Sự tích Chúa Bà Đá Đen
Tương truyền rằng đền Bà Đá Đen, còn được gọi là đền Mẹ, là nơi linh thiêng thờ phụng thân mẫu của Đức Thánh Tản cùng với Chúa Tiên – người có công nuôi dưỡng ngài thuở thiếu thời.
Theo dã sử và truyền thuyết dân gian, khi Chúa sinh hạ Đức Thánh Tản, đến lúc gần rời cõi trần, bà đã nắm tay Chúa Tiên mà gửi gắm xin Người ở lại, chăm nom nuôi dưỡng Đức Thánh Tản nên người tài giỏi. Dứt lời trăn trối, Chúa quy tiên. Thi hài của bà được đưa về an táng ở vùng đất phía Bắc sông Hồng.
Người dân nơi chân núi Ba Vì vẫn truyền nhau rằng, phiến đá màu đen hiện còn lưu giữ trong khuôn viên đền chính là nơi giọt lệ tiễn biệt của Chúa đã rơi xuống, đánh dấu một huyền tích đầy xúc cảm giữa trần gian và cõi linh thiêng.
Sử liệu xưa ghi chép rằng, thân mẫu của Đức Thánh Tản mang tên Đinh Thị Đen (cũng có dị bản gọi là Đinh Thị Duyên). Trước khi qua đời, bà đã gửi gắm con trai mình cho người em họ là bà Ma Thị chăm sóc. Có tài liệu dân gian còn cho rằng chính bà Ma Thị là mẫu thân của hai danh tướng lừng lẫy trong truyền thuyết: Cao Sơn và Quý Minh – những người đã phò tá Đức Thánh Tản trong sự nghiệp dựng nước.
Bà cụ Dậu, người trông nom ngôi đền từ lâu đời, kể lại rằng: thuở xưa, đền chỉ là một mái lều tranh nhỏ, đơn sơ giữa vùng rừng núi. Trải qua bao biến thiên lịch sử, ngôi đền cũ đã không còn nguyên vẹn, chỉ để lại nền đất thiêng. Nhân dân địa phương, với lòng thành kính, đã cùng nhau phục dựng đền mới trên nền đất cũ.
Ngày nay, ngôi đền được xây dựng trang nghiêm. Tiền điện thờ Tam Tòa Thánh Mẫu cùng với Đức Chúa Bà, còn hậu cung bài trí động Tiên – nơi đặt tượng thờ Tam Tòa Chúa Tiên, gợi nhớ về một thời kỳ cổ xưa đầy huyền ảo và đậm chất linh thiêng.
Đền thờ
Nằm tại thôn Kẻ Mới, xã Tản Lĩnh, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội, đền Đá Đen hay còn gọi là đền thờ Bà Chúa Đá Đen, là một công trình tín ngưỡng lâu đời gắn liền với đời sống tinh thần của người dân địa phương và khách hành hương thập phương.
Ngôi đền tọa lạc trong một khuôn viên rộng khoảng 5.000m², nép mình dưới chân núi Ba Vì linh thiêng. Đây là nơi thờ tự Bà Chúa Thượng Ngàn, một vị nữ thần gắn liền với tín ngưỡng Tứ Phủ của người Việt, đồng thời cũng được xem là Mẹ của Đức Thánh Tản trong truyền thuyết dân gian vùng đất tổ.
Trải qua nhiều thế kỷ, đền Đá Đen không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh, mà còn là điểm tựa văn hóa, nơi hội tụ tinh thần “uống nước nhớ nguồn” và niềm tin vào sự linh ứng của Mẫu Thượng Ngàn.
Với giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc biệt, đền Đá Đen đã được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố vào ngày 20 tháng 5 năm 2015. Sự kiện này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tâm linh của thủ đô.
Thời gian khánh tiệc Chúa Bà Đá Đen
Hằng năm Đền Chúa Bà Đá Đen có 4 ngày hội lớn:
- Ngày 8 tháng giêng diễn ra lễ thượng nguyên
- Ngày 8 tháng 4 lễ vào hè
- Ngày 8 tháng 7 lễ ra hè
- Ngày 19 tháng 9 tiệc khánh đản Chúa Bà
Hầu giá Chúa Bà Đá Đen
Chúa Bà Đá Đen khi về ngự đồng thường mặc áo chàm thắt đai xanh, chân đi hài sảo, đầu cài trâm hoa, lưng đeo xà tích, cổ mang kiềng vàng. Chúa bà cũng thường cầm quạt trầm trên tay phe phẩy.
Bản văn Chúa Bà Đá Đen
Động thiên thai long vờn phượng múa
Cung thỉnh mời Tiên Chúa ngự chơi
Nhang thơm tấu thỉnh khuyên mời
Thỉnh mời Tiên Chúa giáng nơi đền này
Ai lên tới Sơn Tây nhớ lại
Hỏi thăm đền Chúa ngự nơi nao
Hỏi thăm núi Tản đi vào
Đá Đen chúa ngự khác nào động tiên
Mới dạo miền phong châu cổ kính
Trấn Sơn Tây thần tích ngàn thu
Quanh năm mây phủ mịt mù
Sương rơi lác đác gió ù ù reo
Đỉnh cheo leo núi non hùng vĩ
Ngôi đền thờ tú khí chung linh
Thiên nhiên mới khéo họa hình
Núi Tre, Ngọc Lĩnh uốn mình quanh co
Mây năm sắc chiều vàng soi tỏ
Chiếu muôn màu rực rỡ lưu ly
Nhất cao là núi Ba Vì
Thứ ba Tam Đảo thứ nhì Độc Tôn
Lượng càn khôn,linh thông hiển thánh
Cứu người trần thoát ách trầm luân
Ai thời thành kính nhất tâm
Hương hoa phụng sự cúng dâng lòng thành
Chúa kén người nam thanh nữ tú
Bắt đồng thời đố gỡ cho ra
Ai thời bệnh hạn khó qua
Sửa sang vật phẩm kêu bà Đá Đen
Tấu sớ trạng dâng lên cầu đảo
Lập đàn tràng ,khăn áo sửa sang
Mới hay chúa thử lòng phàm
Đo lòng đệ tử trần gian thế nào
Sống nhân đức, Nam Tào ghi sổ
Tiên Chúa Bà gia hộ quán thương
Ai thời một nắng hai sương
Thành tâm chúa độ thoát đường khổ đau
Phép thiên biến cơ màu diệu hoá
Đức anh linh khắp cả bốn phương
Lòng thành dâng nén tâm hương
Lưu ân giáng phúc thọ trường thiên xuân.
