Tên di sản: Lễ hội Trò Ngô làng Giàng
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Làng Giàng, xã Yên Thịnh, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn
Thời gian tổ chức: Hai năm một lần, chính hội ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch
Đối tượng thờ phụng: Đức Thanh Lãng Cao Diệu Địch Cát Thượng Đẳng Thần, Vũ Lôi Quận Công cùng các vị thần có công bảo vệ dân làng
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng làng Giàng với 12 dòng họ
Nghi thức, trò diễn đặc trưng: Rước Thánh, tế thần, múa dậm, đánh đồn Bà Dầu, tiến cống, Sĩ – Nông – Công – Thương, sấm – chớp – mưa, trồng lúa nước, trồng dâu nuôi tằm
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1852/QĐ-BVHTTDL ngày 08/5/2017
Lễ hội Trò Ngô làng Giàng là lễ hội dân gian truyền thống đặc sắc của cộng đồng xã Yên Thịnh, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn. Lễ hội được tổ chức hai năm một lần nhằm tưởng nhớ các vị thần và nghĩa quân có công đánh giặc, bảo vệ dân làng, đồng thời tái hiện đời sống lao động, sản xuất và những ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Điểm nổi bật của lễ hội là hệ thống trò diễn phong phú, trong đó những lớp diễn đánh giặc, tiến cống, Sĩ – Nông – Công – Thương và sản xuất nông nghiệp kết hợp thành một câu chuyện dân gian liên hoàn.
Truyền tích đánh giặc Ngô
Theo truyền tích được lưu giữ trong cộng đồng, lễ hội tái hiện cuộc chiến chống giặc của Đức Thanh Lãng Cao Diệu Địch Cát và Vũ Lôi Quận Công. Mỗi vị cùng bốn tướng quân chia thành hai hướng tiến đánh quân giặc, giành chiến thắng và bắt được tướng Ngô.
Sau chiến thắng, Vũ Lôi Quận Công lui về nghỉ tại am quán làng Diễn. Về sau, nhân dân dựng nghè để thờ phụng. Đức Thanh Lãng hiển thánh tại chùa Sơn Lộc, được người đời sau tôn là Đức Thánh Cả Sắc Quý Minh, Thanh Lãng Cao Diệu Địch Cát Thượng Đẳng Thần.
Tám vị tướng sau khi thắng trận trở về đem tám thanh gươm nộp vào kho. Những thanh gươm này trở thành bảo vật linh thiêng của làng và được sử dụng trong những kỳ tổ chức lễ hội.
Tướng giặc bị bắt sau đó tự vẫn và cũng được người dân lập nơi hương khói, tôn là Am Chỉ Đại Thần. Theo câu chuyện dân gian, sau khi thất bại, nhà Ngô cử sứ giả mang lễ vật đến tiến cống vua nước Nam, từ đó hai bên lập lại quan hệ giao hảo. Làng Giàng mở hội Trò Ngô để tưởng nhớ chiến thắng và những người có công bảo vệ dân làng.
Cộng đồng 12 dòng họ và việc chuẩn bị lễ hội
Khoảng một tháng trước ngày hội, dân làng thành lập Ban Tổ chức, Ban an ninh và các nhóm phụ trách từng phần việc.
Nhóm điều hành nghi lễ gồm Cai đám, Lềnh cả, Lềnh hai, Thư ký và 24 Hương trưởng – Bàn nhì của 12 dòng họ. Đây là những người am hiểu phong tục, có uy tín và giữ vai trò điều hành lễ hội.
Đội tế gồm tám cụ cao niên. Một trai đinh được lựa chọn làm anh oản, chuyên túc trực tại Ban Điện để thắp hương, dâng trà, rượu và hương hoa.
Các dòng họ cùng chuẩn bị hệ thống lễ vật gồm lễ chay, lễ mặn của làng, lễ của Lềnh cả, Lềnh hai, hàng phe, 12 mâm lễ của 12 dòng họ, lễ tiến cống của tướng giặc Ngô và bữa cơm cộng cảm kết thúc hội.
Chuẩn bị người thực hành các trò diễn
Khoảng 40 người được cộng đồng lựa chọn tham gia các trò diễn. Người tham gia phải khỏe mạnh và đáp ứng những quy định của cộng đồng.
Trò múa dậm gồm một ông Hát cái và tám trai đinh đóng vai tám tướng Kim Cương.
Trò tiến cống có các nhân vật vua nước Nam, tướng giặc, Thông sự, người dẫn đường và những người gánh đồ tiến cống.
Trò Sĩ – Nông – Công – Thương có khoảng 20 người tham gia, đảm nhiệm các vai Bố làng, Mẹ làng, Con gái làng cùng các chàng trai đại diện cho bốn nghề Sĩ, Nông, Công, Thương.
Ngoài ra còn có những người thực hành các trò sấm – chớp – mưa, trồng lúa nước, trồng dâu nuôi tằm và nhiều lớp diễn khác.
Dựng khung thành hội
Ngày mùng 8 tháng Giêng, đông đảo người dân cùng dựng khung thành hội trên cánh đồng làng Giàng bằng tre, vầu, nứa.
Khung thành có ba cổng. Cổng chính quay về hướng Tây, trên hai cột gắn hình hai con hạc tượng trưng cho lòng mến khách; hai cổng còn lại mở về phía Nam và phía Bắc.
Xung quanh khung thành dựng 24 cột cờ của 12 dòng họ. Trên mỗi cột có hình quạ bằng gỗ và phía dưới treo cờ ngũ hành.
Bên trong khung thành dựng Ban Điện với ba ban thờ. Chính giữa thờ Đức Thánh Cả Sắc Quý Minh, bên trái là Thánh Hai Bà Chúa Mỏ Dương, bên phải là Thánh Ba Vũ Lôi Quận Công.
Gần đó còn có một sàn ba bậc tượng trưng cho Tam Tòa Đức Phật chùa Sơn Lộc. Bên ngoài khung thành dựng sàn Xá Táo để diễn trò kén rể, Đồn Bà Dầu phục vụ trò đánh giặc và cây đu dành cho phần hội.
Trai đinh của 12 dòng họ còn đẽo cày, bừa, chày, vồ, khung cửi cùng nhiều đạo cụ dùng trong các trò diễn.
Sáng mùng 10 – rước Thánh ra khung thành hội
Sáng sớm ngày mùng 10 tháng Giêng, tiếng cờ, chiêng, trống, kèn và thanh la vang lên. Lềnh cả, Lềnh hai, các Hương trưởng, đội tế, tám tướng Kim Cương cùng dân làng đến chùa Sơn Lộc và nghè Vũ Lôi Quận Công làm lễ, cung rước các vị Thánh ra dự hội.
Tại chùa Sơn Lộc, sau nghi lễ của Lềnh cả, các trai đinh rước ngai Đức Thánh Cả Sắc Quý Minh và Bà Chúa Mỏ Dương ra khung thành.
Đi đầu đoàn rước là đội múa sư tử và đội nhạc, tiếp theo là Lềnh cả, Lềnh hai, Hát cái và 24 Hương trưởng của 12 dòng họ. Sau đó là các mâm lễ, tám tướng Kim Cương mang gươm, những người cầm cờ ngũ sắc và đoàn rước ngai.
Khi đến trước nghè, đoàn rước ngai Vũ Lôi Quận Công nhập vào đoàn, cùng tiến về Ban Điện tại khung thành hội.
Lễ tế thần
Tại Ban Điện, ngai Đức Thánh Cả được đặt ở giữa, bên trái là ngai Bà Chúa Mỏ Dương, bên phải là ngai Vũ Lôi Quận Công. Các mâm lễ của Lềnh cả, Lềnh hai, hàng phe, quan viên tế và các dòng họ được sắp đặt theo thứ tự.
Trước khi tế, Lềnh cả cùng những người phụ trách kiểm tra các mâm cỗ. Mâm nào không đáp ứng yêu cầu của nghi lễ sẽ được đánh dấu và đưa ra ngoài.
Cai đám quỳ thực hiện lễ tế, hai bên là tám quan viên đứng thành hai hàng để dâng trà, rượu. Phía sau là Lềnh cả, Lềnh hai, Hương trưởng và Bàn nhì của 12 dòng họ.
Sau khi nghi thức tế hoàn tất, dân làng và khách thập phương vào dâng hương, cầu mong năm mới bình an, may mắn. Tiếp đó, hệ thống trò diễn dân gian chính thức bắt đầu.
Trò múa dậm – tái hiện đánh giặc
Múa dậm là trò diễn đầu tiên và cũng là một trong những lớp diễn quan trọng nhất.
Ông Hát cái mặc áo the, quần lĩnh, cầm sách; tám tướng Kim Cương mặc áo trắng, quần đen, đeo kiếm sắt. Trước khi múa, đoàn làm lễ dâng hương lên ông Thiên Bồng, vị được cộng đồng tưởng nhớ là người khai sáng, truyền dạy trò nhảy múa.
Theo tiếng trống và lời hát của Hát cái, tám tướng Kim Cương chia thành hai hàng, thực hiện các động tác giơ gươm, tựa gươm, xoay gươm, xuống tấn và chuyển hướng. Sau mỗi lớp động tác, các tướng bước lên, vỗ tay và đồng thanh hô “xa la hý”, thể hiện quyết tâm đánh giặc.
Trò diễn lần lượt tái hiện việc trấn trạch ngũ phương, luyện quân và tiến công Đồn Bà Dầu. Tám tướng cầm gươm xông lên, đồn giặc bốc khói, quân giặc giương cờ đen đầu hàng.
Sau chiến thắng, đội quân trở về khung thành hội, báo công với Tam Tòa Đức Phật chùa Sơn Lộc. Tiếp đó, thầy Độ cùng thầy chùa thực hiện động tác hàn chì trước ban Phật nhằm trừ tà và cầu “nhân khang vật thịnh”, mùa màng bội thu.
Trò tiến cống
Sau lớp diễn đánh giặc là trò tiến cống, tái hiện việc nhà Ngô cử sứ giả sang nước Nam cầu hòa.
Đoàn sứ giả xuất phát từ Đồn Bà Dầu. Người đi đầu mặc áo chàm, mặt bôi đen, tay cầm đao múa mở đường. Theo sau là tướng giặc, Thông sự và những người mang lễ vật.
Lễ tiến cống gồm các đạo cụ như lợn gỗ, cá gỗ, khung cửi. Khi đến Ban Điện, đoàn sứ giả dâng lễ lên vua nước Nam và xin nối lại quan hệ giao hảo giữa hai bên.
Trò diễn tạo nên sự chuyển tiếp từ câu chuyện chiến trận sang cảnh thái bình sau khi giặc đã bị đánh bại.
Trò Sĩ – Nông – Công – Thương
Tiếp đó là trò Sĩ – Nông – Công – Thương, được xây dựng dưới hình thức một cuộc kén rể.
Hai lão làng đóng vai Bố làng, Mẹ làng; các tướng Kim Cương chuyển sang nhập vai Sĩ, Nông, Công, Thương và Con gái làng.
Đến sàn Xá Táo, Mẹ làng vừa hát vừa đi ba vòng, Bố làng gõ mõ thông báo việc kén rể. Các chàng trai đại diện cho Sĩ, Nông, Công, Thương lần lượt mang theo đạo cụ nghề nghiệp, bước lên hát đối đáp với cô gái.
Sau khi lần lượt từ chối các chàng trai, cuối cùng cô gái chọn anh Nông làm chồng. Gia đình sau đó đến Ban Điện báo cáo Thánh thần và làm lễ tơ hồng.
Việc lựa chọn anh Nông thể hiện sự đề cao lao động nông nghiệp trong đời sống truyền thống của cộng đồng.
Trò sấm – chớp – mưa
Trong trò diễn này, hai người nhập vai Thiên phủ và Địa phủ.
Thiên phủ tạo lửa và đánh trống tượng trưng cho sấm, chớp; Địa phủ dùng ống mai vẩy nước ra xung quanh tượng trưng cho mưa.
Qua trò diễn, dân làng gửi gắm mong ước mưa thuận gió hòa, tạo điều kiện cho việc cày cấy và sản xuất nông nghiệp.
Trò trồng lúa nước
Tám trai đinh gồm bốn nam, bốn nữ tái hiện một chu trình sản xuất nông nghiệp với các công việc kéo bừa, gieo mạ, cấy lúa và gặt hái.
Cuối trò diễn, hai người đàn ông khiêng một bó lúa lớn, hạt chắc và vàng lên trước Ban Điện để báo cáo, tạ ơn Thánh thần đã ban cho dân làng một mùa vụ bội thu.
Qua đó, lễ hội không chỉ kể chuyện đánh giặc mà còn tái hiện đời sống lao động của cộng đồng sau khi quê hương trở lại thanh bình.
Trò trồng dâu nuôi tằm
Một lão làng đóng vai người bán kén, mang theo thúng đựng những nong kén làm bằng tre, vừa hát vừa tung kén ra xung quanh.
Người dự hội tranh nhau đón lấy những chiếc kén với quan niệm nhận được kén sẽ gặp nhiều điều tốt lành và may mắn trong năm mới.
Trò diễn phản ánh nghề trồng dâu nuôi tằm, đồng thời thể hiện mong ước về sinh sôi, sung túc và cuộc sống đủ đầy.
Các hoạt động phần hội
Bên cạnh hệ thống trò diễn chính, dân làng còn tổ chức đánh đu, hát chèo và nhiều hoạt động vui hội khác.
Sự kết hợp giữa tế lễ, diễn xướng, trò nghề nghiệp và vui chơi khiến Lễ hội Trò Ngô trở thành một không gian sinh hoạt văn hóa tổng hợp, trong đó ký ức lịch sử, tín ngưỡng và đời sống lao động được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau.
Ngày 11 – bàn giao Cai đám và rước Thánh hoàn cung
Ngày 11 tháng Giêng, 24 lá cờ của 12 dòng họ được hạ xuống. Cai đám cũ tiến hành bàn giao công việc cho Cai đám mới trước sự chứng kiến của Lềnh cả, Hương trưởng, Bàn nhì và các lão làng.
Các hiện vật được bàn giao gồm 5 hòm sắc phong, tàn lọng, trang phục diễn trò, chiêng, trống và 8 thanh gươm. Cai đám mới kiểm nhận đầy đủ rồi dâng lễ mặn lên Đức Thánh Cả Sắc Quý Minh để tạ lễ.
Sau đó, Lềnh cả, Lềnh hai, các Hương trưởng, Bàn nhì, thầy chùa, phường kèn, Cai đám cùng trai đinh rước các ngai từ khung thành hội trở về chùa Sơn Lộc và nghè Vũ Lôi Quận Công.
Cộng đồng cùng dự bữa cơm cộng cảm tại chùa. Những gia đình không đến dự cũng được chia phần lộc Thánh, khép lại một kỳ hội.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Trò Ngô làng Giàng nổi bật bởi hệ thống trò diễn tạo thành một mạch kể tương đối hoàn chỉnh: luyện quân – đánh giặc – chiến thắng – giặc tiến cống cầu hòa – dựng lại đời sống thái bình – cầu mưa – sản xuất nông nghiệp – cầu mùa màng sung túc.
Vì vậy, lễ hội không chỉ lưu giữ ký ức về truyền thống chống ngoại xâm mà còn phản ánh quan niệm của cộng đồng về một cuộc sống lý tưởng sau chiến tranh: dân làng hòa thuận, mưa thuận gió hòa, nghề nghiệp phát triển và mùa màng bội thu.
Sự tham gia của 12 dòng họ, từ việc chuẩn bị lễ vật, dựng khung thành, lựa chọn người diễn trò đến tổ chức tế lễ và bữa cơm cộng cảm, cho thấy tính cộng đồng đặc biệt bền chặt của lễ hội.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội lưu giữ truyền tích về Đức Thanh Lãng Cao Diệu Địch Cát, Vũ Lôi Quận Công, tám tướng Kim Cương cùng cuộc chiến bảo vệ dân làng.
Giá trị tín ngưỡng: Hệ thống thờ Đức Thánh Cả, Bà Chúa Mỏ Dương, Vũ Lôi Quận Công và các nghi thức tế lễ phản ánh đời sống tín ngưỡng lâu đời của cộng đồng.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Múa dậm, đánh Đồn Bà Dầu, tiến cống, kén rể, Sĩ – Nông – Công – Thương và các trò nghề nghiệp tạo nên hệ thống diễn xướng dân gian phong phú.
Giá trị nông nghiệp: Các trò sấm – chớp – mưa, trồng lúa nước, trồng dâu nuôi tằm phản ánh ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống no đủ.
Giá trị tri thức dân gian: Lễ hội lưu giữ nhiều tri thức về tổ chức làng xã, nghi lễ, diễn xướng, chế tác đạo cụ và phân công trách nhiệm giữa các dòng họ.
Giá trị cộng đồng: Sự tham gia của 12 dòng họ và nhiều thế hệ dân làng trong toàn bộ quá trình chuẩn bị, thực hành và trao truyền lễ hội thể hiện tính cố kết cộng đồng sâu sắc.
Giá trị giáo dục truyền thống: Những lớp diễn đánh giặc và tưởng niệm người có công góp phần giáo dục thế hệ sau về lòng yêu quê hương, ý thức bảo vệ cộng đồng và tinh thần hướng về cội nguồn.
Lễ hội Trò Ngô làng Giàng là một di sản văn hóa đặc sắc, nơi ký ức chống giặc, tín ngưỡng thờ thần và đời sống lao động của cộng đồng được tái hiện qua một hệ thống trò diễn dân gian phong phú. Từ múa dậm, đánh Đồn Bà Dầu, tiến cống đến Sĩ – Nông – Công – Thương, cầu mưa, trồng lúa và trồng dâu nuôi tằm, lễ hội gửi gắm khát vọng về quê hương thanh bình, mùa màng bội thu và cuộc sống no đủ. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Trò Ngô làng Giàng được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1852/QĐ-BVHTTDL ngày 08/5/2017.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
