Tên di sản: Lễ hội vật cầu nước làng Vân
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Làng Vân (tên cũ là Yên Viên), xã Vân Hà, thị xã Việt Yên, tỉnh Bắc Giang (nay là xã Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh)
Thời gian tổ chức: Từ ngày 12 đến 14 tháng Tư âm lịch, theo chu kỳ 4 năm một lần.
Đối tượng thờ phụng: Đức Thánh Tam Giang, gắn với truyền thuyết về các anh em họ Trương có công đánh giặc Lương.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân làng Vân, đặc biệt là các bô lão, đội quân cầu và những người tham gia tổ chức lễ hội.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Tế Đức Thánh Tam Giang, nghi thức vật thờ, thi vật cầu nước trên sân bùn và nghi thức gánh nước từ sông Cầu.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022.
Lễ hội vật cầu nước làng Vân là lễ hội truyền thống độc đáo của cư dân vùng Kinh Bắc, nổi bật với trò vật cầu trên sân bùn ngập nước. Được tổ chức bốn năm một lần, lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tam Giang và những quan niệm dân gian về cầu mùa, cầu nước. Hình ảnh các quân cầu tranh tài trong bùn đất, cùng quả cầu gỗ tượng trưng cho Mặt trời, tạo nên nét đặc trưng của lễ hội. Đây là sinh hoạt văn hóa cộng đồng thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống hòa thuận.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Lễ hội vật cầu nước làng Vân gắn với truyền thuyết về các anh em Trương Hống, Trương Hát, Trương Lừng và Trương Lẫy, những nhân vật được dân gian kể lại là đã theo Triệu Quang Phục đánh đuổi giặc Lương. Tương truyền, sau khi chiến thắng trở về vùng đầm Dạ Trạch, các vị gặp một nhóm quỷ đen quấy phá. Hai bên giao đấu và đặt ra giao ước: nếu nhóm quỷ thắng sẽ được ban thưởng, nếu thua phải quy phục và theo hầu nhà Thánh. Cuối cùng, nhóm quỷ thất bại và quy phục Đức Thánh Tam Giang. Để tưởng nhớ sự tích này, nhân dân làng Vân tổ chức hội vật cầu nước, trong đó hai đội quân cầu tượng trưng cho quân nhà Thánh và nhóm quỷ nước. Trò diễn tái hiện cuộc giao tranh trong truyền thuyết, đồng thời mang ý nghĩa cầu mùa gắn với đời sống sản xuất nông nghiệp. Trong quan niệm dân gian, quả cầu gỗ tượng trưng cho Mặt trời, còn nước và bùn đất gắn với những yếu tố thiết yếu của canh tác. Sự kết hợp giữa các biểu tượng này thể hiện mong ước về thời tiết thuận hòa, nguồn nước dồi dào và mùa màng bội thu.
Các nghi lễ và hoạt động truyền thống
Lễ tế Đức Thánh Tam Giang
Trước khi diễn ra cuộc vật cầu, các bô lão và đội quân cầu tập trung tại khu vực đền để thực hiện nghi thức dâng hương, tế Đức Thánh Tam Giang. Đội quân cầu gồm 16 thanh niên khỏe mạnh, được tuyển chọn từ cộng đồng và chia thành hai giáp: giáp Trên và giáp Dưới. Các quân cầu cởi trần, đóng khố, thực hiện nghi lễ trước khi bước vào cuộc thi. Sau phần tế lễ, hai đội ngồi đối diện nhau và cử đại diện tham gia nghi thức vật thờ. Đội giành chiến thắng trong phần vật mở đầu được quyền giao cầu trước. Nghi thức này thể hiện sự tôn kính đối với Đức Thánh Tam Giang và đánh dấu thời điểm bắt đầu cuộc tranh tài.
Hội vật cầu nước
Vật cầu nước là hoạt động đặc sắc nhất của lễ hội, diễn ra trên sân bùn có diện tích khoảng 200 m², với hai hố cầu nằm ở hai đầu sân. Quả cầu được làm bằng gỗ mít, nặng khoảng 20 kg, mang ý nghĩa biểu tượng cho Mặt trời. Sau khi chủ tế gieo cầu xuống sân, 16 quân cầu của hai giáp bắt đầu tranh cướp và tìm cách đưa quả cầu xuống hố ở phía đối phương. Các quân cầu phải vận dụng sức khỏe, sự khéo léo và khả năng phối hợp đồng đội để giữ, đẩy và di chuyển quả cầu trên mặt sân trơn trượt. Mỗi lần đưa được cầu xuống hố là kết thúc một hiệp đấu. Trong quá trình thi đấu, các quân cầu đều lấm lem bùn đất. Không khí lễ hội trở nên sôi nổi với tiếng trống, tiếng hò reo và sự cổ vũ của đông đảo người dân. Theo quan niệm địa phương, việc bị bùn đất vấy vào người trong ngày hội được xem là dấu hiệu may mắn. Dù giáp nào chiến thắng, kết quả cuộc thi cũng mang ý nghĩa chung về niềm vui và sự hòa thuận của cả làng.
Nghi thức gánh nước
Một nét đặc trưng khác của lễ hội là hoạt động gánh nước từ sông Cầu về bổ sung vào sân vật cầu. Những người phụ nữ mặc trang phục truyền thống vùng Kinh Bắc, gánh nước đổ vào sân đấu để duy trì lớp bùn nhão trong suốt quá trình tranh tài. Hoạt động này góp phần tạo nên không gian đặc trưng của hội vật cầu nước, đồng thời thể hiện vai trò của nguồn nước trong đời sống sản xuất nông nghiệp và quan niệm cầu mùa của cư dân địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử và truyền thuyết: Lễ hội gắn với truyền thuyết về Đức Thánh Tam Giang và cuộc giao tranh với nhóm quỷ nước tại đầm Dạ Trạch. Thông qua nghi thức vật cầu, cộng đồng lưu giữ và tái hiện những câu chuyện dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tam Giang, đồng thời mang dấu ấn của tục cầu nước, cầu mùa và tín ngưỡng gắn với Mặt trời. Các biểu tượng cầu gỗ, bùn đất và nước thể hiện mong ước về mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi.
Giá trị văn hóa dân gian: Hình thức vật cầu trên sân bùn với quả cầu gỗ lớn, hai đội quân cầu và nghi thức vật thờ tạo nên nét độc đáo của lễ hội. Đây là sự kết hợp giữa nghi lễ tín ngưỡng, trò diễn dân gian và hoạt động thi đấu thể lực truyền thống.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội quy tụ sự tham gia của các bô lão, thanh niên, phụ nữ và đông đảo nhân dân trong làng. Việc cùng chuẩn bị, tổ chức và cổ vũ hai giáp góp phần củng cố tinh thần đoàn kết, sự gắn bó và niềm tự hào về truyền thống quê hương.
Giá trị giáo dục và bảo tồn: Lễ hội góp phần trao truyền các nghi thức thờ thần, tri thức dân gian và những quan niệm truyền thống về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Việc duy trì hội vật cầu nước theo chu kỳ bốn năm một lần giúp bảo tồn một hình thức sinh hoạt văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc.
Lễ hội vật cầu nước làng Vân là di sản văn hóa tiêu biểu của vùng Kinh Bắc, kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tam Giang và những quan niệm dân gian về cầu mùa, cầu nước. Với hình thức thi đấu trên sân bùn, quả cầu gỗ tượng trưng cho Mặt trời và các nghi thức truyền thống, lễ hội thể hiện ước vọng về mùa màng bội thu, cuộc sống bình an và sự hòa thuận trong cộng đồng. Năm 2022, Lễ hội vật cầu nước làng Vân được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần ghi nhận và bảo tồn những giá trị văn hóa dân gian độc đáo của địa phương.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
