Tên di sản: Lễ hội Phủ Dầy
Tên gọi khác: Hội Phủ Dầy
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Quần thể di tích Phủ Dầy, khu vực xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Thời gian tổ chức: Từ ngày 3 đến ngày 8 tháng 3 âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng chính: Thánh Mẫu Liễu Hạnh
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân địa phương cùng các thanh đồng, cung văn, tín đồ và khách hành hương thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu
Không gian chính: Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, Lăng Mẫu và các di tích thuộc quần thể Phủ Dầy
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống
Giới thiệu di sản
Lễ hội Phủ Dầy là một trong những lễ hội truyền thống lớn gắn với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong những nhân vật trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu người Việt. Lễ hội được tổ chức vào tháng 3 âm lịch tại quần thể Phủ Dầy, nơi tập trung nhiều phủ, đền, chùa và di tích liên quan đến sự tích thờ Mẫu Liễu Hạnh. Tên gọi Phủ Dầy gắn với vùng Kẻ Dầy xưa. Trong quần thể này, hai trung tâm thờ Mẫu quan trọng là Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát, cùng với Lăng Mẫu và nhiều di tích phụ cận, tạo thành một không gian tín ngưỡng có quy mô lớn. Lễ hội vừa là dịp tưởng niệm Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vừa là thời điểm cộng đồng thực hành nhiều nghi lễ, diễn xướng và sinh hoạt văn hóa đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Lễ hội gắn với việc thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vị Thánh Mẫu có vị trí đặc biệt trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, Mẫu Liễu Hạnh được tôn kính như một vị thần bảo trợ cho đời sống con người, ban phúc, che chở và đáp ứng những ước vọng về sức khỏe, tài lộc, bình an. Khu vực Kẻ Dầy xưa có hai làng Tiên Hương và Vân Cát cùng thờ Mẫu Liễu Hạnh. Mỗi làng hình thành một phủ thờ riêng, về sau cùng trở thành những trung tâm quan trọng của quần thể Phủ Dầy. Phủ Tiên Hương được xây dựng và nhiều lần trùng tu qua các thời kỳ. Cùng với Phủ Vân Cát, Lăng Mẫu và hệ thống đền, phủ xung quanh, nơi đây dần trở thành một trung tâm lớn của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc Bộ.
Hội Phủ Dầy diễn ra vào tháng 3 âm lịch, chính hội từ ngày 3 đến ngày 8. Trong những ngày này, người dân địa phương, tín đồ thờ Mẫu và khách hành hương từ nhiều vùng cùng tập trung về Phủ Dầy để dâng hương, thực hành nghi lễ và tham gia các hoạt động hội. Không gian lễ hội trải rộng trên toàn bộ quần thể Phủ Dầy, nổi bật với Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu, đồng thời liên kết với nhiều phủ, đền, chùa trong khu vực. Việc các nghi thức diễn ra tại nhiều địa điểm tạo cho lễ hội một không gian rộng, trong đó hoạt động hành hương, rước lễ và thực hành tín ngưỡng kết nối các di tích thành một chỉnh thể.
Lễ dâng hương
Lễ dâng hương là một trong những nghi thức quan trọng mở đầu mùa hội.
Người dân và khách hành hương chuẩn bị lễ vật, hương hoa để tưởng niệm và bày tỏ lòng thành kính đối với Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Trong những ngày chính hội, các phủ thờ luôn có đông người đến chiêm bái, cầu sức khỏe, bình an và những điều tốt đẹp cho gia đình.
Hoạt động dâng hương tạo nên phần nền tảng của toàn bộ lễ hội, thể hiện rõ tính chất tưởng niệm và tín ngưỡng của Hội Phủ Dầy.
Lễ rước
Lễ rước là một trong những nghi thức nổi bật của lễ hội. Đoàn rước được tổ chức trang trọng với kiệu, cờ, lọng, nghi trượng, đội nhạc và những người tham gia trong trang phục truyền thống.
Trong diễn trình lễ hội còn có tục rước Mẫu thỉnh kinh, kết nối không gian phủ thờ với chùa, thể hiện sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo trong đời sống tâm linh của cộng đồng.
Đám rước vừa mang ý nghĩa cung nghinh Thánh Mẫu, vừa tạo nên một hoạt cảnh cộng đồng quy mô lớn, thu hút đông đảo người dân và khách hành hương tham gia.
Hoa trượng hội – Hội kéo chữ
Một trong những hoạt động đặc sắc nhất của Hội Phủ Dầy là Hoa trượng hội, thường gọi là hội kéo chữ.
Người tham gia cầm những cây gậy được trang trí và di chuyển theo sự điều khiển để xếp thành những chữ Hán lớn mang nội dung tốt đẹp. Các chữ được lựa chọn thường thể hiện những mong ước về quốc thái dân an, phúc lành, thịnh vượng hoặc tôn vinh công đức của Thánh Mẫu.
Hội kéo chữ đòi hỏi số lượng lớn người tham gia, sự phối hợp chặt chẽ và tính tổ chức cao. Đây vừa là trò hội vừa mang ý nghĩa nghi lễ, tạo nên một hình thức trình diễn cộng đồng đặc biệt của Phủ Dầy.
Thực hành hầu đồng và hát chầu văn
Hầu đồng và hát chầu văn là những thực hành tín ngưỡng quan trọng trong không gian Phủ Dầy.
Trong nghi lễ hầu đồng, thanh đồng lần lượt thực hiện các giá hầu gắn với những vị thánh trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ. Mỗi giá có trang phục, âm nhạc, động tác và nghi thức riêng.
Đi cùng hầu đồng là hát chầu văn, với tiếng đàn, phách, trống và lời hát ca ngợi công đức các vị thánh. Âm nhạc chầu văn giữ vai trò dẫn dắt diễn trình nghi lễ và tạo nên không gian linh thiêng, giàu tính nghệ thuật.
Trong dịp Hội Phủ Dầy, hoạt động hầu đồng diễn ra tại nhiều phủ, đền, trở thành một trong những nét đặc trưng nổi bật của không gian lễ hội.
Các hoạt động văn hóa dân gian
Bên cạnh phần lễ, Hội Phủ Dầy còn có nhiều sinh hoạt văn hóa và trò chơi dân gian. Các hoạt động thường gặp gồm múa rồng, đấu vật, chọi gà, cờ người cùng những hình thức vui hội khác. Các hoạt động này tạo nên không khí sôi nổi, đồng thời mở rộng lễ hội từ không gian tín ngưỡng sang không gian sinh hoạt cộng đồng. Sự kết hợp giữa các nghi lễ thờ Mẫu, diễn xướng chầu văn, hội kéo chữ và trò chơi dân gian tạo nên cấu trúc phong phú của Hội Phủ Dầy.
Đặc điểm nổi bật của Lễ hội Phủ Dầy là sự gắn bó mật thiết với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt. Thánh Mẫu Liễu Hạnh vừa là đối tượng thờ phụng trung tâm vừa là hình tượng kết nối cộng đồng hành hương từ nhiều vùng. Lễ hội còn phản ánh sự dung hợp giữa nhiều yếu tố văn hóa và tín ngưỡng. Bên cạnh thờ Mẫu là sự hiện diện của Phật giáo, tín ngưỡng dân gian, âm nhạc chầu văn và nhiều hình thức diễn xướng, trò hội truyền thống. Không gian Phủ Dầy vì vậy không chỉ là nơi thờ tự mà còn là môi trường thực hành và trao truyền tín ngưỡng thờ Mẫu qua nhiều thế hệ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội là một trong những không gian quan trọng của tín ngưỡng thờ Mẫu người Việt, đặc biệt là việc tôn thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Giá trị lịch sử: Hội Phủ Dầy gắn với lịch sử lâu dài của vùng Kẻ Dầy, hệ thống Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và quá trình hình thành, phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu tại đồng bằng Bắc Bộ.
Giá trị nghệ thuật: Hầu đồng, hát chầu văn, hội kéo chữ, các đám rước và hệ thống nghi trượng tạo nên một không gian trình diễn dân gian phong phú.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội tập hợp đông đảo cư dân địa phương, tín đồ và khách hành hương, tạo điều kiện duy trì quan hệ cộng đồng và trao truyền các thực hành tín ngưỡng.
Giá trị giao lưu văn hóa: Sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Mẫu, Phật giáo và các sinh hoạt dân gian phản ánh khả năng dung hợp của đời sống tín ngưỡng người Việt.
Lễ hội Phủ Dầy là một trong những lễ hội tiêu biểu gắn với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Hệ thống nghi lễ, hầu đồng, hát chầu văn, rước Mẫu và Hoa trượng hội đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, góp phần duy trì và trao truyền tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống cộng đồng người Việt.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
