Tiểu sử
Theo sử sách hiện tại còn biết được, có thể nói cư sĩ Nguyễn Phúc Chu là vị cư sĩ đầu tiên của Phật giáo xứ Thuận Hóa theo đúng nghĩa là một vị Phật tử có quy y có giới pháp có sử liệu được lưu truyền đến ngày nay.
Cư sĩ là một vị hộ pháp lớn cho Phật giáo trong giai đoạn thế kỷ thứ 17, Cư sĩ đã tạo nên một giòng tư tưởng lớn Cư Nho mộ Thích để về sau trong giòng tộc vẫn còn có những vị vua Triều Nguyễn tiếp tục kế thừa.
Cư sĩ Nguyễn Phúc Chu huý là Tùng, sinh ngày 18 tháng 5 năm Ất Mão (11.06.1675), nguyên quán Gia Miêu ngoại trang huyện Tống Sơn (còn gọi là Quý huyện) tỉnh Thanh Hố. Thân phụ là Chúa Nguyễn Phúc Thái, thân mẫu là Hồng hậu Tống Thị Lĩnh. Cư sĩ có Pháp danh Hưng Long hiệu Thiên Túng đạo nhân, là vị tại gia Bồ-tát đệ tử của Hòa thượng Thạch Liêm, Đại Sán Hán Ông người Quảng Đông, Trung Quốc.
Buổi thiếu thời, cư sĩ rất chăm chỉ học hành, giỏi thư pháp, văn hay võ giỏi. Lúc đầu được phong Tả binh Dinh Phó tướng Tộ Trường Hầu, làm phủ đệ ở Tả Binh.
Năm Tân Mùi (1691) Chúa Anh Tông Nguyễn Phúc Thái băng hà, cư sĩ được triều đình tôn hiệu Quốc chúa.
Cư sĩ đã theo gương Tiên đế, Cư sĩ đã áp dụng chính sách chiêu hiền đãi sĩ, cầu lời nói hay, nạp lời can gián, bỏ xa hoa, ít chi phí, nhẹ thuế má giao dịch rộng, bớt việc hành ngục nên trăm họ rất vui mừng trong sự an cư lạc nghiệp.
Ngồi việc điều hành quốc gia chính sự, cư sĩ còn là một Phật tử thuần thành, nên đã làm nhiều Phật sự của một vị hộ pháp nên đã làm cho đạo mạch được phát triển trong các xứ Đàng Trong. Cư sĩ đã đóng góp nhiều công lao trong việc xây dựng kỷ cương Phật giáo; như Trùng tu chùa chiền, quảng bá Phật pháp trong các xứ Đàng Trong.
Năm Giáp Tuất (1694) sai sứ sang Quảng Đông mời Hòa thượng Thích Đại Sán (tức Hòa thượng Thạch Liêm) về kinh đô mở đạo tràng thuyết pháp cho quan lại, hồng thân nội viện và dân chúng nghe. Vì Chúa lập chùa thờ Phật trong vương phủ gọi là Giác Vương nội viện.
Hòa thượng Thạch Liêm đã tổ chức Đại giới đàn tại chùa Thiền Lâm từ ngày 01 đến ngày 12 tháng 4 năm Ất Hợi (1695) để truyền giới cho 1400 Tăng Ni và Phật tử tại Phú Xuân, trong dịp này Hòa thượng cũng đã truyền giới Bồ-tát tại gia cho tự thân Quốc Chúa, Quốc Mẫu và quyến thuộc cũng như quan lại. Quốc chúa được ban Pháp danh là Hưng Long hiệu là Thiên Túng đạo nhân, còn Quốc Mẫu được ban Pháp danh là Hưng Tín. Với hiệu Thiên Túng này, cư sĩ đã để lại bút tích của mình qua các bức hoành phi Sắc tứ cho nhiều chùa ở Huế, như bức “Linh Thứu Cao Phong” tại chùa Thiên Mụ và Tổ đình Quốc Ân, mà hiện nay vẫn còn.
Trong dịp này, Hòa thượng Thạch Liêm còn tổ chức Lễ “Cổ Phật Khất Thực” cho hơn 1500 vị tân giới tử và chư vị đạo sư tham dự trong nội thành.
Tại Hội An, Hòa thượng đã tổ chức một Đại giới đàn từ ngày 07.07.Ất Hợi (1695) cho 300 giới tử xuất gia.
Ngồi ra trong khi đàm đạo, Hòa thượng đã khuyên vương rất nhiều việc hệ trọng:
Có bề tôi thấy Quốc chúa quá ngưỡng một Phật giáo bèn khuyên chúa nên xa lánh chính sự, nhất tâm niệm Phật tu hành để cầu sinh về Tây phương Tịnh độ. Cư sĩ đã đem việc này trình với Hòa thượng Thạch Liêm, được dạy rằng: “Đạo nhà vua ở nơi việc trị nước an dân. Đạo chỉ có một nhưng địa vị mỗi người mỗi khác nhau. Nếu kẻ cai trị quốc gia huỷ bỏ tất cả pháp lệnh, kỷ cương để cưỡng cầu thanh tịnh, ấy là chẳng biết thanh tịnh vậy”.
Khi bàn về vấn đề trai giới, Hòa thượng khuyên chúa: “Việc trai giới của nhà vua cần phải đem việc quốc gia trên dưới thanh lý chỉnh tề. Không một người nào chưa được yên sở, không một việc nào chưa được thoả đáng, như thế mới gọi là viên mãn. Nay trước hết nên thanh lý oan ngục, tha tù bị giam cầm, chẩn cấp kẻ nghèo thiếu, khởi dùng kẻ yêm trệ, thi ân cho thợ thuyền. Nói tóm lại, nên đem tất cả công việc giúp người lợi vật, châm chước cử hành …”.
Năm Bính Tý, Khang Hy thứ 35, sau khi về nước, Hòa thượng Thạch Liêm có trước tác cuốn “Hải Ngoại Kỷ Sự” nói về hành trình sang Đại Việt thuyết pháp truyền giới của mình và có mời Chúa Nguyễn Phúc Chu viết bài tự cho tập sách này. Trong bài tựa Chúa đã bày tỏ tình cảm chân thành giữa một vị đệ tử đối với Bổn sư rất thắm thiết. Bài tựa đề là: “Bính Tý, Khang Hy thứ 35 (1696), bồ nguyệt (tháng 5) Đại Việt quốc vương Nguyễn Phúc Chu, đệ tử thọ Bồ-tát giới Pháp danh Hưng Long kính lễ; viết tại phương trượng Tịnh Danh, ở Cung Giác Vương nội viện”.
Năm Vĩnh Thạnh thứ 2 (1706) cư sĩ đã sai sứ sang Trung Hoa thỉnh kinh Đại Tạng để về tàng tại “Tàng Kinh Lâu” của chùa Thiên Mụ.
Năm Canh Dần (1710) cư sĩ đã cho đúc một đại hồng chung nặng 3.285 cân (2.021Kg), cao 2,5mét, tự thân viết bài minh khắc vào chuông.
Phật sự lớn hơn nữa là việc Trùng tu ngôi quốc tự Thiên Mụ năm Giáp Ngọ (1714), cư sĩ Hưng Long lại cho lệnh Trùng tu chùa Thiên Mụ và mọi công việc được giao cho Chưởng cơ Tống Đức Đại điều hành, sau một năm thì hồn thành, chùa được mở rộng và quy mô cực kỳ tráng lệ, cư sĩ đã mở Hội ở vườn Tỳ Da trong khuôn viên chùa bố thí cho người nghèo chẩn tế cầu nguyện Quốc thái dân an. Rồi tự thân viết bài văn bia ghi sự tích việc trùng tu, cho khắc vào bia đá, xây dựng nhà bia ngang với lầu chuông ở phía trước cổng Tam quan, bia khắc đề năm Vĩnh Thạnh thứ 11 tức năm Ất Mùi (1715).
Với những Phật sự quan trọng nêu trên, cư sĩ Hưng Long, Quốc Chúa Nguyễn Phúc Chu thật sự là một vị đại hộ pháp trong giai đoạn mà Phật giáo Thuận Hóa vừa mới xây dựng đang trong thời ký phát triển. Trong thời đại của ngài, các xứ Đàng trong được phát triển, người dân được an cư lạc nghiệp, đất nước được mở rộng biên cương thật sự là thời đại phồn thịnh của Đại Việt thời bấy giờ.
Cuối đời, cư sĩ đã quá vãng vào ngày 21 tháng 4 năm Ất Tỵ (01.06.1725) thọ 51 tuổi. Lăng táng tại làng Kim Ngọc thuộc huyện Hương Trà tỉnh Thừa Thiên Huế, tên lăng là Trường Thành. (Tài liệu chính: Nguyễn Tộc Thế Phả, do Hội đồng Trị sự Nguyễn Phước Tộc biên soạn – Nxb Thuận Hố 1995. Hải ngoại Kỷ sự- Thích Đại Sán-dịch và xuất bản-Ban phiên dịch sử liệu Đại học Huế 1963)
Nguồn: Thích Trung Hậu-Thích Hải Ấn, Chư Tôn Thiện Đức & Cư sĩ Hữu Công Phật giáo Thuận Hóa – Tập 1, xuất bản 2011.
