Khái quát
Trời đã ngả về chiều. Bóng nắng nhập nhòe như máu loang, hoen ố cả một góc trời. Những người dân cày bao năm lam lũ, cam chịu làm kiếp trâu ngựa, chịu sưu cao thuế nặng nay đã đứng lên đòi tự do, com áo. Ngay từ sáng sớm, hàng ngàn người nông dân từ các làng Hựu Thạnh, Bình Tả, Bình Hữu, Hòa Khánh, Tân Phú, Lương Hòa… đã rầm rộ kéo tới quận lỵ Đức Hòa (Long An) đưa yêu sách đòi bớt xâu, giảm thuế… Tên chủ quận là Huỳnh Văn Đẩu sợ hãi, lẩn trốn, không giải quyết nguyện vọng chính đáng này. Tình thế mỗi lúc một nặng nề, căng thẳng.
Đúng bốn giờ chiều, đột ngột, từ Bà Hom lô nhô bọn lính khố xanh, từ Sài Gòn nhung nhúc bọn cảnh sát ầm ầm kéo xuống. Chúng vác súng, giương lê đàn áp những người nông dân không một tấc sắt trong tay. Lăm lăm thứ vũ khí man rợ sẵn sàng giết bất cứ ai không thoái lui, chúng xông thẳng vào đám người biểu tình!
Lúc dầu sôi lửa bỏng, đứng trên mô đất cao, một thanh niên da trắng trẻo, má bầu bĩnh, môi đỏ như son, mới chừng 28 tuổi dõng dạc thét:
Bó công nông hãy bình tĩnh giữ vững đội ngũ! Không việc gì phải lùi bước!
Cùng lúc, hàng ngàn người lao khổ đã cất tiếng hô to những khẩu hiệu đòi giảm thuế và đòi bắt tên chủ quận. Họ quyết không lui bước. Họ trụ lại như rừng. Họ đứng yên như núi. Bọn lính khố xanh, cảnh sát phải chùn tay. Lồng lộn như con thú dữ bị trúng đạn, tên cò Dreuil mặt đỏ như gấc, gằn giọng bảo đám đông phải giải tán, nếu không hắn sẽ hạ lệnh nổ súng. Một phút im lặng trôi qua. Ai nấy xôn xao. Chàng thanh niên vẫn bình tĩnh bước tới đám đông, anh nói lón:
Đừng sợ chết, chục này còn chục khác, trăm này còn trăm khác! Bó công nông hãy bình tĩnh giữ vững đội ngũ!
Rồi trầm tĩnh bước tới trước mặt tên cò Dreuil, anh đưa bản yêu sách đòi phải giải quyết nguyện vọng của bà con nông dân. Nối bước anh, lập túc, đám đông tràn tới phía trước như nước vỡ bờ… Những phát súng bắn loạn xạ để đàn áp lực lượng cách mạng đang thắng thế. Tên cò Dreuil chĩa thẳng súng vào chàng thanh niên và siết cò. Anh ngã xuống. Nỗi căm uất trước cái chết của anh đã tác động dữ dội khiến đoàn biểu tình ào ào xốc tới…
Xuất thân và quá trình học tập
Chàng thanh niên ấy chính là Châu Văn Liêm, bí danh Việt. Anh sinh ngày 29/6/1902 tại ấp Rạch Tra, xã Thới Thạnh, quận Ô Môn (Cần Thơ) trong gia đình nông dân. Cha là cụ Châu Khắc Chấn làm nghề dạy học và bốc thuốc Bắc, mẹ là cụ Trần Thị Tơ sống bằng nghề làm ruộng.
Ngay từ nhỏ, anh đã nổi tiếng là người học giỏi nhất trong làng. Tháng 7/1918, anh thi đậu bằng Sơ học, bốn năm sau lại đậu đầu vào trường trung học Cần Thơ, rồi được tuyển thẳng vào trường Sư phạm Hậu bổ Sài Gòn. Trong thời gian đi học, anh luôn tỏ ra là một học sinh xuất sắc.
Tư tưởng yêu nước
Những năm tháng này, anh bắt đầu được tiếp xúc với tư tưởng yêu nước qua văn thơ của cụ Á Nam Trần Tuấn Khải, cụ Phan Bội Châu… Những câu văn trong Hải ngoại huyết thư của cụ Phan mà anh thuộc lòng vanh vách từng lời từng chữ đã tác động sâu xa đến tâm hồn anh:
Than ôi! Nước là nước của ta, người là nguời của ta, lòng là lòng của ta, ai có thể cấm ta thống nhất lại? Hãy bừng tỉnh giấc! Vùng đứng dậy đi! Úc vạn người một lòng! Xin từ nay hãy một lòng! Anh dọn củi thì em thổi lửa, anh chặt cây thì em đắp đường, sức anh không đủ thì sức em làm thêm, em tính chưa xong thì anh nghĩ tiếp; muôn tiếng í ới gọi nhau vào rừng, thì trăm phên vách ùn ùn dựng nên nhà. Người đông thì việc chóng xong, việc gì làm mà không kết quả!.
Ý thức đoàn kết để mưu sự nghiệp lớn hình thành ở Châu Văn Liêm, chính là qua những dòng thư viết bằng máu từ nước ngoài gửi về của cụ Phan. Bấy giờ, tại Sài Gòn, Nguyễn An Ninh – một trí thức lớn hơn anh dăm ba tuổi mới từ Pháp về, đã ra báo La Cloche fêléle (Tiếng chuông rè) ø, và diễn thuyết thức tỉnh tinh thần yêu nước trong công chúng… Tất cả điều này có ảnh hưởng sâu sắc đến Châu Văn Liêm.
Hoạt động giáo dục và truyền bá tinh thần yêu nước
Cuối năm 1924, anh tốt nghiệp và được phân công dạy lớp nhất trường Nữ Long Xuyên, rồi đầu năm 1926 chuyển về dạy trường sơ học Chợ Thủ tại quận Chợ Mới (nay thuộc tỉnh An Giang).
Khi đến dạy trường mới, một sự kiện chính trị đã lôi cuốn hàng ngàn quần chúng tham dự là cái chết của bậc ái quốc Phan Châu Trinh. Thầy giáo Liêm nhanh chóng vận động đồng nghiệp cùng các em học sinh lập đoàn đại biểu lên Sài Gòn dự lễ truy điệu. Không dừng lại đó, lúc quay về, anh lại tiếp tục đứng ra tổ chức buổi lễ khác ở Mỹ Luông (An Giang) -nhằm đánh thức lòng yêu nước trong công chúng.
Cũng trong thời gian này, nhiều học sinh trường trung học Cần Thơ bị đuổi học vì tham gia bãi khóa, chống lối dạy nhồi sọ của thực dân trong trường học. Châu Văn Liêm đã gặp gỡ họ và vận động thành lập Hội học sinh giáo viên hữu ái ở Long Xuyên. Hội này lấy những tài liệu giảng dạy của trường – Đông Kinh Nghĩa Thục để truyền bá, ngấm ngầm giáo dục lý tưởng yêu nước cho học sinh, chống mê tín dị đoan, chống lại sự áp bức của bọn địa chủ… qua từng bài giảng trên lớp và những lần trò chuyện.
Nhiều học sinh của thế hệ này vẫn còn nhớ những bài giảng mà thầy giáo Liêm tự soạn – như bài Kẻ dại lạy heo quay:
Nực cười kẻ dại lạy heo quay,
Cũng gọi rằng mình cúng đất đai
Có phái tổ tiên về đấy nhỉ,
Hay là lạy ấy, lạy heo quay?
Những bước đầu hoạt động cách mạng
Tháng 8/1926, Châu Văn Liêm và tám người bạn cùng chí hướng về dự lễ tại một ngôi chùa ở Ô Môn (Cần Thơ). Lẫn trong tiếng kinh cầu của thiện nam tín nữ, họ đã bí mật thông qua điều lệ thành lập Đảng Việt Nam Cách mạng Phục quốc. Tư tưởng chỉ đạo cho hoạt động của Đảng này là những bài viết in trên báo La Cloche Fêlée, những bài diễn thuyết của Nguyễn An Ninh. Ngoài ra, để có kinh phí hoạt động, họ mở tiệm bán thuốc lẫn hàng tạp hóa lấy tên Việt Hưng Đường.
Bấy giờ, từ hải ngoại, anh Nguyễn Ngọc Ba – hội viên Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội – nhận nhiệm vụ về Long Xuyên gầy dựng cơ sở. Sau nhiều lần trao đổi chính kiến, giáo Liêm và Ung Văn Khiêm được Nguyễn Ngọc Ba kết nạp vào Hội. Hai hạt nhân đầu tiên này đã có nhiều hoạt động tích cực để giáo dục thanh niên yêu nước đứng vào hàng ngũ của Hội – như kết nạp Hà Huy Giáp, Nguyễn Kim Cương, Nguyễn Thị Nhỏ, Châu Văn Phước v.v…
Bọn mật thám Pháp đã đánh hơi được những việc làm này. Trước tình thế đó, tháng 2/1929, Châu Văn Liêm bỏ dạy và trốn lên Sài Gòn. Tại đây, anh được bổ sung vào vào Ban thường vụ Kỳ bộ Thanh niên Nam kỳ. Sau đó, cùng với Phạm Văn Đồng, Trần Văn Phồng – anh đã lên đường sang Hương Cảng (Trung Quốc) dự đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất của Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội – họp từ ngày 1 đến ngày 9/5/1930. Sau khi bế mạc đại hội, các đại biểu Kỳ bộ Nam kỳ cùng những người cộng sản trung kiên khác thành lập “Hội trù bị tổ chức Đảng Cộng sản”.
Vai trò trong quá trình thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam
Tháng 7/1929, Châu Văn Liêm về đến Sài Gòn, anh thay mặt Kỳ bộ Nam kỳ tìm gặp Bàng Thống – đại diện của Đông Dương Cộng sản Đảng đang hoạt động tại đây để thống nhất hành động. Nhưng bấy giờ Thống đã tha hóa, từ bỏ cách mạng nên mọi việc không thành công. Lúc này, ở Trung Kỳ, những phần tử giác ngộ lý tưởng cộng sản trong Đảng Tân Việt cũng đã thành lập Đông Dương Cộng sản Liên đoàn.
Cùng lúc, ở Nam kỳ, thực dân Pháp đã bủa lưới vây bắt hàng loạt những nhân vật cốt cán như Nguyễn Kim Cương, Nguyễn Văn Phát, Nguyễn Trung Nguyệt, Tôn Đức Thắng, Phạm Văn Đồng… Châu Văn Liêm trở thành người chủ chốt của Kỳ bộ. Anh quyết định lựa chọn những phần tử ưu tú nhất để thành lập An Nam Cộng sản Đảng. Sự kiện quan trọng này được đánh dấu bằng hội nghị khoảng ba mươi đại biểu vào trung tuần tháng 8/1929, tại khách sạn Phong cảnh khách lầu, phòng 1, lầu 2 góc đường Bonard- Philippini dưới sự chủ trì của Châu Văn Liêm.
Một thực tế của lịch sử đã cho thấy, bấy giờ các Đảng Cộng sản khắp ba kỳ đang công kích lẫn nhau để tranh giành ảnh hưởng trong quần chúng.
Với tình cảm cách mạng và trách nhiệm, đồng chí Lương (Hồ Tùng Mậu), Việt (Châu Văn Liêm) gửi thư cho Đông Dương Cộng sản Đảng, tha thiết kêu gọi thống nhất tổ chức Đảng:
“Các đồng chí và chúng tôi ở đây, chúng ta đều tận tụy hiến thân cho cách mệnh. Vậy nên, chúng ta phải hy sinh tất cả vì lợi ích cách mệnh. Nếu chúng ta không chú ý thành lập ngay một Đảng Cộng sản thống nhất, thì sợ rằng chúng ta sẽ chia thành hai nhóm riêng biệt, nhóm ở Bắc và nhóm ở Nam. Khi mà hai Đảng Cộng sản đã thành lập ở trong nước thì khó mà hợp nhất được. Lúc đó lẽ nào chúng ta lại nhờ Đệ Tam Quốc tế giải quyết cho vấn đề nhỏ nhặt ấy? Thà chúng ta tự giải quyết lấy ngay từ bây giờ có hơn không?”
Họ còn đặt vấn đề đó một cách gay gắt với Đông Dương Cộng sản Đảng:
“Chúng tôi yêu cầu các đồng chí mau đoàn kết lại cùng nhau hành động vì lý tưởng chung. Hãy tẩy trừ tư tưởng thù oán và phe phái đi. Mau siết chặt hàng ngũ lại để thành lập một Đảng Cộng sản duy nhất và chỉnh tề.
Trước tình hình này, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc – đại diện cho Quốc tế Cộng sản đã chủ trì hội nghị thống nhất các tổ chức Đảng ở trong nước. Châu Văn Liêm và Nguyễn Thiện đại diện cho đại biểu Nam kỳ đã có mặt. Nhờ sự giúp đỡ tận tình của anh em thủy thủ hai chiếc tàu Trung Quốc là Thái Bình Dương và Hoàng Trạch Công chạy đường Sài Gòn – Hương Cảng, hai anh đã kịp đến nơi theo ngày giờ đã định.
Từ đây, Đảng Cộng sản Việt Nam chính thức có mặt trên vũ đài chính trị, một bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử cách mạng nước ta. Ở thời điểm này Đảng chỉ mới có tổng số 500 đảng viên. Như vậy, Châu Văn Liêm là một trong những người sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam.
Cuộc biểu tình Đức Hòa và sự hy sinh
Và anh cũng là người đứng ra tổ chức cuộc biểu tình lớn nhất ở Nam kỳ – ngày 4/6/1930 tại quận lỵ Đức Hòa. Hiện nay, tại Kho Lưu trữ Trung ương II còn giữ được báo cáo số 235 viết ngày 7/6/1930 của tên Huỳnh Văn Đẩu (tự Sành) Quận trưởng Đức Hòa tường thuật lại cuộc biểu tình này:
Kính gởi ông Biện lý Sài Gòn,
Tiếp theo các điện tín của tôi ngày 4/6/1930, tôi hân hạnh báo cáo ông hay: những đoàn biểu tình gồm hàng trăm người mỗi đoàn, đi trước là đàn bà và trẻ con, từ bốn hướng Hữu Thạnh, Bình Tả, Hòa Khánh và Mỹ Hạnh, tất cả kéo về Đức Hòa vào khoảng giữa 15 và 17 giờ ngày 4/6/1930.
Tôi đã cùng cảnh sát trưởng De Bardonnèche và một toán vệ binh dưới quyền chỉ huy của ông, xông tới lần lượt mỗi hướng những người biểu tình trước khi họ tới trung tâm quận Đức Hòa. Người biểu tình sắp hàng tư, sát nhau, kéo đến có trật tự, trước mắt không thấy có vũ khí nào, tất cả mặc áo ngắn, đội nón lá nhọn của nông dân và dân phu.
Còn cách đoàn biểu tình 50 thước, De Bardonnèche sau khi bố trí quân xong, ra lệnh những người biểu tình dừng lại. Họ tuân theo. De Bardonnèche và tôi đến gần, hỏi mục đích việc di chuyển của họ. Bốn đoàn nói với chúng tôi rằng: Họ đến để xin giảm thuế và đề nghị phải cấm xuất cảng lúa gạo. Sau khi giải thích cho họ biết là không được trình bày nguyện vọng bằng biểu tình, tôi khuyến khích họ giải tán và trở về nhà, mỗi người chỉ còn việc viết ra nguyện vọng của mình rồi đệ trình lên theo hệ thống, nghĩa là đưa đơn cho các vị hương chức làng của mình. Như thế đó, tôi đã đem lý lẽ phân trần, thuyết phục được bốn đoàn và tất cả đều giải tán hoặc rút đi.
Đã 17 giờ bỗng một đoàn biểu tình mới từ phía Mỹ Hạnh, theo tỉnh lộ số 9, sắp sửa đến Đức Hòa, giữa lúc De Bardonnèche và tôi sang nơi có tin báo thì các ông Dreuil và Baud của Sở Cảnh sát Sài Gòn cũng đã đến Đức Hòa, liền nhập với chúng tôi đi chận đoàn biểu tình, chúng tôi nhận thấy họ đông cỡ 300 người, trong số đó có khoảng 30 đàn bà, trẻ con đi đầu.
Tôi hỏi họ đến có mục đích gì?
Một người còn trẻ, tóc hót bàn chải, áo quần áo đen, cổ quấn một khăn lau, tách ra khỏi hàng và trả lời:
“ – Tôi và họ đến để trao yêu sách”.
Tôi bảo tất cả những người biểu tình phải lưu ý rằng các yêu sách nào, dù có chánh đáng đi mấy nữa cũng không được đưa ra trong những hình thức điều kiện bị cấm đoán. Tôi khuyến khích họ giải tán và êm thấm trở về nhà và để sau sẽ đệ đơn khiếu nại theo hệ thống nghĩa là đưa đơn cho các hương chức làng của mình.
Kẻ đã nói với tôi và có lẽ là một trong số kẻ dẫn đầu, bẻ lại rằng họ chỉ trình bày yêu sách với quận trưởng mà thôi…”
Tài liệu đương thời về cuộc biểu tình Đức Hòa (Tiếp theo báo cáo số 235 viết ngày 7/6/1930 của tên Huỳnh Văn Đẩu (tự Sành), Quận trưởng Đức Hòa):
Hỏi y yêu cầu gì? Tôi bảo hãy trình bày bằng giấy viết. Y nói xin cho giấy và mực. Lúc bấy giờ De Bardonnèche mới bảo y hãy tự tìm lấy các thứ để viết. Y bèn móc trong túi ra quyển sổ nhỏ, xé rời một tờ giấy và viết yêu sách, ngoài các điều khác nữa như muốn được giảm thuế và xóa bỏ loại thuế trực thu và thuế gián thu, cấm xuất khẩu lúa gạo, cấm bắt bớ người biểu tình. Y vừa hô to các yêu sách vừa giục tất cả những người biểu tình đồng thanh lập lại.
Mời y ký tên vào tờ giấy viết, người cầm đầu này từ chối và trao tờ giấy ấy, y buộc tôi phải chấp thuận ngay các yêu sách đã ghi trong đó, tôi trả lời là tôi không đủ thẩm quyền để làm như vậy, nhưng tất cả đám đông nhất tề lập lại:
“-Quan huyện có quyền!”.
Liền đó tất cả những người biểu tình bắt đầu to tiếng ồn ào. Tôi không thể nói gì cho họ nghe được vì những tiếng la ó om sòm và vỗ tay của họ. Người cầm đầu kích thích quá độ và hô lên:
“ – Bắt lấy ông quận!”
và được tất cả người biểu tình lập lại. Người cầm đầu nói, liền hành động ngay, đưa tay tới chộp lấy áo tôi, trong lúc người biểu tình khác chuyển động để bao vây tôi. Thấy vậy, tôi nhảy né sang phải, tránh được người cầm đầu vớ phải tôi và sự ví bắt của mấy người kia.
Trong lúc đó các ông Dreuil, De Bardonnèche và Baud dùng báng súng đẩy các người biểu tình trở lại hàng ngũ của họ, vừa hò hét bảo tất cả đoàn người ấy hãy giải tán. Chẳng những không tuân theo mà có người cầm đầu kích động, họ lại tiến tới vừa la hét vừa khua tay…
Trở về quận đường ngay, tôi đã gởi cho ông bức điện tín số 217.A, báo cáo sự việc trên và xin viện binh.
Những người biểu tình vẫn tiếp tục la ó và đi đến hăm dọa, chưởi mắng không ngừng; quả vậy, những tay xúi giục quấy rối chính vì sợ ban ngày lộ mặt, lợi dụng đêm tối, nhập vào đoàn tăng cường kích thích… Nhìn thấy đoàn mình càng lúc càng đông thêm, được sự cổ vũ của người An Nam cầm đầu nói trên… những người biểu tình tỏ ra càng lúc càng dữ dội.
Đến 21 giờ, trong khi De Bardonnèche dời qua phía phải của con đường để dò xét vùng kế cận thì những người biểu tình, theo lệnh của người An Nam cầm đầu, tiến lên. Ông De Bardonnèche vừa chỉ huy lấy thế sẵn sàng vừa thúc giục nhiều lần những người biểu tình dùng lại, nhưng họ luôn đi tới, có người An Nam kích động dẫn đầu hô to:
“ – Đừng sợ đi tới!”.
Những phát súng nổ bắn bổng, như lần cảnh cáo cuối cùng. Đoàn biểu tình tiếp tục tiến tới trước và người kích động An Nam vẫn hô to:
“ – Đừng sợ chết! Chục này còn chục khác, trăm này còn trăm khác!”.
Ông Dreuil thấy sắp bị tràn ngập vì những người biểu tình chỉ còn cách hàng lính khoảng bốn thước, bèn ra lệnh nổ súng, đồng thời ông hạ sát người An Nam cầm đầu đang cương quyết tiến thẳng tới ông và chỉ còn cách khoảng hai thước.
Khi loạt súng tự vệ đầu tiên đó nổ ra, những người biểu tình dừng lại nhưng không giải tán. Thấy sự kháng cự ấy, tôi chạy đến phòng bưu điện cách đó 50 thước và đánh bức điện báo ông hay sự kiện và xin viện binh. Lúc đó là 21 giờ 5 phút”.
Châu Văn Liêm đã lấy sinh mạng của mình để phát động một cuộc biểu tình vang dội, tuy bị giặc giải tán bằng vũ lực, nhưng chúng không thể dập tắt được tinh thần cách mạng của quần chúng lao khổ.Lúc ấy, còn 25 ngày nữa, người cộng sản kiên cường mới tròn 28 xuân.
Nguồn: Lê Minh Quốc (2008), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 6 – Danh nhân cách mạng Việt Nam, Nxb Trẻ.
