Tên di sản: Lễ hội Trò Chiềng
Tên gọi khác: Trò Chiềng, Hội Trò Chiềng
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Làng Trịnh Xá, xã Yên Ninh, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa
Thời gian tổ chức: Từ ngày mùng 10 đến ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm, trong đó ngày 12 tháng Giêng là ngày diễn ra các hoạt động chính của lễ hội
Đối tượng tưởng niệm: Tam Công Trịnh Quốc Bảo (998–1085), còn gọi là Trịnh Bạn, được nhân dân tôn làm Thành hoàng và thờ với danh hiệu Đông Phương Hắc Quang Đại Vương
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân làng Trịnh Xá, xã Yên Ninh và các dòng họ, nghệ nhân, bậc cao niên tham gia gìn giữ, thực hành Trò Chiềng
Nghi thức, trò diễn đặc trưng: Tế lễ, rước Thành hoàng, rước voi, nghi thức Phụng Nghinh; hệ thống 12 trò diễn dân gian, tiêu biểu có kén rể, tẩu mã, chọi voi, chọi rồng, cá chép hóa rồng, rước Phụng Hoàn; trong đó chọi voi được xem là trò diễn đặc sắc, gắn với truyền thuyết về tài thao lược và việc sử dụng tượng binh của Tam Công Trịnh Quốc Bảo
Ghi danh: Lễ hội Trò Chiềng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; lễ trao bằng công nhận được tổ chức tại xã Yên Ninh, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa ngày 25/02/2018.
Lễ hội Trò Chiềng là lễ hội truyền thống của làng Trịnh Xá, xã Yên Ninh, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa, gắn với việc thờ phụng và tưởng niệm Tam Công Trịnh Quốc Bảo, vị tướng thời Lý được dân làng tôn làm Thành hoàng. Lễ hội nổi bật với hệ thống 12 trò diễn dân gian, trong đó trò chọi voi được xem là trò diễn đặc sắc và là linh hồn của Trò Chiềng.
Tam Công Trịnh Quốc Bảo và nguồn gốc Trò Chiềng
Theo tư liệu dân gian địa phương, Tam Công Trịnh Quốc Bảo (998 – 1085), còn có tên là Trịnh Bạn, là người làng Trịnh Xá, còn gọi là làng Chiềng. Ông làm quan dưới triều Lý, có công trong việc dẹp giặc, bảo vệ đất nước và được phong là Đông Phương Hắc Quang Đại Vương. Sau khi mất, ông được nhân dân làng Trịnh Xá tôn làm Phúc thần và thờ phụng.
Trò Chiềng được lưu truyền gắn với những câu chuyện về hoạt động quân sự của Trịnh Quốc Bảo. Theo truyền thuyết dân gian, khi vua Lý Thánh Tông giao cho ông tìm kế sách đánh giặc, trong một lần nằm mộng, ông nhìn thấy hai con voi đang gầm gừ, giao đấu giữa cánh đồng. Hai con voi này được cho là ứng với núi Vàng và núi Khoai ở phía Tây làng Trịnh Xá.
Từ giấc mộng ấy, Trịnh Quốc Bảo nghĩ ra cách tạo một đội tượng binh bằng tre nứa có hình dáng như voi thật. Vòi voi được trang bị pháo hoa để khi xung trận có thể phát ra tiếng nổ, ánh lửa và khói, khiến đối phương hoảng sợ.
Sau chiến thắng, triều Lý mở hội ôn lại việc đánh giặc. Trò voi trận của Trịnh Quốc Bảo được đem biểu diễn và được nhà vua ban khen. Theo thời gian, từ trò voi trận ban đầu, người dân phát triển thêm nhiều trò diễn khác, dần hình thành hệ thống Trò Chiềng.
Thời gian tổ chức
Lễ hội Trò Chiềng được tổ chức vào dịp đầu Xuân, tập trung từ ngày mùng 10 đến ngày 12 tháng Giêng Âm lịch tại làng Trịnh Xá.
Lễ hội được tổ chức để tưởng nhớ công lao của Tam Công Trịnh Quốc Bảo, đồng thời tái hiện đời sống lao động, chiến đấu và những ước vọng của cộng đồng cư dân địa phương.
Sau một thời gian dài gián đoạn, từ năm 1946 đến năm 2007, Trò Chiềng được khôi phục với hệ thống 12 trò diễn và tiếp tục được cộng đồng gìn giữ, tổ chức.
Phần lễ
Phần lễ được tiến hành với các nghi thức tế lễ, rước Thành hoàng làng, kiệu và các nghi thức tưởng niệm Tam Công Trịnh Quốc Bảo.
Trong lễ hội có chức “Thượng soạn”, thường do cụ Tiên chỉ hoặc một vị cao niên được Hội đồng làng tiến cử đảm nhiệm. Đây là người giữ vai trò điều khiển các trò diễn trong lễ hội.
Nghi thức cúng tế Phụng Nghinh, dâng hương và rước voi được tổ chức trang trọng. Đoàn rước đưa voi từ đình làng Trịnh Xá ra khu vực tổ chức hội, đồng thời báo công với Thành hoàng về đời sống và kết quả lao động sản xuất của dân làng.
Sau khi các trò diễn hoàn tất, voi, ngựa, rồng và những hình tượng được tạo dựng phục vụ lễ hội được đem hóa để yết cáo trời đất, tri ân công đức của cha ông và các bậc tiền nhân.
Mười hai trò diễn
Trò Chiềng là một hệ thống gồm 12 trò diễn, phản ánh nhiều phương diện của đời sống, lịch sử và ước vọng dân gian.
Trong các trò được lưu truyền và phục dựng có kén rể, tẩu mã, chọi voi, chọi rồng, cá chép hóa rồng, rước Phụng Hoàn cùng những trò diễn khác.
Các trò không đơn thuần phục vụ vui chơi mà chứa đựng những lớp ý nghĩa liên quan đến lao động sản xuất, chiến đấu, đời sống cộng đồng và mong ước về cuộc sống no đủ, bình an.
Bên cạnh các trò diễn truyền thống, trong dịp hội còn có những hoạt động gắn với sản vật địa phương như thi làm bánh nhãn, bánh lá răng bừa.
Trò chọi voi
Trong hệ thống Trò Chiềng, chọi voi được xem là trò diễn đặc sắc nhất. Theo tư liệu lưu truyền, thuở ban đầu Trò Chiềng vốn chủ yếu là trò voi trận, sau đó mới phát triển thành một hệ thống gồm nhiều trò khác nhau.
Voi chọi được tạo bằng tre và mây. Mỗi con voi có bốn thanh niên khỏe mạnh đảm nhiệm việc nâng và di chuyển bốn chân, trong khi một người có sức khỏe và kinh nghiệm điều khiển phần đầu voi.
Khi Thượng soạn phát lệnh, hai con voi lao vào giao đấu bằng ngà. Theo lệ cũ, voi chọi hai vòng, mỗi vòng ba hiệp; con nào bị đối phương đẩy lùi được tính là thua.
Trò diễn tái hiện hình ảnh tượng binh và không khí chiến trận trong truyền thuyết về Tam Công Trịnh Quốc Bảo. Hình ảnh những con voi bằng tre nứa giao đấu giữa tiếng reo hò của cộng đồng trở thành một trong những dấu ấn dễ nhận biết nhất của lễ hội.
Dấu ấn cung đình trong Trò Chiềng
Một nét đáng chú ý của Trò Chiềng là những yếu tố được cho là mang dấu ấn văn hóa cung đình nhưng đã được dân gian hóa và lưu giữ trong môi trường làng xã.
Từ câu chuyện trò voi trận được trình diễn sau chiến thắng dưới triều Lý, các thế hệ cư dân Trịnh Xá đã tiếp tục duy trì, bổ sung và biến đổi các trò diễn để phù hợp với đời sống cộng đồng.
Bởi vậy, Trò Chiềng vừa mang nội dung tưởng niệm nhân vật được thờ làm Thành hoàng, vừa là một hình thức diễn xướng dân gian có tính cộng đồng rõ nét.
Ý nghĩa cầu mùa, cầu an
Bên cạnh nội dung tưởng niệm Tam Công Trịnh Quốc Bảo và tái hiện việc đánh giặc, lễ hội còn gửi gắm những mong ước của cư dân nông nghiệp.
Người dân tổ chức lễ hội để cầu mong dân khang, vật thịnh, mùa màng tốt tươi, đồng thời bày tỏ lòng thành kính đối với thần linh, Thành hoàng, cha ông và những bậc tiền nhân có công dựng nước, giữ nước.
Vì thế, Trò Chiềng vừa chứa đựng ký ức lịch sử của cộng đồng, vừa phản ánh đời sống tín ngưỡng và những ước vọng gắn với sản xuất, cuộc sống của cư dân địa phương.
Giá trị của Lễ hội Trò Chiềng
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với việc tưởng niệm Tam Công Trịnh Quốc Bảo, vị tướng thời Lý được nhân dân địa phương ghi nhớ với công lao dẹp giặc, bảo vệ đất nước và được thờ làm Thành hoàng làng Trịnh Xá.
Giá trị tín ngưỡng: Việc tế lễ, rước Thành hoàng và tổ chức Trò Chiềng thể hiện lòng tôn kính, biết ơn của cộng đồng đối với vị thần được thờ, đồng thời gửi gắm ước vọng dân khang, vật thịnh và mùa màng tốt tươi.
Giá trị lịch sử – quân sự: Những trò diễn như tẩu mã và đặc biệt là chọi voi tái hiện ký ức dân gian về chiến trận, tượng binh và việc đánh giặc gắn với truyền thuyết về Tam Công Trịnh Quốc Bảo.
Giá trị nghệ thuật trình diễn: Hệ thống 12 trò với các hình thức như kén rể, tẩu mã, chọi voi, chọi rồng, cá chép hóa rồng, rước Phụng Hoàn tạo nên một hình thức diễn xướng dân gian phong phú, trong đó trò chọi voi giữ vị trí đặc biệt.
Giá trị văn hóa cộng đồng: Quá trình chuẩn bị, tổ chức tế lễ, rước và diễn trò huy động sự tham gia của nhiều thành viên trong làng, qua đó góp phần duy trì sự gắn kết và đời sống văn hóa chung của cộng đồng Trịnh Xá.
Giá trị giáo dục truyền thống: Việc tưởng niệm Tam Công Trịnh Quốc Bảo và tái hiện những câu chuyện về chống giặc góp phần giáo dục thế hệ sau về đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng yêu quê hương và sự trân trọng đối với những người có công với đất nước.
Giá trị trao truyền: Việc các bậc cao niên đảm nhiệm những vai trò quan trọng như Thượng soạn, cùng sự tham gia trực tiếp của người dân trong chế tác đạo cụ và thực hành trò diễn, giúp tri thức, kỹ năng và tập quán liên quan đến Trò Chiềng tiếp tục được truyền lại qua các thế hệ.
Lễ hội Trò Chiềng là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc của cộng đồng làng Trịnh Xá, nơi việc tưởng niệm Tam Công Trịnh Quốc Bảo hòa quyện với tín ngưỡng Thành hoàng, những trò diễn dân gian và ước vọng của cư dân nông nghiệp. Từ nghi thức tế lễ, rước Thành hoàng đến hệ thống 12 trò diễn, đặc biệt là hình ảnh những con voi bằng tre nứa lao vào chọi nhau tái hiện không khí trận mạc, lễ hội đã lưu giữ những lớp ký ức lịch sử và văn hóa được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Sau hơn 60 năm gián đoạn, việc phục hồi Trò Chiềng từ năm 2007 đã góp phần đưa những trò diễn truyền thống trở lại đời sống cộng đồng. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Trò Chiềng được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và lễ trao bằng công nhận được tổ chức tại xã Yên Ninh, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa vào ngày 25/02/2018.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
