của người Raglay trong nghi thức liên quan đến y trang của các vị thần và vua Chăm.
Trong quan niệm dân gian, người Chăm và người Raglay có mối quan hệ gần gũi như chị em. Người Raglay được giao gìn giữ một số y trang, báu vật của các vị thần, vua Chăm. Đến mùa Katê, y trang được đưa xuống để cộng đồng làm nghi thức đón nhận rồi cung rước về đền, tháp.
Vì vậy, nghi lễ đón và rước y trang không đơn thuần là việc đưa một bộ lễ phục vào tháp mà còn thể hiện mối quan hệ văn hóa lâu đời giữa các cộng đồng cư dân Chăm và Raglay.
Lễ rước y trang
Rước y trang là nghi thức quan trọng mở đầu chuỗi nghi lễ Katê tại đền, tháp.
Đoàn người trong trang phục truyền thống cung rước y trang trong tiếng nhạc lễ. Không gian lễ hội trở nên sôi động với tiếng trống Ghinăng, kèn Saranai cùng những điệu múa truyền thống.
Y trang sau khi được tiếp nhận sẽ được đưa về khu vực đền, tháp để chuẩn bị cho các nghi lễ tiếp theo.
Sự hiện diện của y trang mang ý nghĩa đặc biệt bởi đây là những vật phẩm gắn với các vị thần và các vị vua được cộng đồng thờ phụng. Việc cung rước vì thế được tiến hành trang trọng trong sự tham dự của chức sắc và đông đảo người dân.
Lễ mở cửa tháp
Trước khi các nghi lễ chính được tiến hành, cộng đồng thực hiện lễ mở cửa tháp.
Chức sắc chủ trì nghi lễ dâng lễ vật và đọc lời cầu khấn, xin phép thần linh mở cửa nơi thờ tự để cộng đồng bước vào thực hành lễ Katê.
Các lễ vật truyền thống có thể gồm rượu, trầu cau, trứng, nước dùng trong nghi lễ và những vật phẩm dâng cúng khác.
Sau lời khấn và các nghi thức cần thiết, cửa tháp được mở. Từ thời điểm này, không gian bên trong tháp trở thành trung tâm của các nghi lễ thiêng tiếp theo.
Lễ tắm tượng thần
Sau lễ mở cửa là lễ tắm tượng thần, người Chăm gọi là Manei yang.
Nghi lễ được thực hiện bên trong tháp với sự tham gia của các chức sắc và những người đảm nhiệm nhiệm vụ nghi lễ.
Tượng thần được làm sạch và tắm bằng nước đã chuẩn bị theo nghi thức. Đây vừa là hành động thanh tẩy vừa đánh dấu việc chuẩn bị cho tượng thần tiếp nhận y phục mới trong ngày hội.
Sau nghi lễ, người dự lễ thể hiện niềm tin và lòng thành kính đối với các vị thần được phụng thờ.
Lễ mặc y phục cho tượng thần
Sau khi tắm tượng là lễ mặc y phục cho tượng thần, một trong những nghi thức đặc trưng của Katê.
Y trang được cung rước trước đó được đưa vào sử dụng trong nghi lễ. Trong tiếng đàn và những bài hát thánh ca, những người thực hành nghi lễ lần lượt mặc y phục, trang sức và hoàn thiện việc trang nghiêm tượng thần.
Âm nhạc, lời hát, y phục và nghi thức cùng hòa quyện, khiến đây không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng mà còn là nơi bảo lưu nhiều thành tố văn hóa truyền thống của người Chăm.
Đại lễ Katê
Sau các nghi thức mở cửa tháp, tắm tượng và mặc y phục là đại lễ cúng Katê, phần nghi lễ quan trọng tại đền, tháp.
Chức sắc thực hiện nghi lễ mời các vị thần về chứng giám và thụ hưởng lễ vật. Những người phụ trách nghi lễ dâng các vật phẩm cúng tế trong tiếng nhạc và lời hát truyền thống.
Lễ vật có thể gồm dê, gà, cơm, bánh, hoa quả, rượu, trứng, trầu cau, xôi chè cùng nhiều sản vật do cộng đồng chuẩn bị.
Bên cạnh lễ vật chung, người dân tham dự cũng chuẩn bị những mâm lễ riêng để thể hiện lòng thành kính đối với thần linh.
Âm nhạc và múa trong ngày hội
Katê là không gian hội tụ nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống của người Chăm.
Tiếng trống Ghinăng, kèn Saranai và các nhạc cụ truyền thống vang lên trong không gian đền tháp và làng Chăm. Những điệu múa truyền thống được trình diễn trong trang phục Chăm tạo nên phần hội sôi động sau những nghi thức trang nghiêm.
Âm nhạc trong Katê không chỉ nhằm tạo không khí vui hội mà còn gắn với nghi lễ. Những bài thánh ca, lời hát và tiếng nhạc tham gia trực tiếp vào quá trình thực hành nghi thức, tạo nên sự gắn kết giữa tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian.
Chính sự kết hợp giữa đền tháp, đồ cúng tế, y phục, nhạc cụ, thánh ca, múa và âm nhạc dân gian đã tạo nên diện mạo văn hóa phong phú của Katê.
Katê tại làng
Sau khi các nghi lễ tại đền, tháp kết thúc, Katê tiếp tục tại các làng Chăm.
Trước ngày hội, người dân cùng quét dọn, trang hoàng không gian sinh hoạt chung, chuẩn bị lễ vật, đồ ăn, thức uống và các hoạt động văn nghệ.
Mỗi làng có thể thờ những vị thần riêng gắn với lịch sử hình thành cộng đồng, nghề nghiệp và đời sống của cư dân. Người chủ trì nghi lễ thay mặt dân làng dâng lễ, tưởng nhớ những người có công với cộng đồng và cầu mong thần linh che chở cho dân làng.
Katê làng vì vậy là dịp để các thành viên cùng đóng góp công sức, gặp gỡ và củng cố mối quan hệ cộng đồng.
Katê trong gia đình
Từ không gian rộng lớn của đền tháp và làng, Katê cuối cùng trở về với từng gia đình và dòng tộc.
Người lớn tuổi trong gia đình hoặc dòng họ đứng ra chủ trì việc dâng lễ tưởng nhớ tổ tiên. Các thành viên trong gia đình tụ họp, chuẩn bị lễ vật và cùng cầu mong ông bà, tổ tiên phù hộ cho con cháu khỏe mạnh, làm ăn thuận lợi và gia đình bình an.
Những người đi làm ăn xa cũng thường trở về trong dịp này. Vì thế, Katê còn là dịp đoàn tụ, củng cố mối quan hệ giữa các thế hệ và nhắc nhở con cháu nhớ về nguồn cội.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội Katê thể hiện đời sống tín ngưỡng đặc sắc của cộng đồng người Chăm theo đạo Bàlamôn, thông qua việc tưởng nhớ các vị thần, các vị vua được thần hóa, những người có công với cộng đồng và ông bà, tổ tiên.
Giá trị văn hóa: Lễ hội là không gian hội tụ nhiều thành tố văn hóa truyền thống của người Chăm như kiến trúc đền tháp, trang phục, lễ vật, âm nhạc, múa, tiếng trống Ghinăng, kèn Saranai và các nghi thức thờ cúng truyền thống.
Giá trị nghi lễ: Hệ thống nghi lễ từ rước y trang, mở cửa tháp, tắm tượng thần, mặc y phục, đại lễ cúng tháp đến Katê làng và Katê gia đình tạo nên một chỉnh thể nghi lễ đặc sắc, diễn ra từ không gian đền tháp đến cộng đồng và từng gia đình.
Giá trị cộng đồng: Katê là dịp cộng đồng cùng chuẩn bị lễ vật, thực hành nghi lễ, vui hội và sum họp; qua đó củng cố mối quan hệ giữa các thành viên trong làng, dòng tộc và gia đình. Sự tham gia của người Raglay trong nghi thức liên quan đến y trang còn thể hiện mối quan hệ văn hóa lâu đời giữa cộng đồng Chăm và Raglay.
Giá trị nghệ thuật: Âm nhạc, múa, thánh ca, trang phục và nghệ thuật thực hành nghi lễ trong Katê tạo nên một không gian diễn xướng dân gian phong phú, góp phần bảo tồn nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống của người Chăm.
Giá trị giáo dục truyền thống: Việc tưởng nhớ thần linh, các vị vua, người có công và ông bà tổ tiên góp phần giáo dục thế hệ sau về đạo lý nhớ nguồn, lòng biết ơn và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng.
Giá trị trao truyền: Việc các chức sắc, nghệ nhân, người cao tuổi và các thành viên trong cộng đồng trực tiếp thực hành lễ hội giúp những tri thức về nghi lễ, âm nhạc, múa, y trang, lễ vật và phong tục truyền thống tiếp tục được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Lễ hội Katê của người Chăm là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc, nơi đời sống tâm linh hòa quyện với âm nhạc, múa, trang phục, kiến trúc đền tháp và những phong tục truyền thống của cộng đồng. Từ nghi lễ rước y trang, mở cửa tháp, tắm tượng thần, mặc y phục và đại lễ tại đền tháp, Katê tiếp tục lan tỏa về làng rồi trở về từng gia đình, tạo thành dòng chảy gắn kết thần linh, cộng đồng và tổ tiên. Qua lễ hội, người Chăm không chỉ bày tỏ lòng thành kính đối với các vị thần, các vị vua có công và ông bà tổ tiên mà còn củng cố tình cảm gia đình, dòng tộc, cộng đồng và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống qua nhiều thế hệ. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Katê của người Chăm, tỉnh Ninh Thuận được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL ngày 20/6/2017.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
