Khái quát
Ngôi trường nằm khép nép dưới chân núi ở ấp An Thái (phủ Quy Nhơn), tiếng học bài của môn sinh vang lên đều đặn. Giáo Hiến hài lòng nhất trong số các môn sinh mình là ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ. Thầy vốn là môn khách của ngoại hữu Trương Văn Hạnh – một đại thần dưới triều Định Vương (1765-1778) thời chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Sau khi Trương Văn Hạnh bị quyền thần Trương Phúc Loan giết hại, Giáo Hiến sợ bị vạ lây đến mình bèn trốn vào Quy Nhơn và mở trường dạy học ở ấp An Thái.
Quá trình dạy dỗ và ảnh hưởng đối với Nguyễn Huệ
Tuy nghiêm khắc trong lúc giảng dạy, nhưng Giáo Hiến thường gần gũi, thân mật với học trò sau giờ học. Cậu học trò có mái tóc quăn, da sần, tiếng nói sang sảng như chuông, cặp mắt sáng quắc thường được thầy quan tâm nhất. Trưa nay, sau khi tan học, thầy hỏi:
Ở nhà có phải con tên Thơm không?
Cậu học trò ngoan ngoãn thưa:
Bẩm thầy, đúng thế ạ!
Ngập ngừng một lát, cậu lại nói:
Dạ, hoa huệ thơm lắm ạ!
A! Cậu học trò này lại lý lắc chơi chữ nữa đây – vì khi đi học cậu có tên là Huệ. Trong giờ học, Huệ thường hay hỏi thầy những điều mà mình chưa hiểu và thường tranh luận với bạn bè về ý nghĩa lời Thánh hiền đến bao giờ hiểu hết lý lẽ mới thôi. Biết tính khí học trò mình, thầy hỏi:
Trong các loài hoa, con thích hoa nào nhất?
Dạ, hoa huệ.
Thầy ngạc nhiên hỏi tiếp:
Tại sao lại là hoa huệ?
Cậu học trò điềm tĩnh đáp:
Thưa thầy, vì gốc của hoa huệ mọc vững, thân cây thẳng, cứng cáp, hoa trắng tinh khôi và có mùi hương tinh khiết không lẫn với hoa nào khác.
Thầy trìu mến nhìn Huệ:
Thôi được, con về nhà đi kẻo trưa nắng gắt.
Ý tưởng của Nguyễn Huệ càng khiến Giáo Hiến tin rằng, sau này học trò mình sẽ làm nên sự nghiệp.
Khuyến khích anh em Tây Sơn khởi nghĩa
Thời gian thấm thoắt trôi qua, một hôm anh trai của Huệ là Nhạc đã khoe với thầy là tìm được một thanh kiếm cổ. Thầy xem xét một lúc rồi nói:
Có đại phước thì mới tìm được bảo kiếm này. Anh em con có thể dựng lên nghiệp lớn.
Nói xong, thầy quay lưng trở vào lớp và bắt đầu giảng bài. Cuối giờ, thầy giữ ba anh em Huệ lại và dặn dò:
Các con đừng bỏ qua cơ hội này.
Nhạc thưa:
Bẩm thầy, anh em con có đủ tài đức như thầy đã mong muốn chưa ạ?
Thầy trầm ngâm:
Xưa nay cổ nhân vẫn nói: “Thời thế tạo anh hùng”. Nay Trương Phúc Loan chuyên quyền, là Tần Cối trong triều Nguyễn. Thời thế càng rối ren, kẻ dưới thì lăng loàn, người trên thì suy đốn, giềng mối triều đình ngày một sa sút hư hỏng. Trời không dung nên mấy năm nay đại hạn, đồng ruộng khô cháy, nhân tâm ly tán. Nếu các con biết nắm thời cơ, dựng cờ khởi nghĩa thì sợ gì mà nhân dân không theo? Các con nghĩ sao?
Anh em Huệ cúi đầu lắng nghe từng lời khuyên, chỉ có Huệ trả lời câu hỏi của thầy:
Bẩm thầy, chúng con xin ghi lòng tạc dạ lời dạy của thầy. Thầy nói, thời thế tạo anh hùng, điều ấy đúng lắm. Và con thiết nghĩ rằng, bây giờ chúng con có thể làm theo lời dạy của thầy vì thời thế có đủ điều kiện của thiên thời, địa lợi, nhân hòa ạ!
Thầy khen:
Con giỏi lắm. Các con có nghe câu sấm này chưa: “Tây khởi nghĩa, Bắc thu công” và hiểu câu ấy như thế nào?
Không đợi thầy hỏi lần hai, Huệ đáp:
Bây giờ, nhân tâm Đàng Trong, Đàng Ngoài đều ly tán. Bạo chúa, nịnh thần đang phá kỷ cương nên lòng dân không thuận, sớm muộn gì thì cũng có cuộc đổi đời!
Thầy hài lòng cười lớn:
Đúng vậy. Các con hãy cố gắng đi! Anh hùng không đợi tuổi.
Vâng lời thầy, anh em Nguyễn Huệ đã dấy binh và dựng nên sự nghiệp huy hoàng.
Tư tưởng về chữ Nôm và tiếng Việt
Sau này, khi lên ngôi, Nguyễn Huệ đã có nhiều cải tổ trong chính sách giáo dục, đáng chú ý nhất là chữ Nôm chính thức được đưa vào khoa cử. Chữ Nôm có địa vị xứng đáng và dần dần thay thế cho chữ Hán. Làm được điều này, là một phần do công lao dạy dỗ của Giáo Hiến đối với anh em Tây Sơn thuở còn trẻ tuổi.
Tương truyền rằng, lúc còn mang tên Thơm, đã có lần Nguyễn Huệ hỏi thầy:
Thưa thầy, nước Nam ta có tiếng nói và chữ viết riêng, sao trong sách ta cứ dùng chữ Tàu?
Thầy ngạc nhiên trước câu hỏi thông minh ấy và đáp:
Con nói đúng lắm. Các triều đại cứ rập theo khuôn mẫu, đời trước làm thế nào thì đời sau cứ làm thế. Không ai dám thay đổi, cải tiến gì cả, dù biết chữ Tàu có những bất tiện. Rồi sau này cũng phải sửa thôi. Người nước Nam phải dùng chữ của nước Nam. Con hãy học cho giỏi, việc sửa đổi là của con đấy!
Lúc thầy trò đang nói chuyện với nhau thì chợt có lão thầy bói người Tàu đến chơi. Lão nhìn Huệ và bảo:
Con tên gì nhỉ? Hãy viết tên ra đây để ta xem giúp cho một quẻ.
Huệ bèn viết tên Thơm của mình bằng chữ Nôm rồi đưa cho lão. Cầm tờ giấy, không sao đọc ra chữ, lão bèn hỏi Giáo Hiến:
Loại chữ gì đây nhỉ?
Giáo Hiến cười:
Thưa ngài, học trò tôi đã dùng loại chữ Nôm của người Nam chúng tôi. Đây là hệ thống chữ viết ghi âm, sử dụng những chữ Hán hoàn chỉnh hoặc những bộ phận chữ Hán được cấu tạo lại để ghi tiếng Việt theo nguyên tắc ghi âm tiết trên cơ sở âm Hán Việt – cách đọc chữ Hán của người Việt.
Dù không hiểu lắm, nhưng lão thầy bói vẫn hết lời khen ngợi chữ Nôm này. Lão nói:
Tốt lắm. Cậu học trò này, ngay từ nhỏ đã tự hào với tiếng nước mình và muốn thoát ly văn tự Trung Quốc, ắt hẳn sau này sẽ làm nên sự nghiệp lớn.
Đánh giá
Đúng là sau này, Nguyễn Huệ đã làm nên sự nghiệp lớn. Và ông có được ý thức yêu tiếng nước mình là do công lao dạy dỗ của Giáo Hiến. Rất tiếc đến nay, chúng ta chưa biết gì nhiều về nhà giáo này, có tài liệu nói thầy tên thật là Trương Văn Hiến. Và rõ ràng thầy đã có công khuyến khích anh em Tây Sơn đứng lên khởi nghĩa để sau này, anh em Tây Sơn lưu lại những trang sử hiển hách rất đáng tự hào.
Nguồn: Lê Minh Quốc (2008), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 9 – Danh nhân sư phạm, Nxb Trẻ.
