Thân thế
Đại Thắng Minh Hoàng hậu (952 – 1000), thường được hậu thế tôn xưng là Dương Hoàng hậu, là một trong những nhân vật phụ nữ quyền lực và có ảnh hưởng sâu rộng nhất buổi đầu kỷ nguyên tự chủ của Đại Cồ Việt. Bà là Hoàng hậu của hai vị Hoàng đế: Đinh Tiên Hoàng – vị vua thống nhất đất nước sau thời loạn 12 sứ quân và Lê Đại Hành – người đặt nền tảng vững chắc cho triều Tiền Lê. Các bộ chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư chỉ ghi chép bà họ Dương, không cho biết tên thật hay gia thế cụ thể. Nhiều học giả và truyền thuyết địa phương đưa ra các giả thuyết khác nhau về tên bà như sau:
- Dương Ngọc Vân: Một số công trình nghiên cứu hiện đại cho rằng bà là con gái Dương Tam Kha hoặc Dương Nhị Kha thời Ngô. Tuy nhiên đây chỉ là giả thuyết, còn nhiều điểm chưa xác thực.
- Dương Vân Nga: Giai thoại phổ biến nhất coi bà là con ông Dương Thế Hiển, quê vùng Nho Quan (Ninh Bình). Tên “Vân Nga” được lý giải là ghép từ hai địa danh Vân Long và Nga My, gắn với quê quán gia đình bà.
Dù tên thật và xuất thân còn mờ tỏ nhưng những ảnh hưởng của bà đối với tiến trình lịch sử Việt Nam là điều không thể phủ nhận.
Bối cảnh lịch sử
Năm Mậu Thìn (968), Đinh Bộ Lĩnh dẹp xong loạn 12 sứ quân, lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Thái Bình, quốc hiệu Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư. Triều đình nhà Đinh bắt đầu thiết lập cơ cấu quan lại, phẩm trật, quân đội và nghi lễ, đánh dấu sự hình thành một quốc gia thống nhất sau nhiều thập kỷ chia cắt.
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Đinh Tiên Hoàng lập 5 hoàng hậu: Đan Gia, Trinh Minh, Kiều Quốc, Cồ Quốc và Ca Ông, nhưng sử không ghi rõ Dương Vân Nga thuộc danh hiệu nào. Tuy nhiên, khi nhà Tiền Lê thành lập, sách Đại Việt sử ký toàn thư lại ghi rất rõ:
“Lê Hoàn lập Đại Thắng Minh Hoàng hậu triều Đinh làm Hoàng hậu.”
Chi tiết này cho thấy bà là Hoàng hậu dưới triều Đinh, dù chính sử không nêu tên cụ thể bà là ai trong 5 hoàng hậu. Ngoài ra, tôn hiệu Đại Thắng Minh vốn là tôn hiệu của Đinh Tiên Hoàng.
Cuộc đời
Chính biến năm 979 và Dương Thái hậu
Năm Kỷ Mão (979), triều Đinh rúng động vì vụ ám sát do Đỗ Thích gây ra. Vua Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Đinh Liễn đều bị sát hại. Trước đó không lâu, thái tử Đinh Hạng Lang đã bị Đinh Liễn giết để tranh vị.
Sau biến cố, hoàng tử Đinh Toàn (con của Dương thị) mới 6 tuổi được lập làm vua. Dương thị trở thành Hoàng Thái hậu, còn Thập đạo tướng quân Lê Hoàn giữ chức Nhiếp chính và được phong Phó vương. Nhiều nghiên cứu hiện đại đặt nghi vấn về cái chết của cha con vua Đinh, cho rằng Đỗ Thích chỉ là hung thủ bề mặt, không loại trừ khả năng có sự tham dự của phe chính trị trong triều. Một nhóm học giả đưa ra giả thiết rằng Lê Hoàn khi ấy có thực quyền rất lớn, Dương Thái hậu cần một chỗ dựa để bảo vệ ngôi vị của con trai mình trước các thế lực trong cung. Vì vậy, họ suy luận bà và Lê Hoàn có thể đã liên kết chính trị. Dù không có bằng chứng chắc chắn, giả thiết này được nhắc đến nhiều vì nó giải thích:
- Lý do Đinh Toàn được cân nhắc lên ngôi dù tuổi nhỏ.
- Lý do Lê Hoàn lập tức được trao quyền nhiếp chính chỉ ít lâu sau chính biến.
Dù vậy, đây chỉ là một góc nhìn phỏng đoán của giới học thuật, không có cơ sở để khẳng định.
Nội loạn trong triều Đinh
Khi quyền lực nghiêng về Lê Hoàn, các đại thần trung thành với nhà Đinh gồm Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Phạm Hạp nổi dậy phản đối. Họ cáo buộc Lê Hoàn và Dương Thái hậu “tư thông”, coi quyền nhiếp chính là dấu hiệu tiếm quyền. Cuộc nổi dậy bị Lê Hoàn đàn áp, và ba đại thần trụ cột đều tử trận. Phò mã Ngô Nhật Khánh chạy sang Chiêm Thành, cầu viện vua Chiêm với hơn một nghìn chiến thuyền đánh Hoa Lư, nhưng bị bão nhấn chìm.
Nguy cơ xâm lược của nhà Tống
Năm Canh Thìn (980), nhà Tống chuẩn bị xâm lược Đại Cồ Việt theo đề nghị của Hầu Nhân Bảo, quan Tri sự Ung Châu. Tin quân Tống chuẩn bị xuất chinh được báo về Hoa Lư. Dương Thái hậu ra lệnh cho Lê Hoàn tập hợp quân sĩ, nhưng trong triều, Đinh Toàn quá nhỏ để chỉ huy, đất nước cần một người có uy quyền thật sự để chống giặc.
Tướng Phạm Cự Lạng dẫn quân vào nội phủ, nói thẳng:
“Chúa thượng còn thơ ấu. Nếu chúng ta liều chết ngoài mặt trận mà ai biết đến công lao? Chi bằng tôn lập Thập đạo tướng quân làm Thiên tử trước, rồi dẹp giặc sau.”
Lời nói này gây chấn động. Quân sĩ đồng thanh hô “Vạn tuế”. Trước sức ép quân đội và thế cục hiểm nghèo, Dương Thái hậu quyết định trao long bào cho Lê Hoàn, chính thức thay đổi triều đại.
Sau khi lên ngôi, Lê Hoàn đổi niên hiệu và đánh thắng quân Tống năm Tân Tỵ (981). Ông xưng hiệu Minh Càn Quảng Hiếu Hoàng đế, mở ra triều Tiền Lê.
Lê Hoàn lập Dương Thái hậu làm Đại Thắng Minh Hoàng hậu, đứng đầu hậu cung, theo sau là các hoàng hậu khác: Phụng Càn Chí Lý, Thuận Thánh Minh Đạo, Trịnh Quốc, Phạm hoàng hậu
Việc tiếp tục gọi bà bằng tôn hiệu “Đại Thắng Minh” vốn gắn liền với Đinh Tiên Hoàng được xem là tuyên bố chính trị của Lê Hoàn, nhằm khẳng định bà là Hoàng hậu hợp pháp của triều Đinh, xóa bỏ nghi ngờ tiếm quyền.
Nhiều Nho thần đời sau vì tư tưởng “tam tòng” nên phê phán việc này, xem đó là trái lễ giáo. Nhưng xét bối cảnh lịch sử, đây là cách hợp thức hóa triều đại mới.
Gia quyến
Cha mẹ: Không rõ.
Chồng: 2 vị vua Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành.
Con: 4 người
– Đinh Toàn (với Đinh Tiên Hoàng)
– Lê Long Việt, Lê Long Đĩnh, Lê Thị Phất Ngân (với Lê Đại Hành)
Qua đời – thờ phụng
Năm Canh Tý (1000), Đại Thắng Minh Hoàng hậu Dương thị qua đời, cùng năm với Hoàng thái tử Lê Long Thâu.
Tại nhiều di tích ở Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định…, bà được thờ với danh hiệu Bảo Quang Hoàng Thái hậu. Tên gọi “Bảo Quang” không xuất hiện trong chính sử, mà được cho là cách gọi tránh tên hiệu “Đại Thắng Minh” vốn từng gây tranh cãi về việc Lê Hoàn dùng lại tôn hiệu của Đinh Tiên Hoàng.
Nhận định – đánh giá
Quan điểm của sử gia Nho giáo
Các sử gia xem hành động Lê Hoàn lập Dương thị làm Hoàng hậu vi phạm nghiêm trọng luân lý. Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư phê phán gay gắt cho rằng đạo vợ chồng là nền tảng của nhân luân, việc Lê Hoàn thông dâm với vợ vua trước và sau đó lập bà làm Hoàng hậu là trái luân thường, mất cả lòng biết hổ thẹn. Ngô Sĩ Liên còn cho rằng hành động này tạo tiền lệ xấu, khiến đời sau con mình bắt chước mà dâm dật đến nỗi mất nước. Dưới góc nhìn Nho giáo, hành động của cả hai người đều bị xem là đi ngược đạo lý và gây ảnh hưởng đến vương hóa.
Góc nhìn của các học giả hiện đại
Các nhà nghiên cứu ngày nay, tiêu biểu là Hoàng Xuân Hãn, đưa ra đánh giá hoàn toàn khác:
– Ông khẳng định đạo Nho thời Đinh – Tiền Lê chưa ảnh hưởng sâu, nên không thể áp tiêu chuẩn Nho giáo đời sau để phán xét hành động lúc bấy giờ.
– Dân gian và tín ngưỡng địa phương còn tôn thờ cả hai vua Đinh – Lê cùng với Dương hậu, thậm chí dựng tượng ba người ngồi chung một tòa, cho thấy nhân dân không xem bà là tội nhân; chỉ các sử thần Nho giáo đời sau phê phán theo khuôn phép của họ.
– Hoàng Xuân Hãn nhấn mạnh: sử gia Nho giáo trách Lê Hoàn chứ không trách Dương hậu, bởi bối cảnh lúc đó khác xa với chuẩn mực đạo lý thời Hậu Lê – Nguyễn.
Đánh giá khách quan dựa trên hoàn cảnh lịch sử
– Quyết định của Dương hậu là lựa chọn chính trị sáng suốt, đặt lợi ích quốc gia lên trên quyền lợi gia tộc.
– Nếu bà cố giữ ngai cho Đinh Toàn một đứa trẻ 6 tuổi quốc gia sẽ rơi vào tranh chấp quyền lực, triều đình chia rẽ, và khả năng rất lớn sẽ thất thủ trước cuộc xâm lăng của nhà Tống.
– Việc tôn Lê Hoàn làm vua giúp đất nước có một vị tướng dày dạn chỉ huy, và ông đã chứng minh năng lực bằng chiến thắng chống Tống năm 981.
Sự ghi nhận của dân gian và hậu thế
- Tại Hoa Lư, truyền thuyết dân gian ca ngợi bà như người phụ nữ vì nước quên mình.
- Bà được thờ tại đền Vua Lê Đại Hành, đứng cùng Lê Hoàn, thể hiện sự tôn kính của dân địa phương.
- Nhiều địa danh, bia ký ở Hoa Lư còn gọi bà là Bảo Quang Hoàng Thái hậu, cho thấy sự tôn vinh của hậu thế vượt xa sự phê bình của sử cũ.
Trong khi sử thần chỉ trích bà qua lăng kính luân lý Nho giáo, thì nghiên cứu lịch sử hiện đại nhìn nhận Dương hậu là 1 nhân vật quyết đoán và có công lớn trong việc giữ nước. Nhờ quyết định của bà, Đại Cồ Việt mới có người đứng đầu đủ khả năng chống ngoại xâm, bảo vệ nền độc lập vừa mới giành được.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
_____________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Dai Thang Minh Empress (952 – 1000) later honored by posterity as Duong Empress was one of the most influential and powerful women in the early autonomous era of Dai Co Viet. She was Empress to two emperors: Dinh Tien Hoang, the ruler who unified the country after the turmoil of the Twelve Warlords, and Le Dai Hanh, who laid the solid foundations of the Early Le dynasty.
Official chronicles such as Dai Viet Su Ky Toan Thu record only that she belonged to the Duong clan, without mentioning her personal name or detailed lineage. Scholars and regional traditions have proposed several hypotheses regarding her name:
Duong Ngoc Van: Some modern studies suggest she was the daughter of Duong Tam Kha or Duong Nhi Kha of the Ngo period. However, this remains hypothetical with many uncertainties.
Duong Van Nga: The most widespread tradition holds that she was the daughter of Duong The Hien from Nho Quan (Ninh Binh). The name Van Nga is explained as a combination of the two local toponyms Van Long and Nga My, associated with her family’s native area.
Although her true name and origins remain indistinct, her impact on Vietnamese history is indisputable.
Historical Context
In 968 (Year of Mau Thin), Dinh Bo Linh suppressed the Twelve Warlords and proclaimed himself Emperor Dinh Tien Hoang, taking the reign title Thai Binh, establishing the national title Dai Co Viet, and setting the capital in Hoa Lu. The Dinh court organized an administrative hierarchy, military system, and court rituals, marking the formation of a unified state after decades of fragmentation.
According to Dai Viet Su Ky Toan Thu, Dinh Tien Hoang established five empresses Dan Gia, Trinh Minh, Kieu Quoc, Co Quoc, and Ca Ong—but the chronicles do not specify which title Duong Van Nga held. Yet, when the Early Le dynasty was established, the chronicle states clearly:
“Le Hoan installed the Dai Thang Minh Empress of the Dinh dynasty as Empress.”
This detail confirms that she served as Empress under the Dinh, although her exact title among the five is unknown. The honorific Dai Thang Minh originally belonged to Dinh Tien Hoang.
Life
The Political Upheaval of 979 and the Rise of Duong Empress Dowager
In 979 (Year of Ky Mao), the Dinh court was shaken by the assassination carried out by Do Thich. Both Emperor Dinh Tien Hoang and the Crown Prince Dinh Lien were killed. Not long before, the designated heir Dinh Hang Lang had been murdered by his brother Dinh Lien during a succession dispute.
After the tragedy, the six-year-old prince Dinh Toan, son of Lady Duong, was enthroned. Lady Duong became Empress Dowager, while Le Hoan, Commander of the Ten Circuits, was appointed Regent and granted the title Pho Vuong (Vice King).
Modern historians question the circumstances of the assassinations, suggesting Do Thich may not have acted alone and that political factions could have been involved. Some scholars theorize a political alliance between Duong Empress Dowager and Le Hoan, given: the decision to enthrone the young Dinh Toan, the immediate transfer of regency power to Le Hoan
Although unproven, this hypothesis is frequently discussed as it offers plausible political motives.
Internal Turmoil in the Dinh Court
As Le Hoan gained influence, loyalist generals Dinh Dien, Nguyen Bac, and Pham Hap rebelled, accusing Le Hoan and the Empress Dowager of having an illicit relationship and viewing his regency as an attempt to usurp the throne. Le Hoan suppressed the uprising, and all three were killed.
Prince Consort Ngo Nhat Khanh fled to Champa and persuaded its king to launch an invasion with over a thousand warships, but the fleet was destroyed by a storm.
Threat of Song Invasion
In 980 (Year of Canh Thin), the Song dynasty prepared an invasion of Dai Co Viet. Upon receiving this news, Empress Dowager Duong ordered Le Hoan to mobilize the army. However, the child emperor Dinh Toan could not lead troops, and the nation needed a capable commander to face the imminent threat.
General Pham Cu Lang entered the palace and proclaimed:
“His Majesty is still a child. If we die in battle, who will know our merit? It is better to enthrone the Commander of the Ten Circuits as Son of Heaven first, and then repel the enemy.”
The army shouted their approval. Facing military pressure and the grave national crisis, Empress Dowager Duong bestowed the imperial robe upon Le Hoan, effectively initiating a change of dynasty.
Le Hoan ascended the throne, repelled the Song invasion in 981, and adopted the title Minh Can Quang Hieu Hoang De, founding the Early Le dynasty.
He elevated Empress Dowager Duong as Dai Thang Minh Empress, ranking above other empresses such as Phung Can Chi Ly, Thuan Thanh Minh Dao, Trinh Quoc, and Empress Pham.
Retaining the title Dai Thang Minh, originally associated with Dinh Tien Hoang, was a political statement affirming her as the legitimate Empress of the Dinh, dispelling accusations of illegitimate succession.
Family
Parents: Unknown
Husbands:
- Dinh Tien Hoang
- Le Dai Hanh
Children:
- Dinh Toan (with Dinh Tien Hoang)
- Le Long Viet, Le Long Dinh, Le Thi Phat Ngan (with Le Dai Hanh)
Death and Veneration
In 1000 (Year of Canh Ty), Empress Dai Thang Minh of the Duong clan passed away, the same year as Crown Prince Le Long Thau.
Across Ninh Binh, Ha Nam, and Nam Dinh, she is worshipped under the title Bao Quang Empress Dowager. This appellation does not appear in official histories and is believed to have emerged to avoid the controversial title Dai Thang Minh, associated with debates surrounding Le Hoan’s use of Dinh Tien Hoang’s honorific.
Assessments in History
Confucian Historians’ Perspective
Confucian historians strongly criticized Le Hoan’s elevation of Lady Duong. Ngo Si Lien, in Dai Viet Su Ky Toan Thu, condemned the alleged relationship between Le Hoan and the former emperor’s consort as immoral and harmful to dynastic ethics. He argued that it set a negative precedent contributing to moral decay in later generations.
Modern Scholarship
Modern researchers, such as Hoang Xuan Han, offer entirely different interpretations:
Confucian ethics had not yet deeply influenced the Dinh Early Le period; later Confucian standards cannot be retroactively imposed.
Local worship traditions honor both the Dinh and Le kings alongside Duong Empress, even depicting them together in statues, indicating popular respect rather than condemnation.
Confucian historians criticized Le Hoan, not the Empress, because their moral framework did not align with the sociopolitical realities of the 10th century.
Objective Evaluation Based on Historical Context
Duong Empress’s decision was a strategic political choice, prioritizing national survival over familial dynastic claims.
Upholding the young Dinh Toan would likely have plunged the court into factional conflict and left the country vulnerable to the Song invasion.
Installing Le Hoan ensured a capable military leader at the helm—validated by the successful defense against the Song in 981.
Popular and Later Recognition
In Hoa Lu, folklore praises her as a woman who put the nation above herself.
She is venerated in the Temple of King Le Dai Hanh, standing beside him, reflecting deep local respect.
Many inscriptions refer to her as Bao Quang Empress Dowager, showing that popular memory honors her far more than Confucian historians did.
Modern historical studies regard her as a decisive and pivotal figure, whose actions helped preserve the newly-won independence of Dai Co Viet.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Pháp (Français’)
Biographie
Dai Thang Minh Hoang hau (952–1000), souvent appelée par la postérité Duong Hoang hau, est l’une des figures féminines les plus influentes et puissantes du début de l’ère d’autonomie du Đại Cồ Việt. Elle fut l’épouse de deux empereurs:
- Dinh Tien Hoang, le souverain ayant unifié le pays après la période des Douze Seigneurs,
- Le Dai Hanh, le fondateur solide de la dynastie Tien Le.
Les chroniques officielles telles que le Dai Viet su ky toan thu ne mentionnent que son nom de famille Duong, sans préciser son prénom ni son origine familiale. Plusieurs hypothèses sont avancées par les chercheurs et les traditions locales :
- Duong Ngoc Van: Certaines études modernes suggèrent qu’elle aurait été fille de Duong Tam Kha ou Duong Nhi Kha sous la dynastie Ngo. Cependant, il ne s’agit que d’une hypothèse, encore dépourvue de preuves concluantes.
- Duong Van Nga: La version la plus populaire la présente comme la fille de Duong The Hien, originaire de la région de Nho Quan (Ninh Binh). Le nom « Van Nga » serait un assemblage des toponymes Van Long et Nga My, liés à sa terre d’origine.
Malgré les incertitudes sur son identité exacte, son influence sur l’histoire du Việt Nam est indéniable.
Contexte historique
En 968, l’année Mau Thin, Dinh Bo Linh mit fin aux troubles des Douze Seigneurs, monta sur le trône sous le nom de Dinh Tien Hoang, adopta l’ère Thai Binh, le nom d’État Dai Co Viet, et établit la capitale à Hoa Lu. La cour des Dinh structura alors l’appareil administratif, militaire et cérémoniel, marquant la formation d’un État unifié.
Selon le Dai Viet su ky toan thu, Dinh Tien Hoang établit cinq impératrices : Dan Gia, Trinh Minh, Kieu Quoc, Co Quoc et Ca Ong, mais la chronique ne précise pas laquelle correspond à Duong Van Nga. Toutefois, lorsqu’émerge la dynastie Tien Le, la chronique note clairement :
« Le Hoan établit l’impératrice Dai Thang Minh de la dynastie Dinh comme Impératrice. »
Cela confirme qu’elle était impératrice sous les Dinh, bien que son titre précis ne soit pas indiqué. Le titre Dai Thang Minh était auparavant celui de Dinh Tien Hoang, ce qui renforce cette identification.
Vie et parcours
Le coup d’État de 979 et le rôle de Duong Thai hau
En 979 (année Ky Mao), la cour Dinh fut ébranlée par l’assassinat perpétré par Do Thich : l’empereur Dinh Tien Hoang et le Nam Viet Vuong Dinh Lien furent tués. Peu avant, le prince héritier Dinh Hang Lang avait été éliminé par son frère Dinh Lien.
Après ces événements, le jeune prince Dinh Toan, fils de Duong thi, âgé de six ans, fut placé sur le trône. Duong thi devint Hoang Thai hau (Impératrice douairière), tandis que Le Hoan, général des Dix Commandements, fut nommé régent (Nhiep chinh) et titré Pho vuong (vice-roi).
Certains chercheurs modernes émettent des doutes sur la véritable cause de la mort du roi et de son fils, soupçonnant Do Thich n’être qu’un exécutant, et évoquent la possibilité d’une lutte politique interne. Une hypothèse suggère que Duong Thai hau, cherchant à protéger son jeune fils dans un contexte instable, aurait formé une alliance politique avec Le Hoan. Bien que non prouvée, cette hypothèse paraît cohérente pour expliquer :
- Pourquoi le jeune Dinh Toan fut choisi malgré son âge.
- Pourquoi Le Hoan fut immédiatement nommé régent après le coup d’État.
Cependant, il ne s’agit que de spéculations académiques.
Les troubles internes de la cour Dinh
Lorsque le pouvoir se concentra entre les mains de Le Hoan, trois grands dignitaires restés fidèles aux Dinh – Dinh Dien, Nguyen Bac, Pham Hap – se révoltèrent, l’accusant, ainsi que Duong Thai hau, d’« adultère » et de tentative d’usurpation. La révolte fut réprimée et les trois périrent.
Le gendre royal Ngo Nhat Khanh s’enfuit au Champa, sollicitant une attaque contre Hoa Lu, mais l’armée maritime cham fut dispersée par une tempête.
La menace d’invasion de la dynastie Song
En 980 (année Canh Thin), la dynastie chinoise des Song se prépara à envahir le Dai Co Viet, encouragée par Hau Nhan Bao, administrateur d’Ung Chau. Face à la nouvelle de cette expédition, Duong Thai hau ordonna à Le Hoan de mobiliser l’armée. Le pays, dirigé par un enfant, avait besoin d’un chef réellement capable.
Le général Pham Cu Lang déclara en entrant au palais :
« Notre souverain est trop jeune. Si nous mourons au combat, qui reconnaîtra nos mérites ? Il vaut mieux proclamer le général des Dix Commandements empereur d’abord, puis repousser l’ennemi ensuite. »
Les soldats crièrent unanimement « Van tue » (Longue vie). Sous cette pression militaire et politique, Duong Thai hau remit le manteau impérial à Le Hoan, ouvrant la voie à un changement de dynastie.
Devenu empereur, Le Hoan prit l’ère Thien Phuc, puis vainquit les Song en 981 (année Tan Ty). Il adopta le titre Minh Can Quang Hieu Hoang de, fondant la dynastie Tien Le.
Il établit Duong Thai hau comme Dai Thang Minh Hoang hau, suivie des autres impératrices :
- Phung Can Chi Ly
- Thuan Thanh Minh Dao
- Trinh Quoc
- Pham Hoang hau
Le maintien du titre Dai Thang Minh, lié à Dinh Tien Hoang, est interprété comme une affirmation politique : reconnaître Duong thi comme impératrice légitime des Dinh et dissiper les soupçons d’usurpation.
Famille
Parents : inconnus.
Époux : Dinh Tien Hoang, Le Dai Hanh
Enfants:
- Dinh Toan (avec Dinh Tien Hoang)
- Le Long Viet, Le Long Dinh, Le Thi Phat Ngan (avec Le Dai Hanh)
Décès et culte
En 1000 (année Canh Ty), Dai Thang Minh Hoang hau Duong thi mourut, la même année que le prince héritier Le Long Thau.
Dans plusieurs sites de Ninh Binh, Ha Nam, Nam Dinh…, elle est honorée sous le titre Bao Quang Hoang Thai hau. Ce titre, absent des chroniques officielles, fut probablement utilisé pour éviter celui de « Dai Thang Minh », qui rappelait la controverse concernant l’usage par Le Hoan du titre impérial de Dinh Tien Hoang.
Jugements et évaluations
Point de vue confucéen traditionnel
Les historiens confucéens condamnèrent sévèrement l’acte de Le Hoan établissant Duong thi comme impératrice. Ngo Si Lien, dans le Dai Viet su ky toan thu, critique l’immoralité supposée de cette union, estimant qu’elle enfreignait gravement les principes conjugaux et créait un mauvais précédent pour les générations futures.
Approche des chercheurs modernes
Des chercheurs tels que Hoang Xuan Han réévaluent son rôle :
Le confucianisme n’avait pas encore une influence profonde sous les Dinh–Tien Le ; on ne peut donc pas juger cette période avec les normes morales des dynasties postérieures.
Le peuple continue à vénérer les rois Dinh et Le ainsi que Duong hoang hau, parfois représentés ensemble dans les temples de Hoa Lu, preuve que la population ne voyait pas en elle une figure immorale.
Les critiques des historiens confucéens visaient surtout Le Hoan, non Duong thi, car les critères moraux des époques ultérieures (Le–Nguyen) ne s’appliquaient pas réellement au Xe siècle.
Évaluation objective selon le contexte
La décision de Duong hoang hau fut un choix politique lucide, privilégiant les intérêts du pays.
Si elle avait insisté pour maintenir sur le trône Dinh Toan, enfant de six ans, le pays aurait sombré dans la guerre civile et aurait vraisemblablement été vaincu par les Song.
En soutenant l’accession de Le Hoan, elle permit au pays d’avoir un chef militaire compétent, qui prouva sa valeur par la victoire de 981.
Reconnaissance populaire
À Hoa Lu, les traditions populaires louent une femme « ayant mis le pays avant elle-même ».
Elle est vénérée dans le temple du roi Le Dai Hanh, à côté de lui.
De nombreuses stèles et toponymes la nomment Bao Quang Hoang Thai hau, témoignant d’un respect durable dépassant les critiques confucéennes.
Dans les études modernes, Duong Hoang hau apparaît comme une figure déterminée et essentielle à la sauvegarde du pays. Grâce à sa décision, le Dai Co Viet put disposer d’un dirigeant capable de repousser les invasions et de préserver l’indépendance récemment conquise.
Sources
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Trung (中文)
身世
大勝明皇后（952－1000），后世常尊称为楊皇后，是大瞿越自主人纪初期最具权势且影响深远的女性人物之一。她是两位皇帝的皇后：平定十二使军之乱、统一国家的丁先皇，以及奠定前黎朝基础的黎大行。诸如《大越史记全书》等正史只记载其姓楊，并未说明其本名或家世。学者及地方传说提出了数种关于其姓名的假设：
楊玉雲：部分近代研究认为她可能是吳朝时期楊三哥或楊二哥的女儿，但此说仍属假设，尚无定论。
楊雲娥：最普遍的传说称她为楊世顯之女，原籍寧平省儒關地区。“雲娥”一名被解释为来自云龙、峨眉两地名，与其家族故乡相关。
虽其真实姓名与出身仍不明朗，但其对越南历史进程的影响却无可否认。
历史背景
戊辰年（968），丁部領平定十二使军之乱，即位为皇帝，取年号太平，国号大瞿越，定都于华闾。丁朝开始建立官僚、军制、品秩与礼仪，标志着分裂数十年后的统一国家形成。
据《大越史记全书》，丁先皇立五位皇后：丹家、貞明、矯國、瞿國与哥翁，但未明确记载楊雲娥属于何位。然而，至前黎朝建立时，《大越史记全书》又记载：“黎桓立丁朝大勝明皇后为皇后。”此条表明她在丁朝时即为皇后，只是正史未明确她属于五人之中的哪一位。此外，“大勝明”本为丁先皇的尊号。
生平
979年政变与楊太后
己卯年（979），丁朝因杜釋行刺而震动。丁先皇及南越王丁璉皆被弑。不久前，太子丁行郎亦被丁璉所杀以争位。
事变后，年仅六岁的丁璹（楊氏之子）被立为帝，楊氏成为皇太后，而十道将军黎桓被任命为摄政并封副王。许多现代研究怀疑杜釋并非唯一主谋，不排除宫中政治势力介入。有学者提出，当时黎桓掌握实权，而楊太后为保幼主之位，需依靠强有力的政治盟友，因此推测二人可能存在政治结盟。此说虽未经证实，却被频繁提及，因为它能解释：
丁璹虽年幼仍能即位
黎桓在变乱之后立即获委以摄政重权
但此说仅为学界推测，尚无确证。
丁朝内部动乱
随着权力倾向黎桓，丁朝忠臣丁延、阮擘、范合起兵反对，指控黎桓与楊太后“私通”，并认为摄政是篡位之兆。叛乱遭黎桓镇压，三名重臣皆战死。驸马吳日慶逃至占城，劝占王出兵，率上千战船北上攻华闾，却遭暴风沉没。
宋朝入侵威胁
庚辰年（980），宋朝因邕州知事侯仁寶的奏请，准备南侵大瞿越。入侵消息传至华闾。楊太后命黎桓整军备战，但幼帝丁璹年仅六岁，无法统军，国家亟需一位真正能指挥的领袖。
将领范巨諒率军入宫，直言：
“主上年幼。若我等赴战疆场，谁能记念功劳？不如先奉十道将军为天子，然后再御敌。”
此言震动朝廷。将士齐声呼“万岁”。在军事压力与时局危急下，楊太后决定将龙袍交予黎桓，正式更迭王朝。
黎桓即位后改年号，并于辛巳年（981）击败宋军，自称明乾廣孝皇帝，建立前黎朝。
黎桓立楊太后为大勝明皇后，居后宫之首，其次为奉乾至理、顺圣明道、鄭國、范氏诸皇后。
延续使用“丁先皇尊号”被视为黎桓的政治宣告：确认她是丁朝的合法皇后，以消除篡位疑虑。
许多后世儒臣因“三从”观念批判此事，认为违礼。然而从历史情势看，此举是使新王朝合法化的必要策略。
家属
父母：不详
丈夫：丁先皇、黎大行（两位君主）
子女：四人
- 丁璹（与丁先皇）
- 黎龙越、黎龙顶、黎氏佛银（与黎大行）
逝世与祭祀
庚子年（1000），大勝明皇后楊氏逝世，与太子黎龙𣄽同年去世。
宁平、河南、南定等地多处遗迹祭祀她，尊称为保光皇太后。此名未见于正史，被认为是为避免使用曾引起争议的“大勝明”尊号而产生的称呼。
评价
儒家史家的观点
儒家史家认为黎桓立楊氏为皇后是严重的伦理违背。《大越史记全书》吴士连尖锐批评此事，认为夫妇之道是人伦根本，黎桓与先帝之妻通奸再立为后，伤风败俗；并认为此举开恶劣先例，使后世效其淫乱而至亡国。依儒家价值观，二人的行为皆被视为悖逆伦理，影响王化。
近代学者的观点
如黄春憲等现代学者则持完全不同的评价：
丁—黎时期儒家尚未深植，因此不应以后世的儒教标准苛责当时行为。
民间信仰与地方崇祀中，丁、黎两帝与楊后常被合祀于同一殿，显示百姓并不视她为罪人；批评多来自后世儒臣。
黄春憲指出，儒家史家批判黎桓多于批判楊后，其原因是当时的伦理规范远不同于后期的后黎－阮朝标准。
基于历史情势的客观评价
楊后的决定是政治上英明的抉择，将国家利益置于家族利益之上。
若她固守幼主丁璹，国家势必陷入权力争斗与内部分裂，极可能无法抵御宋朝入侵。
奉黎桓为帝，使国家获得一位久经战阵的统帅，并以981年大败宋军的事实证明其能力。
民间与后世的认可
在华闾，民间传说称颂她为“舍身为国”的女性。
她在黎大行皇帝庙中受祭，地位与黎桓并列，显示地方对她的敬仰。
多处碑刻称她为“保光皇太后”，其尊崇远胜于史书的苛责。
虽然正史因儒家伦理常对她加以非议，但现代史学将楊皇后视为关键且果断的政治人物，在国家存亡之际作出决定，使大瞿越得以抵御外侮、巩固独立。
参考文献
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
