Tên di sản: Lễ làm chay ở Tầm Vu
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Thị trấn Tầm Vu và khu vực đình Tân Xuân, huyện Châu Thành, tỉnh Long An
Thời gian tổ chức: Ngày 15 và 16 tháng Giêng âm lịch hằng năm
Đối tượng tưởng niệm và thờ cúng: Các nghĩa sĩ trận vong trong phong trào chống Pháp thế kỷ XIX, anh hùng liệt sĩ, cô hồn và các vong linh; đồng thời thực hành các nghi thức cầu an theo Phật giáo
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân Tầm Vu cùng các chức sắc, tín đồ Phật giáo, Cao Đài và các ban nghi lễ địa phương
Không gian chính: Đình Tân Xuân, chùa Linh Phước, chùa Ông, miếu Âm Nhơn, miễu Điền, Thánh thất Phương Quế Ngọc Đài và sông Tầm Vu
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống, năm 2014
Giới thiệu di sản
Lễ làm chay ở Tầm Vu là một lễ hội truyền thống đặc sắc của cư dân Long An, kết hợp giữa tưởng niệm nghĩa sĩ, cầu siêu cho các vong linh và cầu an cho cộng đồng. Lễ hội diễn ra trong hai ngày 15 và 16 tháng Giêng âm lịch, với hệ thống nghi lễ phong phú, trải rộng từ đình Tân Xuân đến các chùa, miếu và khu vực sông Tầm Vu. Ban đầu, lễ được tổ chức khá đơn giản tại khu vực chợ Tầm Vu cũ. Từ năm 1945, lễ có thêm hát bội; từ năm 1980, không gian cúng tế chính được chuyển về đình Tân Xuân và dần hình thành quy mô như hiện nay.
Lễ làm chay trước hết nhằm tưởng niệm các nghĩa sĩ trận vong trong phong trào chống Pháp nửa sau thế kỷ XIX, cùng những người có công với quê hương, đất nước. Bên cạnh đó, lễ hội mang đậm yếu tố Phật giáo qua các nghi thức cầu siêu, cúng cô hồn, phóng đăng và thỉnh Phật. Cộng đồng tin rằng việc cúng tế, cầu siêu và tiễn đưa các vong linh sẽ giúp làng xóm được yên ổn, bá tánh bình an, đồng thời thể hiện lòng nhân ái đối với những linh hồn không nơi nương tựa.
Nhân vật trung tâm trong Lễ làm chay là Ông Tiêu, tức Tiêu Diện Đại sĩ, được xem là vị cai quản thế giới ma quỷ trong tín ngưỡng dân gian chịu ảnh hưởng Phật giáo. Hình Ông Tiêu được làm rất công phu, cao khoảng 2 m, mặc giáp trụ, đầu có sừng, trên thân có nhiều khuôn mặt. Đặc biệt, Ông có chiếc lưỡi giấy đỏ dài, được xem là nơi tập trung quyền lực và phép thuật. Hình tượng này được chuẩn bị trước lễ hội khoảng một tháng và ban đầu đặt tại chùa Linh Phước trước khi được rước về đình.
Lễ Thỉnh Ông Tiêu
Mở đầu lễ hội là nghi thức Thỉnh Ông Tiêu. Đoàn rước gồm Ban Khánh tiết, các bô lão, phu kiệu, đội múa lân, trống và đông đảo người dân. Ông Tiêu được rước từ chùa Linh Phước qua chùa Ông để cộng đồng chiêm bái, sau đó tiếp tục được đưa về không gian hành lễ chính. Nghi thức này đánh dấu việc chính thức mở không gian chay đàn và chuẩn bị cho các lễ cầu an, cầu siêu tiếp theo.
Một đoàn rước khác đến chùa Linh Phước để thực hiện nghi thức Thỉnh Phật, thỉnh kinh, thỉnh thầy. Tượng Phật Thích Ca cùng hai vị A Nan và Ca Diếp được cung thỉnh về đình Tân Xuân, đặt tại bàn thờ trung tâm. Sau đó, chư tăng tiến hành tụng kinh và thực hiện các nghi lễ Phật giáo. Nghi thức này thể hiện rõ yếu tố Phật giáo trong cấu trúc của Lễ làm chay.
Tưởng niệm nghĩa sĩ và liệt sĩ
Tại khu vực đài tưởng niệm, cộng đồng tổ chức dâng hương, mặc niệm và gióng chiêng trống chiêu hồn. Đoàn lễ còn đến viếng mộ Đỗ Tường Tự, một thủ lĩnh nghĩa quân chống Pháp tại địa phương. Các nghi thức cúng tế liệt sĩ, nghĩa sĩ trận vong và Đề phan liệt sĩ mang nội dung tưởng nhớ những người đã hy sinh vì quê hương, đất nước, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của cộng đồng.
Khai kinh và cầu an
Lễ Khai kinh tụng cầu an do các nhà sư thực hiện. Thông qua việc tụng kinh, cộng đồng cầu cho làng xóm yên ổn, nhân dân khỏe mạnh và cuộc sống thuận hòa. Các hoạt động này được tổ chức song song với những nghi lễ tưởng niệm, tạo nên sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian, Phật giáo và truyền thống tri ân tiền nhân.
Lễ cúng cô hồn
Ngày 16 tháng Giêng diễn ra Lễ cúng cô hồn tại miếu Âm Nhơn. Lễ vật gồm heo, gạo, muối, huyết, bánh trái và vàng mã. Sau khi hành lễ, một phần lễ vật được mang về đình để chế biến, dùng trong việc thết đãi cộng đồng. Nghi thức thể hiện tinh thần chia sẻ với những vong linh không nơi thờ tự, đồng thời cầu mong họ không quấy nhiễu đời sống của người dân.
Thỉnh cỗ bánh
Lễ Thỉnh cỗ bánh gồm một mâm bánh lớn do đình chuẩn bị và nhiều mâm bánh nhỏ do người dân cúng tiến. Sau khi làm lễ, bánh được phân phát cho trẻ em dự hội. Hoạt động này vừa mang tính chia lộc, vừa tạo nên không khí vui tươi trong lễ hội.
Thỉnh Ông Tiêu lên giàn
Buổi trưa ngày 16, cộng đồng tiến hành Thỉnh Ông Tiêu lên giàn. Đám rước từ đình đến chùa Ông, rước Ông Tiêu về đình và an vị trên giàn riêng. Trước giàn treo phướn và câu đối. Cùng thời điểm, một đoàn khác đến miếu Âm Nhơn thỉnh cô hồn, đưa lư hương về giàn Ông Tiêu để chuẩn bị cho các nghi thức chiêu u và tiễn vong.
Lễ Chiêu u
Lễ Chiêu u gồm chiêu u gần và chiêu u xa. Các đoàn đi đến nhiều địa điểm trong và ngoài khu vực Tầm Vu để cúng vái, mời các cô hồn, vong linh trở về giàn Ông Tiêu dự lễ. Đoàn chiêu u xa còn thực hiện nghi thức dâng hương tại nghĩa trang liệt sĩ, tiếp tục kết nối nội dung cầu siêu với truyền thống tưởng niệm người có công.
Thỉnh kinh và đánh động
Một nghi thức mang tính diễn xướng là Thỉnh kinh, đánh động, thỉnh thầy, mô phỏng câu chuyện thầy trò Đường Tam Tạng sang Tây Trúc thỉnh kinh. Lễ vật mang về gồm kinh Phật, bàn tay Phật bằng vật liệu tạo hình, rượu, hương và các bèo giấy dùng trong nghi thức phóng đăng. Nghi thức này vừa mang tính tôn giáo vừa có yếu tố trình diễn dân gian, tạo nên nét riêng của Lễ làm chay.
Phóng đăng
Lễ Phóng đăng diễn ra trên sông Tầm Vu, mang ý nghĩa cầu cho các vong linh được giác ngộ, siêu thoát. Ghe đăng được trang trí công phu, đặt bàn thờ, bài vị và lễ vật. Trên ghe có những người hóa trang thành quỷ Dạ Xoa, Ông Địa, Kim Đồng và Ngọc Nữ. Trong khi trên bờ chư tăng tụng kinh, ghe đăng di chuyển trên sông và thả những vật phát sáng xuống dòng nước, tạo nên một không gian nghi lễ đặc biệt.
Xô giàn – đưa khách
Xô giàn – đưa khách là nghi thức quan trọng nhất, diễn ra vào khoảng nửa đêm ngày 16 tháng Giêng. Lễ vật trên giàn được rải xuống để phân phát cho trẻ em và người tham dự, sau đó hình Ông Tiêu cùng vàng mã được hóa. Một chiếc thuyền giấy dựng trên bè chuối, bên trong có lễ vật cúng, được thả xuống sông Tầm Vu để đưa khách, tức tiễn các cô hồn, vong linh trở về nơi của họ. Sau hồi trống tiễn, đoàn đưa khách quay về đình và đưa lư hương cô hồn trở lại miếu Âm Nhơn. Nghi thức này khép lại toàn bộ lễ hội.
Bên cạnh phần lễ, Lễ làm chay còn có nhiều hoạt động cộng đồng như đờn ca tài tử, xe hoa, bịt mắt đập nồi, kéo co, thả bắt vịt, nhảy bao bố, leo cột mỡ, chạy việt dã, đua xe đạp chậm, bóng chuyền và bóng đá. Các hoạt động này tạo nên không khí vui tươi, đồng thời giúp lễ hội trở thành một dịp gặp gỡ rộng lớn của cộng đồng.
Lễ làm chay ở Tầm Vu nổi bật bởi sự hòa hợp giữa nhiều lớp tín ngưỡng và tôn giáo, trong đó có Phật giáo, tín ngưỡng dân gian, Cao Đài và truyền thống tưởng niệm nghĩa sĩ, liệt sĩ. Lễ hội vừa hướng đến người sống qua các nghi thức cầu an, vừa hướng đến người đã khuất qua cầu siêu, chiêu u và đưa khách. Chính sự kết hợp này tạo nên một cấu trúc lễ hội phong phú, phản ánh đời sống tâm linh đa dạng của cư dân Nam Bộ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với ký ức về các nghĩa sĩ chống Pháp, các anh hùng liệt sĩ và những nhân vật có công với vùng đất Tầm Vu.
Giá trị tín ngưỡng: Hệ thống nghi thức thỉnh Ông Tiêu, cúng cô hồn, chiêu u, phóng đăng và đưa khách phản ánh quan niệm về thế giới người sống – người chết và nhu cầu cầu an, cầu siêu của cộng đồng.
Giá trị tôn giáo: Lễ hội thể hiện sự kết hợp giữa Phật giáo, Cao Đài và tín ngưỡng dân gian trong cùng một không gian thực hành.
Giá trị cộng đồng: Việc tổ chức lễ hội huy động đông đảo người dân cùng tham gia, góp phần củng cố tinh thần đoàn kết và tương trợ.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Các đoàn rước, hình tượng Ông Tiêu, ghe phóng đăng, đờn ca tài tử và những màn diễn thỉnh kinh tạo nên một không gian nghệ thuật dân gian phong phú.
Giá trị nhân văn: Lễ hội thể hiện lòng biết ơn người có công, sự cảm thông đối với các vong linh không nơi nương tựa và ước vọng về một cộng đồng bình an, hòa thuận.
Lễ làm chay ở Tầm Vu là một thực hành văn hóa đặc sắc của cư dân Long An, kết hợp tưởng niệm nghĩa sĩ, cầu siêu, cầu an và nhiều nghi thức dân gian trong cùng một chỉnh thể. Hình tượng Ông Tiêu, lễ Chiêu u, Phóng đăng và Xô giàn – đưa khách tạo nên những dấu ấn riêng, phản ánh sâu sắc đời sống tín ngưỡng và tinh thần cộng đồng của cư dân Nam Bộ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
