Tên di sản: Tết Té nước (Bun Huột Nặm) của người Lào
Tên gọi khác: Bun Huột Nặm, Bun Pi May, Tết Té nước của dân tộc Lào
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Cộng đồng người Lào tại bản Na Sang 1, Na Sang 2, xã Núa Ngam, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên
Thời gian tổ chức: Vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch hằng năm, gắn với thời điểm đón năm mới truyền thống của người Lào
Đối tượng tưởng niệm, thờ cúng: Tổ tiên và các vị thần linh gắn với đời sống, bản làng, nguồn nước và sản xuất của cộng đồng người Lào
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng dân tộc Lào tại xã Núa Ngam, huyện Điện Biên, tiêu biểu là người dân các bản Na Sang
Nghi thức đặc trưng: Cúng bản, cúng tổ tiên, buộc chỉ cổ tay cầu phúc, xin nước mưa (só nặm phạ phốn), cúng thần suối và té nước cầu may; cùng các sinh hoạt như múa lăm vông và những trò chơi dân gian truyền thống
Ghi danh: Tết Té nước (Bun Huột Nặm) của người Lào ở Điện Biên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
Nguồn gốc và ý nghĩa của Tết Té nước
Tết Té nước, tiếng Lào gọi là Bun Huột Nặm, là Tết cổ truyền có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng người Lào ở Điện Biên. Theo tiếng Lào, “Bun” có nghĩa là lễ hội hoặc phúc, “huột” là té, “nặm” là nước; vì vậy, Bun Huột Nặm được hiểu là lễ hội té nước.
Lễ hội được tổ chức vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, gắn với thời điểm đón năm mới truyền thống của người Lào và cũng là lúc mùa mưa bắt đầu ở vùng Tây Bắc. Người dân tổ chức lễ hội để tống tiễn mùa khô, gột rửa những điều không may của năm cũ, cầu mong năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng bình yên, mọi người khỏe mạnh và gặp nhiều may mắn.
Đối với người Lào, nước không chỉ gắn bó mật thiết với đời sống và sản xuất mà còn mang ý nghĩa thanh tẩy và cầu phúc. Bởi vậy, té nước trở thành nghi thức nổi bật nhất của ngày Tết, thể hiện mong muốn loại bỏ những điều xui rủi và trao cho nhau những lời chúc tốt đẹp trong năm mới.
Chuẩn bị đón Tết
Trước khi lễ hội diễn ra, người dân các bản Na Sang cùng dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa, đường làng và chuẩn bị lễ vật. Mọi người lựa chọn những bộ trang phục truyền thống đẹp để tham gia các nghi lễ và hoạt động vui hội.
Các lễ vật được chuẩn bị để cúng tổ tiên, thần linh và những vị thần có liên quan trực tiếp đến cuộc sống của cộng đồng. Đây cũng là thời điểm các gia đình, dòng họ và người dân trong bản cùng chung tay chuẩn bị cho ngày Tết.
Lễ cúng bản và cúng tổ tiên
Một trong những nghi lễ quan trọng của Bun Huột Nặm là cúng bản và cúng tổ tiên. Bà mo cùng những người có uy tín trong cộng đồng thực hiện các nghi thức dâng lễ, cầu xin thần linh và tổ tiên phù hộ.
Nội dung lời khấn hướng đến việc xua đi những điều không may của năm cũ, cầu mong người dân khỏe mạnh, sống lâu, ít đau ốm; trâu bò khỏe mạnh, lúa nặng bông, mùa màng tốt tươi và bản làng được bình yên.
Theo tập quán truyền thống còn có tục “căm bản”, với những quy định và kiêng kỵ được cộng đồng thực hiện trong những ngày nhất định sau lễ cúng bản.
Nghi thức buộc chỉ cổ tay cầu phúc
Sau lễ cúng, những người cao tuổi thực hiện nghi thức buộc chỉ cổ tay cho người dân và khách tham dự. Những sợi chỉ ngũ sắc mang theo lời cầu chúc về sức khỏe, bình an, không đau ốm và gặp nhiều may mắn.
Nghi thức này vừa mang ý nghĩa cầu phúc, vừa thể hiện tình cảm và sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng trong dịp năm mới.
Nghi thức xin nước mưa
Một nghi thức đặc trưng khác là xin nước mưa, tiếng Lào gọi là “só nặm phạ phốn”. Bà mo cùng đội nghi lễ đến các gia đình trong bản để thực hiện nghi thức xin nước. Gia chủ té nước lên đoàn người với ý nghĩa cầu mong mọi người gặp nhiều may mắn.
Nghi thức phản ánh rõ mối quan hệ giữa Tết Té nước với đời sống sản xuất nông nghiệp, bởi tháng Tư cũng là thời điểm mùa mưa bắt đầu ở vùng Tây Bắc. Nước mưa được mong đợi sẽ làm mềm đất, cung cấp nguồn nước cho ruộng đồng và tạo điều kiện cho cây trồng phát triển.
Cúng thần suối và té nước cầu may
Sau các nghi lễ trong bản, cộng đồng mang lễ vật ra khu vực suối Nậm Núa để dâng cúng thần suối. Bà mo chủ trì nghi lễ, cầu mong thần linh che chở cho dân bản và ban nguồn nước thuận lợi cho cuộc sống, sản xuất.
Sau lễ cúng, mọi người cùng xuống suối tắm và té nước vào nhau để cầu may. Đây là hoạt động tiêu biểu và sôi động nhất của Bun Huột Nặm. Người Lào quan niệm nước có thể gột rửa những điều xui xẻo của năm cũ, vì vậy việc té nước cho nhau cũng chính là trao cho nhau lời chúc sức khỏe, bình an và may mắn trong năm mới.
Lễ đổi tên và những tục lệ ngày Tết
Trong hệ thống phong tục của người Lào ở Na Sang còn có lễ châu xửa – lễ đổi tên. Đây là nghi thức đánh dấu sự trưởng thành của mỗi cá nhân trong cộng đồng. Theo tập quán được lưu truyền, người thực hiện nghi thức sẽ bỏ tên do ông bà, cha mẹ đặt trước đó và lấy những tên chung như Sen Khăm, Tạo, Kẻo.
Trong những ngày Tết, người dân cũng thực hiện một số kiêng kỵ như không dệt vải, không mang cây xanh vào bản, không gánh nước mà chỉ xách nước bằng tay. Những tập quán này gắn với quan niệm cầu mong cuộc sống thịnh vượng và mùa màng bội thu.
Phần hội và các trò chơi dân gian
Sau những nghi lễ trang trọng là phần hội vui tươi, náo nhiệt. Người dân và du khách cùng hòa mình vào điệu múa lăm vông, tiếng trống, tiếng chiêng và nhiều trò chơi dân gian truyền thống.
Các trò chơi được lưu truyền trong cộng đồng có rùa ấp trứng, hổ vồ lợn, rắn bắt ngóe, rồng rắn lên mây cùng nhiều hình thức vui chơi khác. Đây là dịp để người dân trong bản giao lưu, vui chơi, tăng thêm sự gắn bó giữa các gia đình và các thế hệ.
Tết của sự đoàn tụ và cầu phúc
Bun Huột Nặm không chỉ có nghi thức té nước mà là một hệ thống thực hành văn hóa gồm cúng bản, cúng tổ tiên, buộc chỉ cổ tay, xin nước mưa, cúng thần suối, té nước cầu may, các tục lệ đầu năm, múa hát và trò chơi dân gian.
Qua Tết Té nước, cộng đồng người Lào ở Điện Biên thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên và thần linh, mối quan hệ mật thiết với nguồn nước và sản xuất nông nghiệp, đồng thời gửi gắm ước vọng về một năm mới bản làng bình yên, con người khỏe mạnh, mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu.
Giá trị của Tết Té nước Bun Huột Nặm
Giá trị tín ngưỡng: Tết Té nước thể hiện niềm tin của người Lào đối với tổ tiên, thần linh, thần suối và các lực lượng tự nhiên có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống cộng đồng. Các nghi lễ gửi gắm ước nguyện bản làng bình yên, con người khỏe mạnh và gặp nhiều may mắn.
Giá trị văn hóa nước: Nước giữ vị trí trung tâm trong Bun Huột Nặm. Nghi thức xin nước mưa, cúng thần suối, tắm và té nước thể hiện quan niệm nước có khả năng gột rửa những điều không may của năm cũ, đồng thời đem đến sự sống, may mắn và phúc lành trong năm mới.
Giá trị nông nghiệp: Lễ hội diễn ra vào thời điểm bắt đầu mùa mưa ở vùng Tây Bắc, phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa đời sống của người Lào với nguồn nước và sản xuất nông nghiệp. Những lời cầu mưa thuận gió hòa, ruộng đồng đủ nước, mùa màng bội thu thể hiện rõ dấu ấn của cộng đồng cư dân nông nghiệp.
Giá trị nghi lễ: Hệ thống nghi thức cúng bản, cúng tổ tiên, buộc chỉ cổ tay, xin nước mưa, cúng thần suối và té nước tạo thành chuỗi thực hành văn hóa đặc trưng của dịp năm mới. Trong đó, té nước là nghi thức nổi bật nhất, mang ý nghĩa loại bỏ điều xui rủi và trao cho nhau những lời chúc tốt lành.
Giá trị cộng đồng: Bun Huột Nặm là dịp người dân đoàn tụ gia đình, thôn bản, cùng chuẩn bị lễ vật, thực hành nghi lễ, múa hát và tham gia trò chơi dân gian. Không gian lễ hội góp phần củng cố quan hệ gia đình, dòng họ và sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.
Giá trị văn hóa dân gian: Lễ hội bảo lưu nhiều thành tố văn hóa truyền thống của người Lào như trang phục, tiếng chiêng trống, múa lăm vông, các trò rùa ấp trứng, hổ vồ lợn, rắn bắt ngóe cùng nhiều tập quán, kiêng kỵ trong những ngày Tết.
Giá trị trao truyền: Thông qua vai trò của bà mo, người cao tuổi, những người có uy tín và sự tham gia trực tiếp của các thế hệ trong bản, tri thức về nghi lễ, lời khấn, phong tục, trò chơi và nghệ thuật dân gian được tiếp tục truyền lại cho thế hệ sau.
Tết Té nước (Bun Huột Nặm) là một trong những sinh hoạt văn hóa tiêu biểu trong đời sống của cộng đồng người Lào ở Điện Biên. Từ những nghi lễ cúng bản, cúng tổ tiên, xin nước mưa, buộc chỉ cổ tay đến khoảnh khắc mọi người cùng xuống suối và té những dòng nước mát lành lên nhau, lễ hội gửi gắm khát vọng gột bỏ điều không may của năm cũ để bước sang năm mới với bình an, sức khỏe và mùa màng tốt tươi. Bun Huột Nặm đồng thời là dịp cộng đồng sum họp, múa lăm vông, tham gia các trò chơi dân gian và trao truyền những phong tục đã gắn bó lâu đời với đời sống người Lào tại Điện Biên. Với những giá trị tiêu biểu đó, Tết Té nước (Bun Huột Nặm) của người Lào ở Điện Biên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
