Tên di sản: Lễ hội Trỉa lúa (Lễ hội Lấp lỗ) của người Bru – Vân Kiều
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Xã Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị (trước đây thuộc huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình); tiêu biểu tại bản Khe Cát, dưới chân núi Chồng.
Thời gian tổ chức: Khoảng ngày 11 đến 14 tháng Bảy âm lịch hằng năm, gắn với thời điểm gieo trỉa trong chu kỳ sản xuất nương rẫy.
Đối tượng thờ cúng: Thần Lúa, thần Trời, thần Đất, thần Nước, thần Rừng, thần Núi và các vị thần linh bảo hộ mùa màng.
Cộng đồng thực hành: Đồng bào Bru – Vân Kiều tại xã Trường Sơn, đặc biệt là cộng đồng bản Khe Cát.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Lễ hiến sinh, cúng thần linh, gọi thần Lúa, nghi thức chọc lỗ gieo hạt, uống rượu cần, hát dân ca và các trò chơi dân gian.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 608/QĐ-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội Trỉa lúa là lễ hội truyền thống đặc sắc của người Bru – Vân Kiều ở xã Trường Sơn, gắn với tập quán canh tác nương rẫy và tín ngưỡng thờ các vị thần tự nhiên. Được tổ chức hằng năm vào khoảng giữa tháng Bảy âm lịch, lễ hội thể hiện ước vọng về mùa màng bội thu, cây lúa chắc hạt, đời sống no đủ và bản làng bình an. Nổi bật trong lễ hội là các nghi thức cúng thần linh, gọi thần Lúa và tái hiện công đoạn chọc lỗ, gieo hạt, kết hợp với những hoạt động sinh hoạt cộng đồng, dân ca và trò chơi dân gian.
Nguồn gốc và ý nghĩa lễ hội
Lễ hội Trỉa lúa hình thành từ tập quán sản xuất nương rẫy lâu đời của người Bru – Vân Kiều ở vùng núi Trường Sơn. Trong phương thức canh tác truyền thống, sau các công đoạn phát dọn, chuẩn bị đất, người dân tiến hành chọc lỗ và gieo hạt giống xuống nương. Công đoạn này được gọi là trỉa lúa hay lấp lỗ, đánh dấu thời điểm bắt đầu một vụ gieo trồng mới. Đối với người Bru – Vân Kiều, sự sinh trưởng của cây trồng không chỉ phụ thuộc vào công sức lao động mà còn gắn với sự che chở của các vị thần tự nhiên. Vì vậy, trước khi gieo hạt, cộng đồng tổ chức lễ cúng để cầu xin thần Lúa, thần Trời, thần Nước, thần Rừng và thần Núi phù hộ cho hạt giống nảy mầm, cây trồng phát triển, tránh được sâu bệnh và thú rừng phá hoại. Trải qua nhiều thế hệ, nghi thức cầu mùa được duy trì và phát triển thành lễ hội truyền thống. Dù phương thức sản xuất và đời sống kinh tế đã có nhiều thay đổi, lễ hội vẫn bảo lưu những nghi thức đặc trưng, trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng Bru – Vân Kiều.
Lễ hội Trỉa lúa được tổ chức trong không gian núi rừng Trường Sơn, tại những bãi đất bằng phẳng gần suối và khu vực sinh sống của cộng đồng. Trong đó, lễ hội tại bản Khe Cát được duy trì với quy mô lớn và nhiều nghi thức truyền thống. Theo quan niệm của người dân địa phương, núi Chồng là nơi cư ngụ của các vị thần linh bảo hộ bản làng. Vì vậy, khám thờ được đặt tựa lưng vào núi Chồng, mặt hướng về núi Khe Cát, còn được gọi là núi Vợ. Không gian lễ hội gắn với núi rừng, dòng suối và đất nương, phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa đời sống của người Bru – Vân Kiều với môi trường tự nhiên.
Lễ hiến sinh và cúng thần linh
Lễ hội bắt đầu bằng nghi thức hiến sinh, với lễ vật truyền thống là một con lợn. Già làng giữ vai trò chủ lễ, tập trung dân bản quanh khu vực hành lễ và thực hiện lời khấn mời các vị thần linh về chứng giám. Trong nghi thức, già làng rót rượu, đọc lời khấn cầu mong thần linh phù hộ cho cộng đồng được mạnh khỏe, bình an và mùa màng thuận lợi. Sau phần khấn, rượu được chia cho những người tham dự cùng uống, thể hiện sự gắn bó và chia sẻ trong cộng đồng. Lễ vật sau khi chuẩn bị được dâng lên khám thờ. Theo truyền thống, khám thờ có hai tầng: tầng trên dành cho thần Trời, thần Núi; tầng dưới dành cho thần Đất, thần Sông. Hai bên đặt những thanh gươm gỗ mang ý nghĩa biểu trưng, phía trước có vò rượu cần phục vụ nghi lễ. Cách bài trí lễ vật và khám thờ phản ánh quan niệm về thế giới thần linh, sự giao hòa giữa trời, đất, núi rừng và nguồn nước trong tín ngưỡng truyền thống của người Bru – Vân Kiều.
Nghi thức cầu mùa và gọi thần Lúa
Sau lễ hiến sinh, già làng cùng các vị cao niên tiếp tục thực hiện nghi thức cúng cầu mùa trước khám thờ. Lời khấn gửi đến các vị thần linh, cầu mong cho hạt lúa, hạt ngô, hạt đỗ nảy mầm, sinh trưởng khỏe mạnh, không bị chim thú phá hoại và đem lại mùa thu hoạch bội thu. Nghi thức thể hiện quan niệm của người Bru – Vân Kiều về vai trò của thần linh đối với sự sinh trưởng của cây trồng, đồng thời gửi gắm mong ước về cuộc sống no đủ, bản làng yên vui.
Nghi thức chọc lỗ, trỉa hạt
Nghi thức chọc lỗ, trỉa hạt là hoạt động trung tâm và đặc trưng nhất của Lễ hội Trỉa lúa, tái hiện công đoạn gieo trồng trong phương thức canh tác nương rẫy truyền thống. Sau phần cúng thần linh, dân bản mang gùi đựng hạt giống, tay cầm gậy chọc lỗ, di chuyển quanh khu vực hành lễ để thực hiện động tác gieo hạt. Già làng cầm một chiếc nia đựng thóc giống, vừa thực hiện động tác sảy thóc vừa đọc lời khấn gọi thần Lúa về phù hộ cho mùa màng. Những người tham gia nối tiếp nhau chọc lỗ, gieo hạt theo nhịp điệu truyền thống. Nghi thức được thực hiện nhiều lượt, tái hiện hoạt động lao động tập thể trên nương rẫy. Thông qua nghi thức này, cộng đồng thể hiện mong ước hạt giống sinh sôi, cây lúa chắc hạt, mùa màng bội thu, đồng thời trao truyền kinh nghiệm sản xuất và những phong tục gắn với nghề nông cho thế hệ sau.
Phần hội và sinh hoạt cộng đồng
Sau khi kết thúc các nghi lễ, dân bản cùng quây quần bên những mâm cỗ, uống rượu cần, trò chuyện và chia sẻ niềm vui trong không khí đoàn kết. Phần hội diễn ra với các hoạt động hát dân ca, giao lưu văn nghệ và những trò chơi dân gian truyền thống như xà hùa, chi cà dạ, bóng má, cháy xà rì. Các hoạt động thu hút sự tham gia của nhiều thế hệ, từ người cao tuổi đến thanh niên, tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng sôi nổi. Lễ hội không chỉ là dịp cầu mùa mà còn là cơ hội để các gia đình, dòng họ và dân bản gặp gỡ, tăng cường tình đoàn kết, cùng gìn giữ phong tục và bản sắc văn hóa truyền thống.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội lưu giữ dấu ấn của phương thức canh tác nương rẫy truyền thống và quá trình thích nghi với môi trường núi rừng của người Bru – Vân Kiều. Các nghi thức chọc lỗ, gieo hạt phản ánh kinh nghiệm sản xuất và đời sống lao động của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ các vị thần tự nhiên, đặc biệt là thần Lúa, thần Trời, thần Đất, thần Nước và thần Núi. Những nghi thức hiến sinh, cúng cầu mùa và gọi thần Lúa phản ánh ước vọng về sự sinh sôi, mùa màng bội thu và cuộc sống bình an.
Giá trị văn hóa nông nghiệp: Nghi thức trỉa lúa tái hiện một công đoạn quan trọng trong phương thức sản xuất nương rẫy, thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa con người, đất đai, nguồn nước và cây trồng. Đây là biểu hiện đặc trưng của văn hóa nông nghiệp vùng Trường Sơn.
Giá trị văn hóa dân gian: Lễ hội bảo lưu hệ thống nghi thức, lời khấn, cách bài trí khám thờ, trang phục và những vật dụng truyền thống như gùi, gậy chọc lỗ, nia đựng thóc và vò rượu cần. Các làn điệu dân ca và trò chơi dân gian góp phần duy trì bản sắc văn hóa của cộng đồng Bru – Vân Kiều.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để già làng, các vị cao niên và dân bản cùng tham gia thực hành nghi lễ, tổ chức sinh hoạt và chia sẻ thành quả lao động. Những hoạt động chung góp phần củng cố tinh thần đoàn kết, sự tương trợ và ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng.
Giá trị giáo dục và bảo tồn: Thông qua việc tham gia nghi lễ và các hoạt động dân gian, thế hệ trẻ được tiếp cận những tri thức về sản xuất nông nghiệp, tín ngưỡng và phong tục truyền thống. Lễ hội góp phần trao truyền bản sắc văn hóa Bru – Vân Kiều trong bối cảnh đời sống kinh tế, xã hội có nhiều thay đổi.
Lễ hội Trỉa lúa của người Bru – Vân Kiều là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tiêu biểu của cộng đồng cư dân vùng núi Trường Sơn, gắn với tập quán canh tác nương rẫy và tín ngưỡng thờ các vị thần tự nhiên. Nổi bật với nghi thức hiến sinh, cúng cầu mùa, gọi thần Lúa và tái hiện hoạt động chọc lỗ gieo hạt, lễ hội phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa con người với đất đai, núi rừng và nguồn nước. Việc duy trì lễ hội góp phần bảo tồn tri thức nông nghiệp truyền thống, củng cố tinh thần đoàn kết và trao truyền những giá trị văn hóa đặc sắc của người Bru – Vân Kiều. Lễ hội Trỉa lúa của người Bru – Vân Kiều tại xã Trường Sơn đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 608/QĐ-BVHTTDL, khẳng định giá trị tiêu biểu của lễ hội trong kho tàng di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
