Tên di sản: Lễ hội Tranh đầu pháo Quảng Uyên (còn gọi là Lễ hội pháo hoa Quảng Uyên)
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Thị trấn Quảng Uyên, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng.
Thời gian tổ chức: Ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch hằng năm.
Không gian tín ngưỡng: Miếu Bách Linh, đền thờ Nùng Trí Cao, đền thờ Trần Hưng Đạo và các khu vực tổ chức lễ hội tại Quảng Uyên.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân các dân tộc tại Quảng Uyên và các địa phương lân cận.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Rước kiệu, rước rồng, khai quan mở mắt rồng, tranh đầu pháo, múa lân, tung còn và hát lượn.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận vào tháng 10/2020.
Lễ hội Tranh đầu pháo Quảng Uyên là lễ hội truyền thống đặc sắc của cộng đồng các dân tộc tại vùng đất Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng, được tổ chức vào ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch hằng năm. Gắn liền với tín ngưỡng thờ thần tại miếu Bách Linh, lễ hội thể hiện ước vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no và thịnh vượng. Nổi bật trong lễ hội là nghi thức khai quan mở mắt rồng, các đoàn rước kiệu, rước rồng cùng trò tranh đầu pháo sôi nổi, mang ý nghĩa cầu may mắn, tài lộc cho cộng đồng.
Nguồn gốc và không gian tín ngưỡng
Lễ hội Tranh đầu pháo Quảng Uyên gắn với lịch sử và tín ngưỡng thờ thần tại miếu Bách Linh, một công trình thờ tự lâu đời nằm dưới chân núi Cốc Bó. Miếu được xây dựng từ thời Lý và đến thời Nguyễn được xây dựng lại theo phong cách kiến trúc đương thời. Công trình có cổng tam quan, sân, tiền đường, hậu đường và hậu cung, với nhiều chi tiết trang trí truyền thống như hoành phi, câu đối, hình rồng uốn khúc, rồng ngậm ngọc và chim phượng. Trải qua nhiều thế hệ, miếu Bách Linh trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của người dân Quảng Uyên. Hằng năm, vào ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch, nhân dân địa phương và khách thập phương lại tụ hội về đây dâng hương, tham gia các nghi lễ truyền thống và cầu mong những điều tốt lành. Lễ hội không chỉ gắn với miếu Bách Linh mà còn kết nối các không gian thờ tự khác trong vùng, đặc biệt là đền thờ Nùng Trí Cao và đền thờ Trần Hưng Đạo.
Các nghi lễ truyền thống
Lễ dâng cúng và rước kiệu
Phần lễ được tổ chức trang trọng với các nghi thức dâng hương, tế lễ và rước kiệu. Lễ vật truyền thống gồm hai con lợn quay, một mâm xôi, một mâm trứng nhuộm đỏ và một mâm hoa quả, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với các vị thần linh. Trong lễ hội có bốn đoàn rước kiệu, mỗi kiệu do bốn người mặc lễ phục khiêng. Theo sau các đoàn rước là đội múa rồng, tạo nên không khí trang nghiêm và rộn ràng. Sau khi thực hiện nghi thức dâng hương tại miếu Bách Linh, đoàn rước rồng tiếp tục đến đền thờ Nùng Trí Cao, đền thờ Trần Hưng Đạo rồi đi qua các tuyến phố, ghé thăm từng nhà. Đến đâu, đoàn rước cũng được người dân đón tiếp trang trọng, thể hiện niềm tin vào sự che chở của thần linh và mong ước đón nhận may mắn trong năm mới.
Nghi thức khai quan mở mắt rồng
Một trong những nghi lễ độc đáo nhất của lễ hội là khai quan mở mắt rồng, được thực hiện tại mỏ nước Cốc Chủ, nằm dưới gốc một cây cổ thụ. Nghi lễ do một bậc cao niên có uy tín trong cộng đồng chủ trì, cùng đội múa rồng gồm 15 người, trong đó có ba người đánh trống, một người cầm quả cầu và 11 người điều khiển thân rồng. Tại mỏ nước, chủ lễ thắp hương, khấn trời đất và các vị thần linh, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, nhân dân khỏe mạnh, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Sau lời khấn là nghi thức xin mở mắt cho rồng, đánh dấu thời điểm linh vật được khai quan để tham gia các hoạt động rước và múa trong lễ hội. Nghi thức này thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ thần, tục thờ nguồn nước và hình tượng rồng trong đời sống văn hóa dân gian.
Trò tranh đầu pháo
Trò tranh đầu pháo là hoạt động đặc trưng và được mong đợi nhất trong Lễ hội Tranh đầu pháo Quảng Uyên. Đầu pháo là một chiếc vòng sắt được trang trí bằng những dải tua ngũ sắc. Trước đây, vòng được đặt trên một đài cao, sau khi đốt pháo và đầu pháo rơi xuống, các đội tham gia sẽ cùng tranh giành. Đội nào lấy được đầu pháo và mang về trình ban tổ chức sẽ giành chiến thắng. Khi quy định cấm đốt pháo được áp dụng, hình thức tổ chức được điều chỉnh để bảo đảm an toàn. Thay vì đốt pháo, ban tổ chức đứng trên đài cao tung chiếc vòng sắt xuống cho các đội tranh tài. Dù cách thức thay đổi, trò chơi vẫn giữ nguyên ý nghĩa truyền thống và không khí sôi nổi vốn có. Theo quan niệm dân gian, đầu pháo là biểu tượng của tài lộc và may mắn. Đội giành được đầu pháo không chỉ mang vinh dự về cho địa phương mình mà còn được tin là sẽ đón nhận nhiều điều tốt lành trong năm mới. Phần thưởng dành cho đội thắng cuộc là một con lợn quay đặt trên kiệu rước thần. Chiếc kiệu được đưa về địa phương chiến thắng để hương khói, cầu lộc trong suốt một năm. Đến kỳ lễ hội tiếp theo, địa phương này lại chuẩn bị lợn quay đặt lên kiệu, tham gia đoàn rước và trao phần thưởng cho đội thắng cuộc mới. Tục lệ ấy tạo nên sự tiếp nối giữa các mùa lễ hội, đồng thời thể hiện tinh thần thi đua, sự gắn bó và trách nhiệm gìn giữ phong tục của các cộng đồng tham gia.
Hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian
Bên cạnh trò tranh đầu pháo, phần hội còn diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian như múa rồng, múa lân, tung còn và hát lượn. Tiếng trống hội, những điệu múa rồng uyển chuyển cùng các làn điệu dân ca truyền thống tạo nên không khí vui tươi, náo nhiệt trong những ngày đầu xuân. Các hoạt động này không chỉ phục vụ nhu cầu vui chơi, giao lưu của người dân mà còn góp phần duy trì những hình thức nghệ thuật và sinh hoạt văn hóa truyền thống. Lễ hội trở thành dịp để các thế hệ cùng tham gia, học hỏi và tiếp nối những phong tục đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều đời.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với miếu Bách Linh, một công trình tín ngưỡng lâu đời tại Quảng Uyên, đồng thời kết nối với các không gian thờ tự như đền thờ Nùng Trí Cao và đền thờ Trần Hưng Đạo. Việc duy trì lễ hội qua nhiều thế hệ góp phần bảo tồn những phong tục truyền thống và ký ức văn hóa của cộng đồng địa phương.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức dâng hương, rước kiệu, rước rồng và khai quan mở mắt rồng thể hiện niềm tin của người dân vào sự che chở của thần linh, đồng thời gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, tài lộc và cuộc sống thịnh vượng.
Giá trị văn hóa dân gian: Trò tranh đầu pháo là nét đặc sắc nhất của lễ hội, kết hợp giữa hoạt động tranh tài và tín ngưỡng cầu may đầu năm. Chiếc vòng đầu pháo được xem là biểu tượng của tài lộc, mang lại may mắn và niềm vinh dự cho cộng đồng giành chiến thắng.
Giá trị nghệ thuật truyền thống: Các hoạt động múa rồng, múa lân, tung còn và hát lượn góp phần duy trì những hình thức diễn xướng, trò chơi dân gian đặc trưng của cộng đồng các dân tộc vùng Cao Bằng, đồng thời làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của người dân.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội tạo không gian gặp gỡ, giao lưu và gắn kết nhân dân các địa phương thông qua những nghi lễ, đoàn rước và hoạt động tranh tài. Đặc biệt, tục trao thưởng và lưu giữ kiệu rước của đội thắng cuộc tạo nên sự tiếp nối giữa các mùa lễ hội, góp phần củng cố tinh thần đoàn kết và trách nhiệm gìn giữ phong tục chung.
Giá trị giáo dục truyền thống: Thông qua việc tham gia các nghi lễ và trò chơi dân gian, thế hệ trẻ có cơ hội tìm hiểu tín ngưỡng, phong tục và những nét văn hóa đặc trưng của quê hương, từ đó nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.
Lễ hội Tranh đầu pháo Quảng Uyên là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tiêu biểu của cộng đồng các dân tộc Cao Bằng, nổi bật với nghi thức khai quan mở mắt rồng và trò tranh đầu pháo mang ý nghĩa cầu may, cầu lộc đầu năm. Trong không gian tín ngưỡng gắn với miếu Bách Linh, các đoàn rước kiệu, rước rồng cùng những hoạt động múa lân, tung còn, hát lượn tạo nên không khí lễ hội vừa trang nghiêm, vừa sôi nổi. Đặc biệt, tục tranh đầu pháo và trao thưởng cho địa phương chiến thắng thể hiện niềm tin vào sự may mắn, thịnh vượng, đồng thời gắn kết cộng đồng qua nhiều thế hệ. Với những giá trị văn hóa, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng đặc sắc, Lễ hội Tranh đầu pháo Quảng Uyên được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 10/2020.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
