Tên di sản: Mền loóng phạt ái (Tết hoa mào gà) của người Cống
Loại hình: Tập quán xã hội và tín ngưỡng
Không gian thực hành: Các cộng đồng người Cống tại xã Pa Thơm, huyện Điện Biên; xã Nậm Kè, huyện Mường Nhé; xã Pa Tần, huyện Nậm Pồ, tỉnh Điện Biên (theo địa danh trong hồ sơ di sản).
Thời gian tổ chức: Ngày 15 và 16 tháng Mười âm lịch hằng năm.
Đối tượng thờ cúng: Trời, Phật, các vị thần linh, tổ tiên của gia đình, dòng họ và những người có công lập bản.
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng dân tộc Cống tại tỉnh Điện Biên.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL ngày 29/01/2019 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Mền loóng phạt ái, còn gọi là Tết hoa mào gà hay Tết hoa, là một trong những nghi lễ truyền thống quan trọng của người Cống tại tỉnh Điện Biên, được tổ chức vào dịp kết thúc một chu kỳ sản xuất nông nghiệp. Đây là dịp cộng đồng tưởng nhớ công lao của những người đầu tiên lập bản, những người có công chống chọi với thú dữ, chữa bệnh cứu người và đặc biệt là tổ tiên của mỗi gia đình, dòng họ. Tết hoa mào gà mang đậm tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thần linh và quan niệm về sự gắn bó giữa thế giới người sống với người đã khuất. Thông qua các nghi lễ cúng bản, cúng gia đình, cầu phúc cho trẻ nhỏ cùng những hoạt động diễn xướng, vui chơi tập thể, Mền loóng phạt ái góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa và củng cố tình đoàn kết trong cộng đồng người Cống.
Nguồn gốc và ý nghĩa tên gọi
Trong tiếng Cống, “Mền loóng” có nghĩa là Tết, còn “phạt ái” có nghĩa là hoa mào gà. Vì vậy, Mền loóng phạt ái được hiểu là Tết hoa mào gà, thường gọi ngắn gọn là Tết hoa. Hoa mào gà là biểu tượng đặc trưng của ngày Tết, được người Cống sử dụng trong các nghi lễ thờ cúng tổ tiên và trang trí cây hoa chung của bản. Những bông hoa đẹp nhất được lựa chọn từ nương rẫy để dâng cúng, mang ý nghĩa tượng trưng cho sự may mắn, no đủ và những điều tốt lành trong năm mới. Việc sử dụng hoa mào gà trong các nghi thức tạo nên nét đặc sắc riêng của ngày Tết truyền thống này.
Theo quan niệm của người Cống, vào tháng Mười theo lịch truyền thống, Trời cử ba vị thần xuống trần gian để xem xét những việc tốt, xấu của mỗi cá nhân, gia đình và dòng họ. Ba vị thần gồm Khí sơ khai của Trời ở cõi Thánh cảnh, Khí thiêng của Trời ở cõi Chân cảnh và Khí thiêng đạo đức cõi Trời ở cõi Thanh cảnh. Căn cứ vào những việc làm của con người trong năm, các vị thần sẽ ban phúc lành hoặc giáng tai họa. Bởi vậy, người Cống tổ chức lễ cúng Trời, Phật, các vị thần linh và tổ tiên nhằm bày tỏ lòng thành kính, cầu mong được che chở, phù hộ và đón nhận những điều may mắn trong năm mới.
Mền loóng phạt ái còn mang ý nghĩa tưởng nhớ, tri ân những người có công đối với cộng đồng. Đó là những người đầu tiên đến khai phá, lập bản, những người từng chống chọi với thú dữ, chữa bệnh cứu người và các thế hệ tổ tiên đã góp phần duy trì sự tồn tại, phát triển của gia đình, dòng họ. Thông qua nghi lễ, người Cống bày tỏ lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân, đồng thời gửi gắm ước nguyện về sức khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống bình an. Đây cũng là dịp tổng kết những công việc trong năm cũ và cầu mong một năm mới tốt đẹp hơn.
Thời gian và không gian tổ chức
Mền loóng phạt ái của người Cống tại tỉnh Điện Biên được tổ chức vào ngày 15 và 16 tháng Mười âm lịch hằng năm, tại các cộng đồng người Cống thuộc xã Pa Thơm, xã Nậm Kè và xã Pa Tần. Không gian thực hành Tết hoa bao gồm nhà của già làng kiêm thầy mo, nơi tổ chức nghi lễ cúng chung cho cả bản, cùng các gia đình trong cộng đồng, nơi diễn ra lễ cúng tổ tiên và cầu phúc cho trẻ nhỏ. Các nghi thức chủ yếu được thực hiện tại gian thờ tổ tiên và gian bếp cúng, những không gian được người Cống xem là linh thiêng, có mối liên hệ với thế giới thần linh và tổ tiên.
Tết hoa mào gà gồm hai hình thức nghi lễ chính là lễ cúng chung cho cả bản và lễ cúng riêng tại mỗi gia đình. Lễ cúng chung do thầy mo chủ trì, với sự tham gia và đóng góp lễ vật của các hộ dân trong bản, nhằm cầu mong sự bình an và no đủ cho toàn thể cộng đồng. Sau nghi lễ chung, các gia đình tiến hành cúng tổ tiên và thực hiện lễ cầu phúc, buộc chỉ cổ tay cho trẻ nhỏ và những người mong cầu sức khỏe. Bên cạnh không gian nghi lễ trong nhà, các hoạt động múa hát, diễn xướng và trò chơi dân gian được tổ chức với sự tham gia của đông đảo thành viên trong cộng đồng, tạo nên không khí vui tươi, gắn kết của ngày Tết.
Công tác chuẩn bị Tết hoa
Trước ngày tổ chức Tết một hôm, các gia đình người Cống lên nương lựa chọn và hái những bông hoa mào gà đẹp nhất để chuẩn bị cho nghi lễ. Hoa mào gà được xem là biểu tượng của may mắn và no đủ, đồng thời là vật phẩm không thể thiếu trong việc trang trí cây hoa chung của bản và cây hoa tại mỗi gia đình. Bên cạnh việc chuẩn bị hoa, các hộ dân còn sắp xếp những lễ vật cần thiết để dâng cúng thần linh, tổ tiên. Công việc chuẩn bị được các thành viên trong gia đình cùng thực hiện, thể hiện sự quan tâm và thành kính đối với ngày Tết truyền thống.
Đối với lễ cúng chung, mỗi hộ dân cử một người đại diện, có thể là nam hoặc nữ, mang lễ vật và hoa mào gà đến nhà già làng kiêm thầy mo. Tại đây, dân bản cùng dựng một cây tre hoặc nứa trước bàn thờ tổ tiên của gia chủ, trên cây buộc những bông hoa mào gà đã được chuẩn bị. Cây hoa được quan niệm là cầu nối giữa hai thế giới âm và dương, đồng thời là con đường để linh hồn tổ tiên trở về sum họp cùng con cháu trong ngày Tết. Việc cùng đóng góp lễ vật và dựng cây hoa thể hiện tính cộng đồng, sự đoàn kết và trách nhiệm chung của các gia đình đối với nghi lễ truyền thống.
Trong mỗi gia đình, việc chuẩn bị nghi lễ cũng được thực hiện tại gian bếp cúng. Chủ nhà dựng một đoạn tre hoặc nứa, buộc xen kẽ những bông hoa mào gà màu đỏ và vàng từ đốt thứ hai tính từ trên xuống. Trên cây còn buộc hai ống rượu cần do gia đình tự làm, phần gốc tre có gắn ống hút. Các lễ vật dâng cúng gồm thịt, cá sấy, hoa mào gà và gà hoặc vịt sống. Những vật phẩm này được sắp đặt trong không gian thờ cúng, chuẩn bị cho nghi lễ mời thần linh và tổ tiên về ăn Tết cùng gia đình.
Các nghi lễ chính
Nghi lễ cúng chung cho cả bản
Nghi lễ cúng chung cho cả bản được tổ chức tại nhà già làng kiêm thầy mo, với sự tham gia của đại diện các hộ dân. Không gian cúng lễ gồm khu vực bàn thờ tổ tiên và gian bếp cúng, trong đó bếp thờ được bố trí các vật phẩm như cây tre, hòn đá, bát nước cúng và những đồ vật liên quan đến nghi lễ. Theo quan niệm của người Cống, bếp thờ là nơi linh thiêng trong ngôi nhà, nơi các linh hồn tổ tiên trú ngụ khi trở về và cũng là nơi giao tiếp giữa người sống với thế giới người đã khuất. Cây hoa mào gà được dựng trước bàn thờ tổ tiên, tượng trưng cho con đường kết nối hai thế giới, tạo điều kiện để tổ tiên trở về sum họp với con cháu trong dịp Tết.
Khi các lễ vật đã được chuẩn bị đầy đủ, thầy mo ngồi tại gian bếp cúng, nhóm lửa và thực hiện nghi thức mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu, dân bản. Các nghi lễ được tiến hành tại gian bếp thờ và trước bàn thờ tổ tiên, với những lời khấn mời các vị thần linh, tổ tiên về chứng giám và thụ hưởng lễ vật. Thay mặt cộng đồng, thầy mo báo cáo tình hình chăn nuôi, sản xuất, mùa màng và sức khỏe của dân bản trong năm vừa qua. Đồng thời, thầy cầu xin các vị thần linh, tổ tiên phù hộ cho mọi người được mạnh khỏe, cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi và gặp nhiều may mắn trong năm mới.
Sau khi hoàn thành các nghi thức cúng lễ, một hồi chuông dài được vang lên. Tiếng chuông vừa mang ý nghĩa thỉnh cầu thần linh, tổ tiên, vừa là tín hiệu thông báo cho toàn thể dân bản rằng Tết hoa mào gà đã chính thức bắt đầu. Từ thời điểm này, các gia đình có thể tiến hành nghi lễ cúng tổ tiên tại nhà và tổ chức những hoạt động vui chơi, gặp gỡ trong cộng đồng. Nghi thức cúng chung vì vậy giữ vai trò mở đầu, đánh dấu sự chuyển tiếp từ công việc chuẩn bị sang thời gian thực hành nghi lễ và sinh hoạt văn hóa của ngày Tết.
Nghi lễ cúng tổ tiên tại gia đình
Sau nghi lễ cúng chung của bản, mỗi gia đình người Cống tổ chức lễ cúng tổ tiên tại gian bếp cúng trong ngôi nhà của mình. Trước khi tiến hành nghi lễ, gia chủ dựng cây tre hoặc nứa đã được trang trí bằng hoa mào gà đỏ, vàng, rượu cần và các vật phẩm theo tập tục. Mâm lễ được chuẩn bị với thịt, cá sấy, hoa mào gà, gà hoặc vịt sống để dâng cúng thần linh và những người đã khuất. Không gian cúng lễ được xem là nơi tổ tiên trở về sum họp, chứng giám lòng thành của con cháu và tiếp nhận những lời cầu nguyện trong dịp năm mới.
Trong nghi lễ, chủ nhà ngồi bên mâm lễ, thực hiện lời khấn mời thần linh và tổ tiên về ăn Tết cùng gia đình. Nội dung lời khấn gồm việc báo cáo tình hình sinh hoạt, sản xuất, chăn nuôi, sức khỏe và những công việc đã diễn ra trong năm vừa qua. Sau đó, gia chủ cầu xin tổ tiên che chở, phù hộ cho các thành viên trong gia đình được mạnh khỏe, gặp nhiều may mắn và có cuộc sống no đủ trong năm mới. Nghi thức thể hiện truyền thống tôn kính tổ tiên và niềm tin vào mối liên hệ giữa các thế hệ trong gia đình, dòng họ.
Nghi lễ cầu phúc và buộc chỉ cổ tay
Sau lễ cúng tổ tiên, gia đình tiếp tục chuẩn bị nghi lễ cầu phúc, buộc chỉ cổ tay cho trẻ nhỏ và những người mong cầu sức khỏe, may mắn trong năm mới. Mâm lễ gồm gạo, trứng, vòng tay, gà hoặc vịt cùng những vật phẩm cần thiết theo tập tục. Chủ nhà gọi những đứa trẻ trong gia đình đến ngồi quanh mâm lễ, sau đó thực hiện lời khấn cáo với thần linh và tổ tiên để cầu xin sự quan tâm, che chở. Đây là nghi lễ thể hiện sự chăm sóc của gia đình đối với trẻ nhỏ và mong muốn các thành viên được bình an, khỏe mạnh.
Sau khi khấn cáo, chủ lễ thực hiện nghi thức hiến tế gà hoặc vịt, lấy một nhúm lông chấm vào tiết con vật rồi dán lên trán trẻ nhỏ. Theo quan niệm của người Cống, hành động này nhằm cầu mong thần linh và tổ tiên quan tâm, phù hộ, bảo vệ trẻ trong năm mới. Con vật sau đó được mang đi chế biến và đặt trở lại mâm lễ cùng một giỏ xôi trắng, chuẩn bị cho nghi thức gọi hồn. Những động tác trong nghi lễ được thực hiện theo tập tục truyền thống, gắn với niềm tin về sự che chở của thần linh đối với sức khỏe và cuộc sống của con người.
Trong nghi thức gọi hồn, chủ lễ nắm xôi thành những viên nhỏ, lần lượt đặt lên đầu trẻ và những người tham dự. Hành động này mang ý nghĩa mời hồn trở về ngự trên đỉnh đầu và thụ hưởng lễ vật, qua đó cầu mong con người được mạnh khỏe và gặp nhiều điều tốt lành. Sau khi hoàn thành nghi thức gọi hồn, chủ lễ lấy chỉ buộc vào cổ tay trẻ nhỏ và những người tham dự để cầu sức khỏe, bình an và may mắn. Việc buộc chỉ cổ tay đánh dấu sự hoàn thành của nghi lễ cầu phúc, đồng thời thể hiện tình cảm, sự quan tâm và mong ước tốt đẹp của các thành viên trong gia đình dành cho nhau.
Nghi thức múa hát dưới làn mưa hạt giống
Sau khi hoàn thành các nghi lễ cúng bản, cúng gia đình và cầu phúc, cộng đồng người Cống cùng tham gia hoạt động múa hát dưới làn mưa hạt giống. Đây là hoạt động mang ý nghĩa tượng trưng, thể hiện mong ước về sự sinh sôi, phát triển của bản mường và đời sống no đủ trong năm mới. Hình ảnh những hạt giống gắn với hoạt động sản xuất nông nghiệp, phản ánh quan niệm về sự tiếp nối, nảy nở và phát triển của cây trồng, mùa màng. Trong không khí vui tươi của ngày Tết, hoạt động múa hát dưới làn mưa hạt giống trở thành biểu hiện tập thể của ước vọng cầu mùa, cầu phúc và sự thịnh vượng của cộng đồng.
Hoạt động vui chơi và diễn xướng dân gian
Ngày thứ hai của Tết hoa mào gà, cộng đồng người Cống tổ chức các hoạt động diễn xướng và trò chơi dân gian với sự tham gia của đông đảo người dân trong bản. Những hoạt động tiêu biểu gồm múa hổ, múa thu hái, bắn nỏ, đi cà kheo, đẩy gậy, kéo co và đánh cù. Các hình thức diễn xướng và trò chơi được tổ chức trong không khí vui tươi, tạo điều kiện để mọi người gặp gỡ, giao lưu và cùng chia sẻ niềm vui đón Tết. Đây cũng là dịp để các thế hệ trong cộng đồng tiếp xúc, học hỏi và thực hành những sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Các hoạt động diễn xướng, vui chơi góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người Cống, đồng thời phản ánh mối liên hệ giữa văn hóa dân gian với môi trường sống và hoạt động lao động sản xuất. Những trò chơi như bắn nỏ, đi cà kheo, đẩy gậy, kéo co đòi hỏi sức khỏe, sự khéo léo và tinh thần phối hợp giữa những người tham gia. Trong khi đó, các hình thức múa hổ và múa thu hái góp phần tạo nên nét riêng của sinh hoạt văn hóa ngày Tết. Thông qua những hoạt động này, các thành viên trong bản tăng cường sự gắn bó, củng cố tinh thần đoàn kết và góp phần duy trì những tập quán văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Mền loóng phạt ái gắn với truyền thống tưởng nhớ những người đầu tiên khai phá, lập bản, những người có công chống chọi với thú dữ, chữa bệnh cứu người và tổ tiên của các gia đình, dòng họ. Qua đó, ngày Tết góp phần lưu giữ ký ức cộng đồng về quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của người Cống.
Giá trị văn hóa: Tết hoa mào gà bảo lưu hệ thống nghi lễ, phong tục và tri thức dân gian đặc trưng của người Cống, tiêu biểu là việc dựng cây hoa mào gà, thực hành nghi lễ tại bếp thờ, cúng tổ tiên, gọi hồn, buộc chỉ cổ tay và các hoạt động diễn xướng, trò chơi truyền thống.
Giá trị tín ngưỡng: Mền loóng phạt ái thể hiện quan niệm về mối liên hệ giữa con người với Trời, Phật, thần linh và tổ tiên, đồng thời gửi gắm những ước nguyện cầu mùa, cầu phúc, cầu lộc, cầu an. Những nghi thức truyền thống phản ánh niềm tin vào sự che chở của thần linh và tổ tiên đối với sức khỏe, mùa màng và cuộc sống của cộng đồng.
Giá trị cộng đồng: Việc các gia đình cùng đóng góp lễ vật, dựng cây hoa chung, tham gia nghi lễ cúng bản và tổ chức các hoạt động vui chơi thể hiện tinh thần đoàn kết, tương trợ giữa các thành viên trong cộng đồng. Tết hoa là dịp củng cố mối quan hệ gia đình, dòng họ và bản mường, góp phần duy trì sự gắn bó trong đời sống xã hội của người Cống.
Giá trị bảo tồn và trao truyền: Thông qua việc tổ chức Tết hoa hằng năm, những tri thức, tập tục, kỹ năng thực hành nghi lễ và hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống được truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau. Đây cũng là môi trường giáo dục thế hệ trẻ về lòng biết ơn tổ tiên, ý thức gìn giữ lịch sử và trách nhiệm bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc.
Ngày 29 tháng 01 năm 2019, Mền loóng phạt ái (Tết hoa mào gà) của người Cống tại tỉnh Điện Biên được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL.
Việc ghi danh khẳng định những giá trị tiêu biểu của Mền loóng phạt ái trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng người Cống, đặc biệt là hệ thống nghi lễ thờ cúng tổ tiên, cầu phúc, cầu mùa và các hoạt động sinh hoạt văn hóa truyền thống. Đồng thời, đây là cơ sở quan trọng để cộng đồng tiếp tục bảo vệ, thực hành và trao truyền di sản, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Cống trong đời sống đương đại.
