Tên di sản: Lễ hội Tháp Bà Pônagar
Tên gọi khác: Lễ hội Thiên Y A Na Thánh Mẫu, Lễ vía Bà
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Di tích Tháp Bà Pônagar, trên đồi Cù Lao, phường Vĩnh Phước, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa
Thời gian tổ chức: Từ ngày 20 đến ngày 23 tháng 3 âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Nữ thần Pônagar – Thiên Y A Na Thánh Mẫu
Cộng đồng thực hành: Người Chăm, người Việt và cộng đồng cư dân nhiều tỉnh miền Trung, Tây Nguyên
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống, năm 2012
Giới thiệu di sản
Lễ hội Tháp Bà Pônagar là một trong những lễ hội truyền thống lớn của Khánh Hòa, được tổ chức hằng năm tại quần thể Tháp Bà Pônagar ở Nha Trang. Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Nữ thần Pônagar, vị Mẹ xứ sở của người Chăm, sau này được người Việt tiếp nhận và tôn thờ với danh hiệu Thiên Y A Na Thánh Mẫu. Lễ hội thu hút đông đảo người Chăm từ Ninh Thuận, Bình Thuận cùng người Việt và nhiều cộng đồng cư dân miền Trung, Tây Nguyên. Đây là không gian thể hiện rõ quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa Việt – Chăm trong đời sống tín ngưỡng.
Trong tín ngưỡng Chăm, Nữ thần Pônagar có tên đầy đủ là Yang Pô Inư Nagar, được tôn kính như Mẹ xứ sở, vị thần bảo trợ cho cộng đồng, đất đai và cuộc sống con người. Khi người Việt đến sinh sống tại Khánh Hòa, tín ngưỡng thờ Nữ thần Pônagar dần được tiếp nhận và hòa nhập với truyền thống thờ Mẫu của người Việt. Nữ thần được gọi là Thiên Y A Na Thánh Mẫu và trở thành một vị thần quan trọng trong đời sống tâm linh của cư dân địa phương. Năm 1856, những truyền thuyết về Thiên Y A Na Thánh Mẫu được biên soạn và khắc trên bia tại khu di tích Tháp Bà Pônagar. Dưới triều Nguyễn, Thiên Y A Na Thánh Mẫu nhiều lần được ban sắc phong và tôn xưng là Thượng đẳng thần.
Lễ hội diễn ra từ ngày 20 đến ngày 23 tháng 3 âm lịch, với các nghi lễ được tổ chức liên tục tại khu vực tháp chính, Mandapa và các không gian phụ cận của quần thể Tháp Bà. Không gian lễ hội còn mở rộng xuống khu vực sông và các địa điểm liên quan đến nghi thức lấy nước, thả hoa đăng, rước nước. Trong những ngày hội, hàng trăm đoàn hành hương từ nhiều địa phương về dâng lễ, tạo nên một không gian tín ngưỡng rộng lớn và đa dạng.
Lễ Thay y
Lễ Thay y được tiến hành vào giờ Ngọ ngày 20 tháng 3 âm lịch. Trước khi thực hiện nghi thức, chủ tế dâng trầm hương, nhang, hoa và trái cây. Sau đó, đội thay y tiến hành tháo xiêm y, mũ miện cũ để tắm tượng Mẫu. Nước tắm tượng được chuẩn bị từ nước, rượu và năm loại hoa có hương thơm. Sau khi tắm, tượng được mặc xiêm y và mũ miện mới do người dân dâng cúng. Nước và khăn dùng trong nghi lễ tắm tượng được nhiều người xin về với quan niệm lấy phúc, cầu sức khỏe, bình an và may mắn cho gia đình, trẻ nhỏ cũng như những chuyến ghe thuyền ra khơi.
Lễ Thả hoa đăng
Tối ngày 20 tháng 3 âm lịch diễn ra Lễ Thả hoa đăng. Hàng nghìn hoa đăng được thả xuống dòng nước với ý nghĩa cầu siêu cho các vong linh, tưởng nhớ người đã khuất và cầu mong sự bình an. Ánh nến và hoa trên mặt nước tạo nên một trong những không gian nghi lễ đặc trưng của lễ hội.
Lễ cầu quốc thái dân an
Sáng ngày 21 tháng 3 âm lịch tổ chức Lễ cầu quốc thái dân an. Nghi lễ mang ý nghĩa cầu cho đất nước thanh bình, nhân dân an vui, cuộc sống ổn định và thịnh vượng. Đây là một trong những nghi thức thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và các thực hành Phật giáo trong không gian lễ hội.
Lễ cúng Ngọ và cúng thí thực
Trưa ngày 21 tháng 3 âm lịch diễn ra Lễ cúng Ngọ và cúng thí thực tại tháp chính. Lễ cúng Ngọ là nghi thức dâng lễ lên Thánh Mẫu, trong khi cúng thí thực mang ý nghĩa bố thí cho các cô hồn, thể hiện tinh thần chia sẻ và cầu nguyện cho những vong linh không nơi nương tựa.
Tế lễ cổ truyền
Rạng sáng ngày 23 tháng 3 âm lịch, các vị hào lão đình Cù Lao tiến hành Tế lễ cổ truyền. Nghi lễ được tổ chức theo những nghi thức truyền thống, thể hiện sự tôn kính đối với Thánh Mẫu và duy trì các tập tục tế lễ lâu đời của cộng đồng cư dân địa phương.
Lễ Khai Diên và Tôn Vương
Sau Tế lễ cổ truyền là Lễ Khai Diên và Lễ Tôn Vương, gắn với nghệ thuật hát bội. Sân khấu được dựng trước Mandapa, hướng về điện thờ Thánh Mẫu. Các đoàn hát bội trình diễn những tích tuồng được lựa chọn phù hợp, trước hết để dâng thần, sau đó phục vụ cộng đồng. Trước khi kết thúc buổi diễn, Lễ Tôn Vương được thực hiện trang trọng. Đây là nghi thức bắt buộc trong hát cúng tại Lễ hội Tháp Bà, thể hiện sự kết hợp giữa nghệ thuật sân khấu truyền thống và thực hành tín ngưỡng.
Múa Bóng và hát Văn
Múa Bóng và hát Văn diễn ra trong suốt những ngày lễ hội. Các đoàn hành hương sau khi dâng lễ thường biểu diễn tại khu vực trước tháp chính. Múa Bóng là một trong những hình thức diễn xướng đặc sắc gắn lâu đời với Tháp Bà Pônagar. Trong ký ức dân gian, khu vực Xóm Bóng gần tháp từng là nơi cư trú của những người chuyên thực hành Múa Bóng phục vụ nghi lễ. Ngày nay, hình thức này vẫn được duy trì, đồng thời có sự giao thoa với một số yếu tố của nghi lễ hầu đồng ở miền Trung và miền Bắc.
Hội thi rước nước và bày mâm hoa quả dâng Mẫu
Ngày 23 tháng 3 âm lịch diễn ra Hội thi rước nước và bày mâm hoa quả dâng Mẫu. Nước được đưa về đặt tại khu vực Mandapa. Các đoàn dự hội cử người đội chum nước từ Mandapa lên tháp để dâng Mẫu. Cùng với rước nước là phần thi bày mâm hoa quả. Các đoàn chuẩn bị mâm lễ với cách sắp đặt đẹp mắt, trang trọng. Mâm lễ được lựa chọn sẽ dâng tại tháp chính, những mâm còn lại được dâng tại các tháp khác trong quần thể di tích.
Lễ Dâng hương tạ Mẫu
Đêm ngày 23 tháng 3 âm lịch, Lễ Dâng hương tạ Mẫu được tiến hành, khép lại chuỗi nghi lễ chính của mùa lễ hội. Nghi thức thể hiện lòng tri ân Thánh Mẫu và đánh dấu sự hoàn mãn của những ngày hội. Lễ hội Tháp Bà Pônagar nổi bật bởi sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Mẹ xứ sở của người Chăm với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Hình tượng Yang Pô Inư Nagar và Thiên Y A Na Thánh Mẫu cùng tồn tại trong một không gian thờ tự, phản ánh quá trình tiếp xúc và dung hợp văn hóa kéo dài nhiều thế kỷ. Lễ hội đồng thời tập hợp nhiều hình thức nghi lễ và diễn xướng như thay y, thả hoa đăng, tế lễ, rước nước, Múa Bóng, hát Văn và hát bội. Qua đó, không gian Tháp Bà trở thành nơi hội tụ nhiều truyền thống văn hóa của cư dân miền Trung và Tây Nguyên.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với lịch sử lâu dài của quần thể Tháp Bà Pônagar và quá trình cư trú, giao lưu giữa cộng đồng Chăm và Việt tại vùng Khánh Hòa.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội phản ánh tín ngưỡng thờ Nữ thần Pônagar – Thiên Y A Na Thánh Mẫu, biểu tượng của sự sinh sôi, bảo trợ và che chở đối với cộng đồng.
Giá trị giao lưu văn hóa: Đây là một trong những lễ hội thể hiện rõ quá trình tiếp biến và dung hợp văn hóa Việt – Chăm, đồng thời có sự tham gia của nhiều cộng đồng cư dân miền Trung và Tây Nguyên.
Giá trị nghệ thuật: Múa Bóng, hát Văn, hát bội, âm nhạc và các hình thức trình diễn nghi lễ tạo nên một không gian nghệ thuật dân gian phong phú.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để các cộng đồng cùng hành hương, dâng lễ, giao lưu và duy trì mối liên kết với tín ngưỡng truyền thống.
Lễ hội Tháp Bà Pônagar là một thực hành văn hóa tiêu biểu của Khánh Hòa, nơi tín ngưỡng thờ Mẹ xứ sở của người Chăm hòa quyện với truyền thống thờ Mẫu của người Việt. Hệ thống nghi lễ, diễn xướng và sự tham gia rộng rãi của nhiều cộng đồng đã tạo nên một lễ hội giàu bản sắc, phản ánh sâu sắc quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa tại miền Trung Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
