Loại hình: Lễ hội truyền thống
Cộng đồng thực hành: Người Pà Thẻn
Địa điểm: Thôn My Bắc, xã Tân Bắc, huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang
Thời gian tổ chức: Ngày 16 tháng 10 âm lịch hằng năm, sau khi kết thúc mùa thu hoạch
Tên gọi bằng tiếng Pà Thẻn: Po dinh họn a tờ
Nghi lễ liên quan: Lễ truyền nghề thầy cúng Póc Quơ
Chủ thể nghi lễ: Thầy cúng (Pác mân), người tham gia nhảy lửa và cộng đồng dòng họ
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đợt 1, tháng 12/2012
Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn là một lễ hội truyền thống đặc sắc được duy trì tại thôn My Bắc, xã Tân Bắc, huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang. Lễ thường được tổ chức vào ngày 16 tháng 10 âm lịch, khi mùa màng đã thu hoạch xong. Trong tiếng Pà Thẻn, hội Nhảy lửa được gọi là “Po dinh họn a tờ”. Lễ hội gắn với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng, đặc biệt là niềm tin vào thế giới thần linh và vai trò của thầy cúng. Theo truyền thống, Nhảy lửa còn liên quan mật thiết đến lễ truyền nghề thầy cúng, gọi là “Póc Quơ”.
Không gian và chuẩn bị lễ hội
Lễ hội truyền thống thường được tổ chức theo từng dòng họ. Dòng họ đứng ra tổ chức chuẩn bị các lễ vật gồm gà trống, gạo, hương, rượu, tiền giấy và một số vật phẩm cần thiết cho nghi lễ. Các thành viên khác chuẩn bị củi khô để tạo đống lửa lớn phục vụ phần nhảy lửa. Nhân vật trung tâm của nghi lễ là thầy cúng – Pác mân. Trước đây, những người trực tiếp nhảy lửa thường là học trò của thầy cúng, gọi là Tô thích, mỗi hội có khoảng 10–12 người. Hiện nay, số người học nghề thầy cúng ít hơn nên nhóm nhảy lửa thường khoảng 5–6 người và có thể gồm những thanh niên khỏe mạnh trong cộng đồng. Lễ hội thường bắt đầu vào khoảng 8 giờ tối, khi không gian đã tối hẳn và đống củi được chuẩn bị sẵn.
Diễn trình nghi lễ
Mở đầu, thầy cúng thắp nến, bày lễ vật lên mâm, cắm ba nén hương trên bàn thờ và ba nén hương xuống đất cạnh vị trí hành lễ. Thầy ngồi trước đàn cúng, một tay cầm que tre, một tay cầm vòng lắc Pà sán tầu, vừa gõ vào đàn Pàn dơ, vừa lắc vòng và đọc bài cúng bằng tiếng Pà Thẻn. Bài cúng đầu tiên trình bày lý do tổ chức lễ Nhảy lửa. Sau đó đống củi được đốt lên. Thầy cúng dùng một bát nước thơm vẩy vào bốn góc đống lửa rồi vẩy lên những người chuẩn bị tham gia nhảy. Khi lửa cháy mạnh, thầy tiếp tục gõ đàn Pàn dơ, lắc Pà sán tầu và đọc các bài cúng. Âm thanh của nhạc cụ được duy trì liên tục, tạo nhịp điệu dồn dập cho toàn bộ nghi lễ. Trong quan niệm truyền thống của người Pà Thẻn, thầy cúng lúc này thực hiện hành trình tâm linh để mời các vị thần và các lực lượng siêu nhiên về tham dự lễ hội, đồng thời trợ giúp những người chuẩn bị bước vào lửa. Sau khoảng 20–30 phút, những người tham gia bắt đầu rung người, lắc đầu theo nhịp đàn. Đây được cộng đồng coi là thời điểm thần linh đã nhập vào người nhảy.
Nghi thức nhảy lửa
Khi đống củi đã cháy thành than đỏ, từng người đi chân trần lao vào giữa đống than, nhảy liên tục trên lửa. Có người dùng tay bốc than hồng tung lên không trung; đôi khi hai hoặc ba người cùng bước vào đống lửa. Người vừa hoàn thành lượt nhảy trở về ngồi cạnh thầy cúng. Sau một khoảng thời gian, họ có thể tiếp tục bước vào lửa hoặc nhường cho người khác. Trong suốt quá trình này, thầy cúng vẫn liên tục gõ đàn, lắc vòng và đọc lời cúng. Phần nhảy lửa thường kéo dài khoảng một giờ. Khi lửa yếu, củi được bổ sung để tiếp tục nghi lễ. Quá trình chỉ kết thúc khi đống than đã tàn. Sau đó, thầy cúng đọc bài tiễn các vị thần trở về thế giới của mình và làm lễ cảm tạ. Nội dung lời cúng cầu mong cộng đồng được mạnh khỏe, no đủ, mùa màng thuận lợi và hẹn mời các thần trở lại trong kỳ lễ sau.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Nhảy lửa phản ánh rõ niềm tin của người Pà Thẻn vào thế giới thần linh và khả năng giao tiếp giữa con người với các lực lượng siêu nhiên thông qua thầy cúng. Các nhạc cụ Pàn dơ, Pà sán tầu, lời cúng và nghi thức nhập đồng tạo thành một chỉnh thể không thể tách rời của lễ hội. Lễ hội cũng phản ánh vai trò quan trọng của thầy cúng trong đời sống truyền thống của cộng đồng Pà Thẻn. Thầy không chỉ thực hiện nghi lễ mà còn là người truyền dạy kiến thức tín ngưỡng và duy trì những thực hành tâm linh của dòng họ. Nghi thức nhảy trực tiếp trên than hồng là yếu tố nổi bật nhất, tạo nên bản sắc riêng của lễ hội và trở thành một dấu hiệu nhận diện văn hóa đặc trưng của người Pà Thẻn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội phản ánh hệ thống niềm tin truyền thống của người Pà Thẻn về thần linh, thế giới siêu nhiên, thầy cúng và sự bảo trợ của các lực lượng thiêng đối với cộng đồng.
Giá trị văn hóa – xã hội: Việc chuẩn bị và tổ chức lễ hội theo dòng họ tạo điều kiện gắn kết các thành viên, duy trì quan hệ cộng đồng và trao truyền tập quán giữa các thế hệ.
Giá trị trình diễn: Nghi thức nhảy lửa kết hợp với lời cúng, đàn Pàn dơ, vòng lắc Pà sán tầu và trạng thái nhập đồng tạo nên một hình thức trình diễn nghi lễ đặc sắc.
Giá trị tri thức dân gian: Lễ hội lưu giữ hệ thống bài cúng, cách thức hành lễ, nhạc cụ, lễ vật và những tri thức liên quan đến nghề thầy cúng của người Pà Thẻn.
Giá trị bản sắc: Nhảy lửa là một trong những thực hành văn hóa tiêu biểu nhất gắn với cộng đồng Pà Thẻn, góp phần nhận diện bản sắc riêng của tộc người này trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn là một thực hành tín ngưỡng đặc sắc, kết hợp nghi lễ thầy cúng, âm nhạc truyền thống và nghi thức nhảy trên than hồng. Việc lễ hội được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia góp phần bảo tồn một hình thức sinh hoạt văn hóa tiêu biểu của cộng đồng người Pà Thẻn.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
