Tên di sản: Lễ hội Quỹa Hiéng
Tên gọi khác: Lễ hội qua năm
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Xã Hồ Thầu, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang
Thời gian tổ chức: Những ngày cuối năm cũ và ngày đầu tiên của năm mới
Đối tượng thờ cúng: Tổ tiên tông tộc, thế giới thần linh, tổ tiên nghề thầy cúng và các linh hồn theo quan niệm truyền thống của người Dao đỏ
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng người Dao đỏ ở xã Hồ Thầu
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Lễ hội Quỹa Hiéng, còn gọi là lễ hội qua năm, là một sinh hoạt văn hóa truyền thống quan trọng của người Dao đỏ ở xã Hồ Thầu, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang. Lễ hội thể hiện ước nguyện của cộng đồng về một cuộc sống no đủ, giàu có, bình an và thái bình, thịnh vượng. Đây cũng là dịp để con cháu bày tỏ lòng sùng kính đối với tổ tiên, cầu xin thần linh phù hộ cho gia đình và dòng họ trong năm mới. Qua các nghi thức cúng tế, xuất hành, mua nước cùng những trò chơi dân gian, lễ hội phản ánh rõ đời sống tín ngưỡng và văn hóa của cộng đồng người Dao đỏ.
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và nguồn gốc lễ hội
Trong đời sống văn hóa của người Dao ở Hồ Thầu, thờ cúng tổ tiên là một tập tục không thể thiếu, gắn chặt với đời sống tinh thần của mỗi gia đình và dòng họ. Tập tục này phản ánh nhiều tri thức văn hóa dân gian, quan niệm về thế giới, con người và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Từ nền tảng tín ngưỡng đó, lễ hội Quỹa Hiéng hình thành như một dịp quan trọng để cộng đồng tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong những điều tốt đẹp cho năm mới. Lễ hội đồng thời gắn với tín ngưỡng nông nghiệp, thể hiện mong muốn mưa thuận gió hòa, làm ăn thuận lợi và cuộc sống bình an.
Thời gian và chuẩn bị lễ hội
Lễ hội Quỹa Hiéng được tiến hành vào những ngày cuối cùng của năm cũ tại các gia đình người Dao đỏ. Để tổ chức lễ, thầy cúng, còn gọi là Sài ông, cùng gia đình chuẩn bị lễ vật và lập các đàn cúng theo tập tục truyền thống. Lễ vật chủ yếu là những sản phẩm nông, lâm nghiệp do chính các hộ gia đình trong bản nuôi trồng và chế biến. Việc chuẩn bị lễ hội vì vậy vừa mang tính tín ngưỡng, vừa phản ánh trực tiếp đời sống lao động và sản xuất của cộng đồng.
Ba đàn lễ trong Quỹa Hiéng
Trong lễ Quỹa Hiéng, gia đình lập ba đàn lễ với chức năng thờ cúng khác nhau. Đàn thứ nhất gọi là Bứa Hiéng, tức bàn thờ tổ tiên tông tộc; đàn thứ hai là Sáng chà phin, dùng để cúng thế giới thần linh và những ma được coi là tổ tiên của nghề thầy cúng, gọi là Sài Tía. Đàn thứ ba gọi là Sám háng, là mâm cúng các ma được quan niệm là linh hồn của những người khi sống không nhà, không cửa. Ba đàn lễ thể hiện phạm vi thờ cúng rộng, bao gồm tổ tiên dòng họ, thần linh và những linh hồn khác trong quan niệm truyền thống của người Dao đỏ.
Lễ vật dâng cúng gồm thịt gà, cơm, rượu, các loại bánh, hương, tiền, đèn nến và những sản vật do gia đình chuẩn bị. Trong số đó, một vật phẩm không thể thiếu là bát gạo gói trong một mảnh vải mộc màu trắng, phía trên đặt một chiếc vòng tay bằng bạc. Lễ vật này được dâng lên như lời tạ ơn đối với tổ tiên và trời đất đã che chở cho gia đình trong năm qua. Việc sử dụng sản vật do chính gia đình làm ra cũng thể hiện sự gắn bó giữa nghi lễ với đời sống nông nghiệp của cộng đồng.
Nghi lễ mời tổ tiên và thần linh
Sau khi ba đàn lễ được sắp đặt đầy đủ, con cháu trong gia đình ngồi xung quanh để dâng lễ, còn thầy cúng bắt đầu nghi thức bằng một hồi tù và. Tiếng tù và vừa là lời tuyên bố lý do mở lễ, vừa là lời mời thần linh và những người đã mất trong dòng tộc trở về dự lễ hội quan trọng của năm. Trong các bài khấn, thầy cúng kể lại sự hình thành của trời đất, vũ trụ với bốn mùa xuân, hạ, thu, đông và sự ra đời, phát triển của loài người. Nội dung bài khấn còn nhắc tới các tộc họ người Dao ở Hồ Thầu và bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã giúp cộng đồng chống lại ma tà, quỷ dữ, bảo vệ cuộc sống.
Lễ hội cũng là dịp để con cháu người Dao cúng tế thế giới thần linh và các loại ma được mời về dự lễ. Qua đó, gia đình cầu mong các lực lượng thiêng phù hộ cho con cháu làm ăn thuận lợi, gặp nhiều may mắn và tránh những điều không tốt. Trước khi kết thúc phần nghi lễ, thầy cúng đốt giấy bản trên đàn cúng và thổi một hồi tù và để tiễn các ma trở về cõi Giàng Chiêu, tức Dương Châu đại điện. Theo quan niệm của người Dao, đây là nơi phát tích, gắn với thủy tổ của các tộc họ người Dao.
Lễ xuất hành đầu năm
Một nghi thức không thể thiếu trong lễ hội Quỹa Hiéng là lễ xuất hành, được thực hiện vào buổi sáng ngày đầu tiên của năm mới. Thầy cúng lựa chọn giờ tốt và hướng tốt để gia đình xuất hành, với mong muốn mang lại nhiều tài lộc, may mắn, đồng thời tránh mất mùa, đói kém. Trong ngày này, mọi người mặc quần áo mới và chỉ nói những lời tốt đẹp để cầu mong cả năm gia đình hòa thuận, hạnh phúc. Khi xuất hành, mỗi người mang theo một dụng cụ lao động như cày, cuốc, dao hoặc xô, chậu đựng nước để thực hiện những công việc đầu năm lấy may.
Trong lễ xuất hành, thầy cúng cầu mong việc đi về các hướng Đông, Nam, Tây, Bắc đều thuận lợi. Lời khấn hướng tới các vị thần sông, thần núi, thần gió và Piền Hùng, xin các vị chứng giám cho gia đình làm lễ. Nội dung chính là cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, làm ăn phát đạt, gia đình an lành và mọi việc được như ý. Nghi thức này phản ánh rõ mong muốn mở đầu năm mới bằng những điều tốt lành và thuận lợi.
Tục trả ơn trâu bò và nghi thức mua nước
Sau lễ xuất hành, các gia đình lấy thức ăn đã chuẩn bị sẵn cho trâu bò ăn để trả ơn những con vật đã giúp gia đình cày bừa trong suốt năm cũ. Đây đồng thời là sự chuẩn bị để trâu bò tiếp tục cùng con người bước vào một chu kỳ lao động, sản xuất mới. Việc dành thức ăn cho vật nuôi thể hiện sự ghi nhận vai trò của trâu bò trong đời sống nông nghiệp của người Dao đỏ. Tập tục này vì vậy gắn trực tiếp với hoạt động sản xuất của cộng đồng.
Một nghi thức đặc biệt khác là mua nước, được thực hiện bằng một que hương, một gói muối nhỏ và một ít tiền làm từ giấy bản. Qua nghi thức này, người Dao cảm ơn thần nước đã cung cấp nước cho gia đình trong suốt năm cũ và cầu mong tiếp tục có đủ nước trong năm mới. Nguồn nước có ý nghĩa thiết yếu đối với sinh hoạt cũng như sản xuất nông nghiệp, vì vậy được cộng đồng coi trọng trong lễ hội. Nghi thức mua nước thể hiện rõ mối quan hệ giữa con người với các yếu tố tự nhiên trong đời sống tín ngưỡng của người Dao đỏ.
Phần hội
Sau khi hoàn thành các nghi thức, cộng đồng tổ chức múa hát và nhiều trò chơi dân gian truyền thống. Những hoạt động tiêu biểu gồm múa bắt rùa, vật chày, nhảy lửa, bói lồng gà và oản tù tì. Đây là dịp để mọi người cùng vui chơi, giao lưu sau một năm lao động và tiếp tục duy trì những hình thức sinh hoạt văn hóa của dân tộc mình. Lễ hội cũng tạo không gian để các đôi trai gái gặp gỡ, tìm hiểu và hát giao duyên.
Các trò chơi và diễn xướng trong Quỹa Hiéng không tách rời khỏi đời sống cộng đồng mà được thực hành ngay sau khi hoàn tất các nghi lễ quan trọng. Nhảy lửa, vật chày hay múa bắt rùa đều tạo nên không khí sôi động trong những ngày chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Những hoạt động này góp phần làm cho lễ hội vừa mang tính thiêng trong phần lễ, vừa có tính cộng đồng rõ nét trong phần hội. Qua đó, các tập tục và sinh hoạt dân gian tiếp tục được duy trì trong đời sống của người Dao đỏ ở Hồ Thầu.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội Quỹa Hiéng bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, đồng thời phản ánh quan niệm của người Dao đỏ về thần linh, các linh hồn và mối quan hệ giữa con người với thế giới thiêng.
Giá trị văn hóa: Ba đàn lễ Bứa Hiéng, Sáng chà phin, Sám háng cùng các nghi thức cúng cuối năm, xuất hành và mua nước lưu giữ nhiều phong tục, tập quán và tri thức dân gian của cộng đồng Dao đỏ ở Hồ Thầu.
Giá trị nông nghiệp: Việc cầu mưa thuận gió hòa, mang công cụ lao động khi xuất hành, trả ơn trâu bò và thực hiện nghi thức mua nước phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa lễ hội với đời sống sản xuất nông nghiệp.
Giá trị giáo dục truyền thống: Các bài khấn kể về sự hình thành trời đất, nguồn gốc con người, các tộc họ người Dao và những người có công bảo vệ cộng đồng góp phần trao truyền tri thức và ký ức văn hóa cho thế hệ sau.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Múa bắt rùa, vật chày, nhảy lửa và hát giao duyên tạo nên những hình thức trình diễn dân gian đặc trưng trong không gian lễ hội.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để các thành viên trong gia đình, dòng họ và dân bản cùng thực hành nghi lễ, vui chơi, gặp gỡ và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.
Giá trị nhân văn: Việc tưởng nhớ tổ tiên, cảm tạ thần nước, trả ơn trâu bò và cầu mong gia đình hòa thuận thể hiện lòng biết ơn cùng khát vọng về một cuộc sống bình an, no đủ.
Lễ hội Quỹa Hiéng của người Dao đỏ ở xã Hồ Thầu là một sinh hoạt văn hóa truyền thống gắn chặt với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và đời sống nông nghiệp của cộng đồng. Qua hệ thống ba đàn lễ, các nghi thức cúng cuối năm, xuất hành đầu năm, mua nước, trả ơn trâu bò cùng những trò chơi và diễn xướng dân gian, lễ hội thể hiện rõ quan niệm sống và ước vọng của người Dao đỏ. Đây là dịp để cộng đồng tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong năm mới mưa thuận gió hòa, làm ăn thuận lợi, gia đình bình an và cuộc sống thịnh vượng. Với những giá trị văn hóa đặc sắc, Lễ hội Quỹa Hiéng của người Dao đỏ xã Hồ Thầu đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
