Tên di sản: Lễ hội Khô già già
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Cộng đồng thực hành: Người Hà Nhì đen ở Bát Xát, Lào Cai
Thời gian tổ chức: Từ ngày Thìn đến ngày Thân của tháng 6 âm lịch hằng năm
Không gian chính: Khu rừng cúng và bãi đất sinh hoạt chung của cộng đồng
Mục đích: Cầu mùa, cầu mưa thuận gió hòa, chăn nuôi phát triển, người an vật thịnh, cuộc sống ấm no, hạnh phúc
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống, ngày 19/12/2014
Giới thiệu di sản
Lễ hội Khô già già là một trong những lễ hội cầu mùa quan trọng và lâu đời của người Hà Nhì đen ở Bát Xát, Lào Cai. Theo tiếng Hà Nhì, “Khô già già” mang nghĩa “bội thu”, thể hiện trực tiếp ước vọng của cộng đồng về một mùa vụ tốt tươi, gia súc phát triển, con người khỏe mạnh và bản làng bình yên.
Lễ hội được tổ chức vào tháng 6 âm lịch, trong khoảng từ ngày Thìn đến ngày Thân. Đây vừa là dịp thực hành nghi lễ cầu mùa, vừa được xem như một trong những ngày Tết lớn của người Hà Nhì, khi những người đi làm ăn xa hoặc đã lập gia đình trở về sum họp với gia đình và cộng đồng.
Lễ hội được tổ chức tại một khu rừng cúng của cộng đồng, nơi có bãi đất rộng để tiến hành các nghi lễ và trò chơi dân gian.
Khu vực này vừa là không gian thiêng để cúng thần linh, vừa là nơi cộng đồng tập trung vui hội. Người Hà Nhì tin rằng các vị thần đất, thần rừng, thần nước và những lực lượng thần linh khác có vai trò bảo vệ con người, cây trồng và vật nuôi.
Chuẩn bị lễ hội
Ngay từ ngày đầu, người dân vào rừng lấy cỏ tranh và tre để sửa chữa, lợp lại nhà sinh hoạt và các công trình phục vụ lễ hội. Việc thay mới mái tranh mang ý nghĩa bỏ đi những điều cũ, không thuận lợi của năm trước và đón nhận những điều tốt đẹp trong chu kỳ mới. Công việc chủ yếu do những người đàn ông trong cộng đồng thực hiện, thể hiện tính tập thể và sự tham gia chung của cả bản.
Nghi lễ mổ trâu
Ngày thứ hai diễn ra nghi lễ mổ trâu, một trong những nghi thức quan trọng nhất của lễ hội. Con trâu được lựa chọn từ khoảng một tháng trước. Trâu phải là trâu đực còn trẻ, khỏe mạnh và được chăm sóc cẩn thận cho tới ngày hành lễ. Sau khi mổ, thịt trâu được chia đều cho các hộ gia đình trong bản. Việc phân chia này thể hiện tinh thần cộng đồng và quan niệm cùng nhau hưởng phúc lộc từ nghi lễ. Mỗi gia đình sau đó chuẩn bị một mâm lễ riêng gồm thịt trâu, rượu và các sản vật do gia đình làm ra như thịt lợn, thịt gà, trứng, lạc, đỗ tương, bí, dưa chuột cùng nhiều nông sản khác để mang ra khu rừng cúng.
Lễ cúng thần linh
Các mâm lễ được tập trung tại khu vực hành lễ để dâng lên thần linh. Thông qua nghi thức cúng, cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với các vị thần đã bảo vệ bản làng, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, con người khỏe mạnh và gia súc phát triển. Lễ vật chủ yếu là những sản phẩm từ hoạt động trồng trọt, chăn nuôi của chính cư dân Hà Nhì, phản ánh mối quan hệ trực tiếp giữa lễ hội với đời sống sản xuất.
Làm đu quay và đu dây
Sáng ngày thứ ba, những người đàn ông trong bản lên rừng lấy gỗ và dây để làm hai trò chơi quan trọng là đu quay và đu dây. Gỗ và dây phải được lựa chọn kỹ, bảo đảm độ chắc chắn. Sau khi hoàn thành, cột đu và dây đu trở thành một phần của không gian nghi lễ. Chiều tối, thầy cúng cùng đại diện các gia đình mang lễ ra khu vực này để cúng thần linh, cầu cho những người tham gia trò chơi được an toàn, đồng thời tiếp tục cầu mùa và cầu phúc cho bản làng.
Tục kiêng sau lễ
Sau khi thực hiện nghi lễ, cộng đồng có tục kiêng chặt cây, cắt cỏ và băm chặt trong ba ngày. Tục kiêng thể hiện sự tôn trọng đối với không gian tự nhiên và thời gian thiêng của lễ hội. Đây cũng là một trong những tập quán giúp phân biệt rõ thời gian sinh hoạt thường ngày với thời gian thực hành nghi lễ.
Phần hội
Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hình thức văn nghệ và trò chơi dân gian. Các hoạt động phổ biến gồm đu quay, đu dây, đẩy gậy, kéo co, nhảy bao bố cùng các môn thể thao truyền thống khác. Đây là dịp để thanh niên thể hiện sức khỏe, tài năng và giao lưu với nhau. Các chàng trai, cô gái cũng có cơ hội gặp gỡ, kết bạn và tìm hiểu bạn đời. Không gian hội vì vậy vừa mang tính vui chơi, vừa giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội của cộng đồng.
Lễ hội Khô già già mang rõ đặc trưng của một lễ hội nông nghiệp cầu mùa. Các nghi lễ mổ trâu, dâng sản vật, cúng thần đất, thần rừng, thần nước và việc sử dụng nông sản trong lễ vật đều phản ánh đời sống sản xuất của người Hà Nhì. Lễ hội cũng thể hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa con người với rừng, đất, nước và môi trường tự nhiên. Việc tổ chức tại khu rừng cúng cùng tục kiêng chặt cây sau lễ cho thấy thiên nhiên không chỉ là nguồn sống mà còn là một phần của không gian thiêng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội phản ánh niềm tin của người Hà Nhì vào các vị thần bảo trợ đất đai, rừng, nguồn nước, mùa màng và đời sống con người.
Giá trị nông nghiệp: Toàn bộ nghi lễ hướng tới mục đích cầu mùa bội thu, chăn nuôi phát triển và đời sống no đủ.
Giá trị cộng đồng: Việc cùng chuẩn bị lễ hội, chia thịt trâu, dâng lễ và vui hội củng cố sự đoàn kết giữa các gia đình trong bản.
Giá trị văn hóa – xã hội: Lễ hội là dịp sum họp của các thành viên trong gia đình, dòng họ và cộng đồng, đặc biệt đối với những người đã đi lập nghiệp xa.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Các trò chơi dân gian, hoạt động thể thao và sinh hoạt văn nghệ tạo nên một không gian hội phong phú, đậm sắc thái vùng cao.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Lễ hội duy trì nhiều tập tục liên quan đến rừng cúng, lễ vật, mổ trâu, chia lộc, các điều kiêng kỵ và trò chơi truyền thống của người Hà Nhì.
Lễ hội Khô già già của người Hà Nhì đen là một thực hành văn hóa nông nghiệp đặc sắc, kết hợp nghi lễ cầu mùa, tín ngưỡng thần linh với sinh hoạt cộng đồng và trò chơi dân gian. Qua nhiều thế hệ, lễ hội vẫn lưu giữ khát vọng về mùa màng bội thu, người an vật thịnh và cuộc sống ấm no, hạnh phúc của cộng đồng Hà Nhì.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
