Tên di sản: Lễ hội truyền thống xã Đại Đồng
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đình Bích Đại, miếu Đồng Vệ và đình Đồng Vệ, xã Vĩnh Hưng, tỉnh Phú Thọ (trước đây thuộc xã Đại Đồng, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc).
Thời gian tổ chức: Hội Trâu rơm – Bò rạ vào ngày mùng 4 tháng Giêng; lễ rước kiệu vào ngày 20 tháng Giêng âm lịch. Theo lệ xưa còn có kỳ rước ngày 10 tháng Chín âm lịch. Từ năm 2014, địa phương điều chỉnh tổ chức lễ hội quy mô lớn hai năm một lần vào các năm chẵn.
Đối tượng thờ phụng: Bán Thiên Đại Vương Đinh Thiên Tích, vị Thành hoàng được truyền tụng là tướng thời Hùng Vương thứ 6.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân hai làng Bích Đại và Đồng Vệ.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Hội Trâu rơm – Bò rạ (Trình nghề), lễ cáo yết, rước kiệu Văn và kiệu Thánh, tế yên vị, rước hoàn cung và các trò diễn dân gian.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1735/QĐ-BVHTTDL ngày 27/5/2021 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội truyền thống Đại Đồng là sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc của cộng đồng hai làng Bích Đại và Đồng Vệ, nay thuộc xã Vĩnh Hưng, tỉnh Phú Thọ. Lễ hội được tổ chức nhằm tưởng nhớ công đức Bán Thiên Đại Vương Đinh Thiên Tích, vị Thành hoàng được truyền tụng có công đánh giặc giữ nước và dạy dân sản xuất nông nghiệp. Nổi bật với hội Trâu rơm – Bò rạ và nghi thức rước kiệu Thánh, lễ hội tái hiện đời sống lao động của cư dân nông nghiệp, đồng thời thể hiện ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống no đủ.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Lễ hội Đại Đồng hình thành từ đời sống tín ngưỡng của cư dân hai làng Bích Đại và Đồng Vệ, gắn với tục thờ Thành hoàng và các hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống. Theo truyền thuyết địa phương, Bán Thiên Đại Vương Đinh Thiên Tích là vị tướng tài thời Hùng Vương thứ 6, có công đánh đuổi giặc Ân xâm lược. Sau khi đất nước yên bình, ông còn truyền dạy cho nhân dân các nghề nông trang như cày ruộng, cấy lúa, trồng dâu, nuôi tằm, giúp dân phát triển sản xuất và xây dựng cuộc sống ấm no. Để tưởng nhớ công đức của vị Thành hoàng, nhân dân hai làng duy trì các nghi lễ tế thần, rước kiệu và những trò diễn tái hiện hoạt động lao động. Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội vẫn bảo lưu hai hình thức thực hành đặc trưng là hội Trâu rơm – Bò rạ và lễ rước kiệu. Không gian lễ hội tập trung tại đình Bích Đại, miếu Đồng Vệ và đình Đồng Vệ, tạo thành hệ thống di tích gắn bó với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Các nghi lễ và hoạt động truyền thống
Hội Trâu rơm – Bò rạ (Trình nghề)
Hội Trâu rơm – Bò rạ là nét đặc sắc tiêu biểu của Lễ hội Đại Đồng, được tổ chức vào ngày mùng 4 tháng Giêng âm lịch. Mở đầu, chủ tế và các quan viên tế thực hiện nghi thức cúng Thành hoàng làng. Sau đó, nhân dân hai làng Bích Đại và Đồng Vệ tổ chức các đội trình nghề tại khu vực miếu Đồng Vệ. Người dân sử dụng rơm, rạ để tạo hình những con trâu, con bò, đồng thời hóa trang thành nông dân, thợ rèn, lái buôn, thầy đồ và học trò. Các đội trình diễn những công việc quen thuộc như dắt trâu đi cày, ném mạ, cuốc bờ, tát nước, câu cá, câu ếch và dạy học. Những hoạt động được tái hiện sinh động trong tiếng trống hội, tạo nên không khí vui tươi, náo nhiệt của ngày đầu xuân. Hội Trâu rơm – Bò rạ không chỉ phản ánh đời sống sản xuất, sinh hoạt của cư dân nông nghiệp mà còn thể hiện lòng biết ơn đối với vị Thành hoàng được truyền tụng đã dạy dân trăm nghề. Thông qua các trò diễn, người dân gửi gắm mong ước về một năm mới mùa màng tốt tươi, gia súc sinh sôi, công việc thuận lợi và đời sống sung túc.
Nghi thức chuẩn bị rước kiệu
Theo lệ truyền thống, lễ rước kiệu được tổ chức vào ngày 20 tháng Giêng, gắn với ngày sinh của Thành hoàng. Trước đây, cộng đồng còn tổ chức một kỳ rước vào ngày mùng 10 tháng Chín âm lịch, tương truyền là ngày Thánh xuất cung xem xét đời sống dân tình. Trước ngày hội, dân làng lựa chọn chủ tế, quan viên tế và đội khiêng kiệu theo những tiêu chuẩn truyền thống về phẩm hạnh, sức khỏe và gia đình. Các công việc chuẩn bị gồm lau rửa ngai kiệu, chồng kiệu, phong cờ, phong y và thực hiện lễ cáo yết xin phép Thành hoàng mở hội. Hệ thống kiệu gồm hai cỗ: kiệu Văn do tám người khiêng và kiệu Thánh do mười sáu người khiêng. Trên kiệu Văn đặt bản trúc văn cùng lễ vật; kiệu Thánh đặt long ngai, bài vị Thành hoàng và được phủ lụa đỏ.
Lễ rước kiệu Thánh
Lễ rước kiệu được tổ chức trang nghiêm, với đoàn rước khởi hành từ miếu Đồng Vệ đến đình Bích Đại. Đội hình rước gồm cờ lễ, phường bát âm, đội chấp kích, kiệu Văn, kiệu Thánh, quan viên tế và đông đảo nhân dân. Trong suốt hành trình, đoàn rước di chuyển theo hiệu lệnh của người cầm trịch, kết hợp tiếng chiêng, trống và nhạc lễ. Khi ra khỏi khuôn viên miếu Đồng Vệ và đi qua chùa Thiên Phúc, đoàn thực hiện nghi thức xoay kiệu từ ba đến năm vòng. Đây là một trong những hoạt động đặc trưng, tạo nên không khí uy nghi và sôi nổi của lễ hội. Khi đoàn rước đến đình Bích Đại, các kiệu được hạ tại sân đình. Chủ tế cung nghênh long ngai, bài vị Thành hoàng vào thượng cung, sau đó thực hiện nghi thức tế yên vị. Ngày hôm sau, đoàn rước tiếp tục tổ chức lễ phụng nghênh Thánh giá hoàn cung, đưa kiệu trở về miếu Đồng Vệ và thực hiện nghi thức an vị, kết thúc kỳ hội.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội lưu giữ truyền thuyết về Bán Thiên Đại Vương Đinh Thiên Tích, vị Thành hoàng được cộng đồng tôn vinh vì công lao đánh giặc giữ nước và truyền dạy nghề nông. Các nghi thức và trò diễn phản ánh lịch sử hình thành, phát triển đời sống văn hóa của hai làng Bích Đại và Đồng Vệ.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện truyền thống thờ Thành hoàng làng, lòng biết ơn đối với người có công bảo vệ đất nước và giúp dân phát triển sản xuất. Những nghi thức tế lễ, rước kiệu và an vị gửi gắm ước vọng về bình an, mưa thuận gió hòa và cuộc sống thịnh vượng.
Giá trị văn hóa nông nghiệp: Hội Trâu rơm – Bò rạ tái hiện các hoạt động cày cấy, chăn nuôi, nghề thủ công và sinh hoạt thường ngày, phản ánh đặc trưng của nền nông nghiệp truyền thống. Hình tượng trâu, bò làm từ rơm rạ biểu trưng cho lao động sản xuất và mong ước mùa màng bội thu.
Giá trị nghệ thuật dân gian: Những mô hình trâu, bò bằng rơm rạ, hình thức hóa trang, đồng diễn trình nghề và nghi thức rước kiệu tạo nên nét độc đáo của lễ hội. Các hoạt động kết hợp nghệ thuật tạo hình dân gian, diễn xướng tập thể và âm nhạc nghi lễ truyền thống.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để nhân dân hai làng cùng chuẩn bị lễ vật, tham gia đội trình nghề, đội rước kiệu và các hoạt động tế lễ. Quá trình thực hành góp phần củng cố tình đoàn kết, ý thức cộng đồng và mối quan hệ gắn bó giữa các thế hệ.
Giá trị giáo dục và bảo tồn: Thông qua các nghi lễ và trò diễn, lễ hội góp phần giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn, lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân và sự trân trọng đối với lao động sản xuất. Việc duy trì hội Trâu rơm – Bò rạ cùng lễ rước kiệu giúp trao truyền tri thức, phong tục và nghệ thuật dân gian cho thế hệ trẻ.
Lễ hội truyền thống Đại Đồng là di sản văn hóa tiêu biểu của cộng đồng hai làng Bích Đại và Đồng Vệ, gắn với tín ngưỡng thờ Thành hoàng và đời sống nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nổi bật với hội Trâu rơm – Bò rạ và nghi thức rước kiệu Thánh, lễ hội bảo lưu những hình thức trình diễn dân gian độc đáo, thể hiện lòng biết ơn tiền nhân và ước vọng về cuộc sống no đủ. Việc duy trì lễ hội góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương, củng cố tinh thần đoàn kết và trao truyền những giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ. Lễ hội truyền thống xã Đại Đồng được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1735/QĐ-BVHTTDL ngày 27/5/2021.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
