Tên di sản: Lễ hội Lồng Tồng
Tên gọi khác: Lễ xuống đồng
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Cộng đồng thực hành: Chủ yếu là người Tày, Nùng; một số địa phương có sự tham gia của cộng đồng Dao
Không gian thực hành: Các tỉnh miền núi phía Bắc như Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên và một số địa phương vùng Tây Bắc
Thời gian tổ chức: Đầu xuân, phổ biến từ mùng 4 đến mùng 10 tháng Giêng âm lịch; một số nơi kéo dài đến tháng Ba
Không gian chính: Những thửa ruộng rộng, bằng phẳng gần bản làng, thường gọi là ruộng xuống đồng
Mục đích: Cầu mùa, cầu mưa thuận gió hòa, gia súc sinh sôi, bản làng bình yên, cuộc sống no đủ
Giới thiệu di sản
Lễ hội Lồng Tồng là một trong những lễ hội truyền thống quan trọng của người Tày, Nùng ở vùng núi phía Bắc. Trong tiếng Tày, Nùng, “Lồng Tồng” mang nghĩa “xuống đồng”, gắn trực tiếp với việc mở đầu một vụ sản xuất nông nghiệp mới. Lễ hội thường được tổ chức vào đầu xuân, sau Tết Nguyên đán, khi thời tiết bắt đầu ấm lên và người dân chuẩn bị bước vào mùa vụ mới. Đây là dịp cộng đồng cầu mong thần linh phù hộ cho mưa thuận gió hòa, cây trồng tươi tốt, vật nuôi sinh sôi, gia đình no ấm và bản làng bình yên.
Lễ hội Lồng Tồng hình thành từ đời sống sản xuất nông nghiệp lâu đời của người Tày, Nùng. Từ không gian tổ chức, lễ vật dâng cúng cho đến các trò chơi, diễn xướng trong hội đều gắn chặt với nền sản xuất lúa nước và quan niệm cầu mùa. Người dân tin rằng những vị thần như Thần Nông, thần đất, thần núi, Thành hoàng có thể bảo trợ cho mùa màng, sức khỏe và đời sống cộng đồng. Vì vậy, việc xuống đồng đầu năm không chỉ mang ý nghĩa lao động mà còn là một nghi thức mở đầu cho chu kỳ sản xuất mới.
Lễ hội thường được tổ chức trên một thửa ruộng lớn, bằng phẳng, thuận tiện cho cả việc tế lễ và vui hội. Không gian này được xem là nơi đánh dấu sự khởi đầu của mùa vụ mới. Thời gian tổ chức có thể khác nhau tùy từng địa phương, nhưng phổ biến nhất là từ mùng 4 đến mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Một số nơi tổ chức muộn hơn, kéo dài đến tháng Hai hoặc tháng Ba. Trong ngày hội, người dân mặc những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất, mang theo lễ vật, sản vật địa phương và cùng tập trung tại ruộng hội.
Phần lễ
Phần lễ được tiến hành trước khi bước vào các hoạt động vui hội. Người chủ trì có thể là người coi đình, người phụ trách việc thờ cúng hoặc người có uy tín trong cộng đồng. Lễ vật do các gia đình chuẩn bị thường gồm xôi nếp, thịt lợn, gà, rượu trắng, bánh dày, bánh khảo, khẩu sli, khẩu slec, chè lam cùng nhiều sản vật nông nghiệp khác. Tại những lễ hội quy mô lớn, có nơi còn tổ chức lễ hiến tam sinh. Trên thửa ruộng xuống đồng, đàn tế được lập để dâng lễ lên Thần Nông, thần đất, thần núi và các vị thần bảo trợ cho cộng đồng. Sau tiếng chiêng trống khai hội, các bậc cao niên và trai tráng rước thần ra khu vực ruộng lễ. Chủ lễ đọc bài cúng cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, gia súc phát triển, con người khỏe mạnh và bản làng bình yên.
Nghi thức xuống đồng
Sau phần cúng lễ là nghi thức cày khai hội hoặc xuống đồng đầu năm. Nghi thức này mang ý nghĩa mở đầu cho vụ sản xuất mới, biểu thị mong muốn đất đai màu mỡ, cây trồng sinh trưởng thuận lợi và mùa màng bội thu. Việc đưa hoạt động lao động thực tế vào trong lễ hội cho thấy Lồng Tồng không tách rời sản xuất, mà chính là một cách cộng đồng thiêng hóa công việc đồng áng và gửi gắm ước vọng vào mùa vụ sắp tới.
Ném còn
Ném còn là một trong những trò chơi nổi bật nhất của Lễ hội Lồng Tồng. Quả còn được làm bằng vải, bên trong nhồi thóc, hạt bông hoặc các loại hạt. Người chơi ném quả còn qua vòng tròn treo trên một cây cao giữa bãi hội. Người dân quan niệm rằng nếu trong ngày hội có người ném thủng tâm còn thì đó là dấu hiệu tốt lành, báo trước một năm thuận lợi, mùa màng tươi tốt và bản làng gặp nhiều may mắn. Ném còn vì vậy vừa là trò chơi thử sức, vừa mang ý nghĩa cầu mùa và sinh sôi.
Các hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian
Sau phần lễ, không gian hội trở nên sôi động với nhiều trò chơi, diễn xướng và hoạt động giao lưu. Hát Then, đàn Tính là những hình thức nghệ thuật tiêu biểu của người Tày, thể hiện qua những lời ca về quê hương, cuộc sống, lao động và tình yêu đôi lứa. Hát Lượn, hát Sli và hát Cọi là những hình thức hát giao duyên, đối đáp giữa nam và nữ, tạo nên không gian gặp gỡ và kết bạn trong ngày hội. Các trò chơi phổ biến còn có kéo co, đẩy gậy, đánh quay, đánh đu, bịt mắt bắt dê, cờ tướng, cùng những cuộc thi về sản vật địa phương, làm bánh, dệt vải hoặc kỹ năng lao động. Một số nơi còn tổ chức múa sư tử, múa kỳ lân, múa võ, múa giáo, xòe chiêng và múa Then, làm cho không gian lễ hội thêm phong phú.
Lễ hội Lồng Tồng phản ánh rõ đặc trưng của một lễ hội nông nghiệp cầu mùa. Từ nghi thức tế Thần Nông, xuống đồng, cày khai hội đến ném còn, kéo co và các trò chơi đều gắn với ước vọng về sự sinh sôi, nguồn nước, đất đai và mùa màng. Lễ hội cũng là dịp để các thành viên trong cộng đồng gặp gỡ, chia sẻ lễ vật, giao lưu văn nghệ và củng cố quan hệ giữa các gia đình, bản làng. Với thanh niên nam nữ, đây còn là một không gian giao duyên quan trọng, nơi họ bày tỏ tình cảm qua những câu hát Lượn, Sli, Cọi và những cuộc vui tập thể.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội phản ánh quan niệm cầu mùa, cầu mưa, cầu phúc và lòng biết ơn đối với thần linh, đất đai và thiên nhiên.
Giá trị nông nghiệp: Toàn bộ lễ hội gắn trực tiếp với chu kỳ sản xuất, đặc biệt là việc mở đầu mùa vụ mới và cầu cho cây trồng phát triển.
Giá trị cộng đồng: Lồng Tồng là dịp tập hợp cư dân, củng cố sự đoàn kết và duy trì mối quan hệ giữa các gia đình, dòng họ, bản làng.
Giá trị nghệ thuật: Hát Then, đàn Tính, Sli, Lượn, Cọi, múa sư tử, múa võ cùng nhiều trò chơi dân gian tạo nên một không gian diễn xướng phong phú.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Lễ hội góp phần duy trì trang phục, ẩm thực, âm nhạc, trò chơi, tín ngưỡng và tri thức sản xuất của người Tày, Nùng qua nhiều thế hệ.
Lễ hội Lồng Tồng là một thực hành văn hóa tiêu biểu của cộng đồng Tày, Nùng ở miền núi phía Bắc, kết hợp nghi lễ cầu mùa với hoạt động sản xuất, diễn xướng dân gian và sinh hoạt cộng đồng. Lễ hội thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa con người với ruộng đồng, thiên nhiên và khát vọng về một cuộc sống no đủ, bình yên.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
