Hoàng Kế Viêm (1820 – 1909)

Thân thế

Hoàng Kế Viêm còn gọi là Hoàng Tá Viêm (Tá là tên lót do vua Minh Mạng đặt), tự Nhật Trường, hiệu Tùng An, quê làng Văn La tổng Văn Đại, phủ Quảng Ninh (nay thuộc xã Lương Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình), sinh ngày 21 tháng 7 năm Canh Thìn (29/8/1820), mất ngày 8 tháng 4 năm 1909. Thân sinh Hoàng Kế Viêm là cụ Hoàng Kim Xán, giữ chức Bố Chánh tỉnh Khánh Hòa dưới triều vua Gia Long, rồi làm Thượng thư Bộ Hình, Bộ Lễ, sung Tổng tài thời vua Minh Mạng, nổi tiếng là hiếu trung, thanh liêm, đức độ.

Sự nghiệp quan trường

Sau khi đỗ Cử nhân năm 1843 dưới triều vua Thiệu Trị, Hoàng Kế Viêm được bổ nhiệm làm Tư vụ, mang hàm Quang lộc tự khanh, bắt đầu sự nghiệp quan trường. Không lâu sau, ông kết hôn với Hương La Công chúa Quang Tĩnh, con gái thứ năm của vua Minh Mạng, nhưng công chúa mất sớm.

Năm 1846, ông được thăng làm Lang trung Bộ Lại, phụ trách các công việc về nhân sự và hành chính của triều đình. Đến đầu triều Tự Đức, khi đang chịu tang mẹ tại quê nhà, ông được triệu về kinh đến năm 1852 được bổ làm Án sát Ninh Bình. Hai năm sau, ông giữ chức Bố chính Thanh Hóa, phụ trách tài chính, hộ tịch và đời sống dân sinh của tỉnh. Năm 1859, ông được điều làm Bố chính kiêm Tuần phủ Hưng Yên, rồi năm 1863 thăng Tổng đốc An Tĩnh, quản lý hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Trong thời gian đảm nhiệm các chức vụ này, ông chú trọng giữ gìn an ninh, phát triển sản xuất nông nghiệp và mở rộng hệ thống thủy lợi, góp phần ổn định đời sống địa phương.

Từ cuối thập niên 1860, tình hình biên giới phía Bắc trở nên phức tạp khi tàn quân Thái Bình Thiên Quốc tràn sang Việt Nam. Ban đầu họ xin quy thuận nhưng sau đó quay sang cướp bóc, hình thành nhiều toán vũ trang như Cờ Đen, Cờ Vàng và Cờ Trắng, gây mất ổn định tại các tỉnh Tuyên Quang, Thái Nguyên và vùng biên giới. Đặc biệt, khi thủ lĩnh Tô Tứ chiếm thành Lạng Sơn và sát hại viên Tổng thống quân vụ Bắc Kỳ Đoàn Thọ, triều đình quyết định cử Hoàng Kế Viêm ra Bắc giữ chức Lạng–Bình–Ninh–Thái Thống đốc quân vụ đại thần (1870), phối hợp với Tôn Thất Thuyết tổ chức lực lượng đánh dẹp.

Năm 1871, triều đình tiếp tục cử Thượng thư Bộ Hình Lê Tuấn làm Khâm sai đến hỗ trợ. Thay vì chỉ sử dụng quân sự, Hoàng Kế Viêm kết hợp giữa đánh dẹp và chiêu dụ, thuyết phục được lực lượng Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc quy phục và hợp tác với triều Nguyễn. Nhờ đó, quân Cờ Trắng và Cờ Vàng lần lượt bị đánh bại, thủ lĩnh Hoàng Sùng Anh cũng bị tiêu diệt. Thành công này giúp tình hình miền Bắc ổn định hơn, đồng thời mang lại cho ông nhiều phần thưởng và sự tín nhiệm của triều đình. Ông được phong Đại học sĩ, giữ chức Tổng thống Tam Tuyên, đồng thời kiêm Tiết chế quân vụ miền Bắc, trở thành người chỉ huy cao nhất của quân đội triều Nguyễn tại Bắc Kỳ.

Do tình hình biên giới vẫn còn nhiều bất ổn, năm 1880, triều đình lập thêm Lạng Giang đạo và Đoan Hùng đạo để tăng cường phòng thủ. Hoàng Kế Viêm được giao chức Tĩnh biên sứ, thống lĩnh cả hai đạo và tiếp tục chịu trách nhiệm bảo vệ vùng biên giới phía Bắc, chỉ huy các lực lượng quân sự và phối hợp với quan lại địa phương trong việc giữ gìn an ninh, trấn áp các toán vũ trang còn sót lại.

Chủ chiến chống Pháp

Khi thực dân Pháp bắt đầu mở rộng xâm lược Bắc Kỳ, Hoàng Kế Viêm là một trong những đại thần chủ trương sử dụng vũ lực để chống trả. Năm 1873, sau khi Francis Garnier đánh chiếm thành Hà Nội và chuẩn bị mở rộng kiểm soát ra Bắc Bộ, triều đình cử ông làm Tiết chế Bắc Kỳ quân vụ, trực tiếp chỉ huy lực lượng phòng thủ. Phối hợp với quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc, ông tổ chức phục kích tại khu vực Ô Cầu Giấy. Trận đánh ngày 21 tháng 11 âm lịch năm 1873 kết thúc với việc Garnier bị tiêu diệt, buộc quân Pháp phải tạm thời chững lại ở Bắc Kỳ.

Mười năm sau, khi Henri Rivière tiếp tục chỉ huy quân Pháp đánh chiếm Hà Nội, Hoàng Kế Viêm vẫn giữ vai trò chỉ huy quân đội triều Nguyễn ở Bắc Kỳ. Tháng 5 năm 1883, một lần nữa ông phối hợp với lực lượng Cờ Đen đánh phục kích tại Ô Cầu Giấy, khiến Rivière tử trận. Đây là hai chiến thắng quân sự nổi bật của lực lượng kháng Pháp ở Bắc Kỳ trong giai đoạn đầu cuộc chiến.

Tuy nhiên, từ sau năm 1883, vai trò của Hoàng Kế Viêm trở thành vấn đề gây nhiều tranh luận. Khi quân Pháp tấn công thành Hà Nội lần thứ hai, dù nắm trong tay lực lượng lớn đóng tại Sơn Tây, ông không đưa quân đến ứng cứu, khiến Hoàng Diệu phải đơn độc chống giữ thành và tuẫn tiết sau khi thành thất thủ. Cuối năm 1883, trong chiến dịch đánh Sơn Tây, ông cũng không trực tiếp xuất quân hỗ trợ lực lượng phòng thủ của Tổng đốc Nguyễn Đình Nhuận. Đến đầu năm 1884, khi quân Pháp tiến đánh Hưng Hóa, ông tiếp tục rút quân về tuyến sau rồi lui về kinh, để các cứ điểm quan trọng lần lượt rơi vào tay đối phương.

Những thất bại liên tiếp này khiến triều đình quy trách nhiệm cho các tướng lĩnh chỉ huy. Theo Đại Nam thực lục, Hoàng Kế Viêm từng bị nghị xử theo quân pháp với mức “trảm giam hậu” (án chém nhưng tạm giam chờ quyết định cuối cùng) vì để mất nhiều thành trì ở Bắc Kỳ. Tuy nhiên, bản án không được thi hành.

Sau biến cố thất thủ kinh đô Huế và sự lên ngôi của vua Đồng Khánh, Hoàng Kế Viêm tiếp tục phục vụ triều đình. Ông được giao chỉ huy quân đội vừa trấn áp vừa chiêu dụ các lực lượng hưởng ứng Phong trào Cần Vương, nhưng không đạt nhiều kết quả. Cuối năm 1885, ông được phong Thái tử Thiếu bảo và giữ chức Cơ mật viện Đại thần. Nhiều lần xin cáo lão không được chấp thuận, mãi đến năm 1889 dưới triều vua Thành Thái, ông mới được về quê nghỉ hưu. Hoàng Kế Viêm mất năm 1909, hưởng thọ 89 tuổi, khép lại cuộc đời của một đại thần có ảnh hưởng lớn trong những năm cuối của triều Nguyễn, đồng thời cũng là nhân vật để lại nhiều đánh giá khác nhau trong lịch sử về vai trò của mình trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

Di cảo văn chương

Hoàng Kế Viêm là tác giả của một số tác phẩm có giá trị về văn học, lịch sử:

• Phê thị trần hoàn: Ghi chép về đời Tự Đức.
• Tiên công sự tích biệt lục: Ghi lại thân thế và sự nghiệp của cha ông.
• Khổn y lục: Ghi lại tiểu sử công chúa Hương La, vợ ông.
• Bát tiên công gia huấn từ: Ghi lời dạy con cái theo di cảo của thân phụ ông.
• Chi chi thi thảo
• Vân vân văn tập
• An phủ trấp lược

Lăng mộ và đền thờ

Mộ và nhà thờ Hoàng Kế Viêm tọa lạc trên một khu đất khá rộng, thoáng mát, cạnh quốc lộ 1A, thuộc thôn Văn La, xã Lương Ninh, huyện Quảng Ninh tỉnh Quảng Bình.

Người dân địa phương truyền tụng về Hoàng Kế viêm rằng, khi về hưu, vua ban cho ông 4 mẫu ruộng nhất đẳng điền tùy ý chọn nhưng ông chỉ chọn 4 mẫu đất cỏ hoang mà người làng Thế Lại dùng để nuôi trâu bò rồi ông vận động con cháu trong họ cùng dân làng đi khẩn hoang một vùng đất khác cạnh đó thành đồng ruộng hai mùa tươi tốt. Nhân dân gọi đó là đồng cồn Hoàng ngàn mùa không mất. Ruộng khai phá xong, ông chia đều cho mọi người cày cấy.

Biết ơn ông, dân làng đã lập một đền thờ Thổ công tại cánh đồng để hàng năm cúng tế. Ngày khai trương đền thờ, người dân thắp hương, đèn cúng khấn nhưng hương không cháy, đèn không đỏ, họ lấy làm kỳ lạ, hoảng sợ họ phải cho người về mời rước ông lên cúng. Từ đó về sau, đến kỳ cúng bái không còn xảy ra chuyện như vậy nữa nên dân làng xem ông còn to hơn cả Thổ thần. 

Khuôn viên lăng mộ Hoàng Kế viêm có diện tích hơn 230m2, bao gồm: cổng, sân, hàng rào, bia mộ, hồ bán nguyệt và mộ. Phần mộ được xây bằng xi măng theo hình chữ nhật, phía trên mộ đắp nổi hình 7 lá sen chồng lên nhau tượng trưng cho sự thanh bạch, tấm lòng trong sáng như cuộc đời của ông.

Nhà thờ được xây dựng vào năm 1937 bằng gạch và lợp ngói âm dương. Kiến trúc của nhà thờ gồm ba gian, được bài trí theo hướng đông-nam, rộng khoảng 300m2. Năm 1967, nhà thờ đã bị đánh sập trong một đợt không kích của giặc Mỹ. Năm 1998, con cháu hậu duệ đã đóng góp công, của xây dựng lại nhà thờ như hiện nay. Hàng năm, cứ đến ngày giỗ ông, con cháu trong dòng họ tập trung tại nhà thờ làm lễ dâng hương, cúng bái để tưởng nhớ công đức của ông.

Khu lăng mộ và Nhà thờ danh tướng Hoàng Kế Viêm được công nhận là Di tích Quốc gia.

Tài liệu tham khảo

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Hoang Ke Viem (1820–1909)

Background

Hoang Ke Viem, also known as Hoang Ta Viem (“Ta” was a middle name given by Emperor Minh Mang), courtesy name Nhat Truong, literary name Tung An, was a native of Van La village, Van Dai canton, Quang Ninh prefecture (now Luong Ninh commune, Quang Ninh district, Quang Binh province). He was born on the 21st day of the 7th lunar month in the Canh Thin year (August 29, 1820) and died on April 8, 1909. His father was Hoang Kim Xan, who served as Bo Chinh (Provincial Administrator) of Khanh Hoa under Gia Long, then as Thuong thu of the Ministries of Justice and Rites, and as Tong tai (Chief Compiler) under Minh Mang, renowned for his filial piety, loyalty, incorruptibility, and virtue.

Official Career

After passing the Cu nhan (Provincial Graduate) examination in 1843 under Emperor Thieu Tri, Hoang Ke Viem was appointed as Tu vu with the rank of Quang loc tu khanh, beginning his official career. Not long after, he married Princess Huong La Quang Tinh, the fifth daughter of Emperor Minh Mang, but the princess died young.

In 1846, he was promoted to Lang trung of the Ministry of Personnel, handling personnel and administrative affairs of the court. At the beginning of the Tu Duc reign, while observing mourning for his mother in his hometown, he was recalled to the capital, and in 1852 was appointed An sat (Provincial Judge) of Ninh Binh. Two years later, he held the position of Bo chinh (Provincial Administrator) of Thanh Hoa, overseeing finance, household registration, and people’s livelihoods. In 1859, he was transferred to serve as Bo chinh concurrently Tuan phu (Provincial Governor) of Hung Yen, and in 1863 was promoted to Tong doc of An Tinh, governing the two provinces of Nghe An and Ha Tinh. During his tenure in these positions, he focused on maintaining security, developing agricultural production, and expanding irrigation systems, contributing to stabilizing local life.

From the late 1860s, the northern border situation became complicated as remnants of the Taiping Rebellion forces crossed into Vietnam. Initially requesting submission, they later turned to plunder, forming armed groups such as the Black Flags, Yellow Flags, and White Flags, causing instability in Tuyen Quang, Thai Nguyen, and the border regions. Notably, when leader To Tu captured Lang Son citadel and killed the Tong thong quan vu Bac Ky (Military Affairs Commander of Bac Ky) Doan Tho, the court decided to send Hoang Ke Viem north to serve as Lang–Binh–Ninh–Thai Thong doc quan vu dai than (Military Commander of Lang Son, Binh Thuan, Ninh Binh, and Thai Nguyen) in 1870, coordinating with Ton That Thuyet to organize suppression forces.

In 1871, the court further sent Thuong thu of the Ministry of Justice Le Tuan as Kham sai (Imperial Commissioner) to provide support. Rather than relying solely on military force, Hoang Ke Viem combined suppression with persuasion, successfully convincing the Black Flag forces under Luu Vinh Phuc to submit and cooperate with the Nguyen court. As a result, the White Flag and Yellow Flag forces were successively defeated, and the leader Hoang Sung Anh was eliminated. This success helped stabilize the northern situation and brought him many rewards and the court’s trust. He was appointed Dai hoc si, held the position of Tong thong Tam Tuyen, concurrently serving as Tiet che quan vu (Military Commissioner) of the North, becoming the highest commander of Nguyen forces in Bac Ky.

Due to continued border instability, in 1880 the court established the Lang Giang and Doan Hung military circuits to strengthen defense. Hoang Ke Viem was appointed Tinh bien su (Border Pacification Commissioner), commanding both circuits and continuing to be responsible for protecting the northern border, directing military forces and coordinating with local officials to maintain security and suppress remaining armed groups.

Pro-War Stance Against the French

When the French colonialists began to expand their invasion into Bac Ky, Hoang Ke Viem was among the grand ministers advocating armed resistance. In 1873, after Francis Garnier captured Hanoi Citadel and prepared to extend control over the north, the court appointed him as Tiet che Bac Ky quan vu (Military Commissioner of Bac Ky), directly commanding defensive forces. Coordinating with Luu Vinh Phuc’s Black Flag forces, he organized an ambush at the O Cau Giay (Cau Giay Bridge) area. The battle on November 21 (lunar calendar) of 1873 resulted in Garnier’s death, forcing the French to temporarily halt their advance in Bac Ky.

Ten years later, when Henri Rivière continued to command French forces to capture Hanoi, Hoang Ke Viem still held command of Nguyen forces in Bac Ky. In May 1883, once again coordinating with the Black Flag forces, he ambushed the French at O Cau Giay, resulting in Rivière’s death in battle. These were two prominent military victories of the anti-French resistance in Bac Ky in the early phase of the war.

However, from 1883 onward, Hoang Ke Viem’s role became a subject of considerable debate. When the French attacked Hanoi Citadel for the second time, despite commanding a large force stationed at Son Tay, he did not send troops to reinforce the city, leaving Hoang Dieu to defend the citadel alone and commit suicide after it fell. In late 1883, during the campaign against Son Tay, he also did not directly deploy troops to support the defenses of Tong doc Nguyen Dinh Nhuan. By early 1884, when the French advanced on Hung Hoa, he continued to withdraw his forces to the rear and then retreated to the capital, allowing key strongholds to fall to the enemy one by one.

These successive failures led the court to hold the commanding generals responsible. According to the Dai Nam thuc luc (Veritable Records of Dai Nam), Hoang Ke Viem was once tried under military law and sentenced to “tram giam hau” (sentenced to beheading but temporarily detained pending final decision) for losing multiple citadels in Bac Ky. However, the sentence was not carried out.

After the fall of the Hue capital and the enthronement of Dong Khanh, Hoang Ke Viem continued to serve the court. He was tasked with both suppressing and persuading forces responding to the Can Vuong (Aid the King) movement, but achieved limited results. In late 1885, he was appointed Thai tu Thieu bao (Junior Guardian to the Heir Apparent) and served as Co Mat vien Dai than (Grand Minister of the Privy Council). He repeatedly requested retirement but was not approved until 1889, under Emperor Thanh Thai, when he was finally permitted to return to his hometown. Hoang Ke Viem died in 1909 at the age of 89, closing the life of a grand minister who wielded great influence in the final years of the Nguyen dynasty, while also leaving behind a legacy of varied historical assessments regarding his role in the resistance against the French.

Literary Legacy

Hoang Ke Viem was the author of several works of literary and historical value:

• Phe thi tran hoan: Records of the Tu Duc era.
• Tien cong su tich biet luc: A record of his father’s life and career.
• Khon y luc: A biography of Princess Huong La, his wife.
• Bat tien cong gia huan tu: Instructions to his children based on his father’s posthumous writings.
• Chi chi thi thao (Poetry Drafts)
• Van van van tap (Collected Prose)
• An phu trap luoc (Summary of Pacification and Administration)

Tomb and Ancestral Temple

The tomb and ancestral temple of Hoang Ke Viem are located on a spacious, airy plot of land beside National Highway 1A, in Van La hamlet, Luong Ninh commune, Quang Ninh district, Quang Binh province.

Local people tell the following story about Hoang Ke Viem: upon his retirement, the emperor granted him 4 mau (approx. 1.44 hectares) of first-class land of his choosing, but he chose only 4 mau of wild grassland that the people of The Lai village used for grazing buffaloes and cattle. He then mobilized his descendants and the villagers to reclaim another adjacent area, transforming it into fertile two-season rice fields. The people called it “Cồn Hoàng” (Hoang’s Mound), which never lost its productivity. After the land was reclaimed, he distributed it equally for everyone to cultivate.

Grateful to him, the villagers established a Earth God (Tho cong) temple in the fields to offer annual sacrifices. On the day of the temple’s inauguration, the people lit incense and lamps to offer prayers, but the incense would not burn and the lamps would not glow red. Finding this strange and alarmed, they sent someone to invite Hoang Ke Viem himself to come and perform the offering. From then on, such strange occurrences ceased, and the villagers came to regard him as even greater than the Earth God.

The tomb complex occupies an area of over 230m², comprising: a gate, courtyard, fence, stele, a crescent-shaped pond, and the tomb. The tomb is built of cement in a rectangular shape, with seven lotus petals stacked in relief on top, symbolizing purity and the unsullied heart that reflected his life.

The ancestral temple was built in 1937 with bricks and yin-yang (overlapping) roof tiles. The temple architecture consists of three bays, arranged in a southwest-northeast direction, covering approximately 300m². In 1967, the temple was destroyed in an American bombing raid. In 1998, descendants contributed labor and funds to rebuild the temple as it stands today. Every year, on the anniversary of his death, descendants of the clan gather at the temple to offer incense and pay respects in commemoration of his merits.

The tomb complex and Ancestral Temple of General Hoang Ke Viem have been recognized as a National Historical Relic.

References

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Pháp        

Hoang Ke Viem (1820 – 1909)

Biographie

Hoang Ke Viem, également connu sous le nom de Hoang Ta Viem (Ta étant le deuxième prénom donné par l’empereur Minh Mang), avait pour prénom social Nhat Truong et pour nom de plume Tung An. Il était originaire du village de Van La, canton de Van Dai, préfecture de Quang Ninh (aujourd’hui commune de Luong Ninh, district de Quang Ninh, province de Quang Binh). Il naquit le 21 juillet 1820 (29 août 1820) et mourut le 8 avril 1909. Son père, Hoang Kim Xan, occupa les fonctions de ministre des Finances (Bo Chinh) de la province de Khanh Hoa sous le règne de Gia Long, puis de ministre de la Justice (Thuong thu Bo Hinh) et des Rites (Bo Le), et fut directeur général des Archives (Tong tai) sous Minh Mang. Il était réputé pour sa piété filiale, sa loyauté, son intégrité et sa vertu.

Carrière administrative

Après avoir obtenu le grade de Cu nhan en 1843 sous le règne de l’empereur Thieu Tri, Hoang Ke Viem fut nommé commis (Tu vu) avec le rang de directeur des Offrandes (Quang loc tu khanh), débutant ainsi sa carrière mandarinale. Peu après, il épousa la princesse Huong La, Quang Tinh, cinquième fille de l’empereur Minh Mang, mais celle-ci mourut prématurément.

En 1846, il fut promu directeur (Lang trung) au ministère des Affaires personnelles (Bo Lai), chargé des affaires de personnel et d’administration de la cour. Au début du règne de Tu Duc, alors qu’il était en deuil de sa mère dans son village natal, il fut rappelé à la capitale et, en 1852, nommé juge d’instruction (An sat) de Ninh Binh. Deux ans plus tard, il occupa le poste de ministre des Finances (Bo chinh) de Thanh Hoa, responsable des finances, du recensement et des affaires sociales de la province. En 1859, il fut muté au poste de ministre des Finances cumulant les fonctions de gouverneur (Tuan phu) de Hung Yen, puis, en 1863, promu gouverneur général d’An Tinh (Tong doc An Tinh), administrant les deux provinces de Nghe An et Ha Tinh. Durant ces mandats, il s’attacha à maintenir la sécurité, à développer la production agricole et à étendre les systèmes d’irrigation, contribuant à stabiliser la vie locale.

À partir de la fin des années 1860, la situation à la frontière nord se dégrada avec l’arrivée des troupes résiduelles du Royaume Céleste de la Grande Paix (Taiping) qui se réfugièrent au Vietnam. Initialement, elles demandèrent à se soumettre, mais se tournèrent ensuite vers le pillage, formant divers groupes armés tels que les Pavillons Noirs, les Pavillons Jaunes et les Pavillons Blancs, déstabilisant les provinces de Tuyen Quang, Thai Nguyen et les régions frontalières. En particulier, lorsque le chef To Tu s’empara de la citadelle de Lang Son et assassina le commandant en chef des affaires militaires du Tonkin Doan Tho, la cour décida d’envoyer Hoang Ke Viem au Nord pour occuper le poste de grand commandant militaire des provinces de Lang-Binh-Ninh-Thai (Lang-Binh-Ninh-Thai Thong doc quan vu dai than) en 1870, en coordination avec Ton That Thuyet pour organiser les forces de répression.

En 1871, la cour envoya en renfort le ministre de la Justice Le Tuan en tant que commissaire impérial (Kham sai). Plutôt que de recourir uniquement à la force militaire, Hoang Ke Viem combina répression et appels au ralliement, parvenant à convaincre les forces des Pavillons Noirs de Luu Vinh Phuc de se soumettre et de coopérer avec la cour des Nguyen. Grâce à cette alliance, les Pavillons Blancs et les Pavillons Jaunes furent successivement défaits, et le chef Hoang Sung Anh fut éliminé. Ce succès stabilisa la situation dans le Nord et lui valut de nombreuses récompenses et la confiance de la cour. Il fut nommé Grand Secrétaire (Dai hoc si), occupa le poste de commandant en chef des Trois Circuits (Tong thong Tam Tuyen), cumulant les fonctions de commandant en chef des affaires militaires du Nord (Tiet che quan vu mien Bac), devenant le plus haut commandant des troupes de la cour des Nguyen au Tonkin.

En raison de l’instabilité persistante à la frontière, en 1880, la cour créa deux nouvelles circonscriptions militaires, Lang Giang et Doan Hung, pour renforcer la défense. Hoang Ke Viem fut nommé commissaire à la pacification des frontières (Tinh bien su), chargé de superviser ces deux circonscriptions et de continuer à protéger la frontière nord, commandant les forces militaires et coordonnant les autorités locales pour maintenir la sécurité et réprimer les groupes armés résiduels.

Ligne dure contre les Français

Lorsque les colons français commencèrent à étendre leur invasion au Tonkin, Hoang Ke Viem fut l’un des hauts dignitaires préconisant une résistance armée. En 1873, après que Francis Garnier se fut emparé de la citadelle de Hanoi et préparât l’extension de son contrôle sur le Nord, la cour le nomma commandant en chef des affaires militaires du Tonkin (Tiet che Bac Ky quan vu), directement chargé de la défense. En coordination avec les Pavillons Noirs de Luu Vinh Phuc, il organisa une embuscade dans la région du pont de Cau Giay (Ô Cau Giay). La bataille du 21 novembre 1873 (calendrier lunaire) se solda par la mort de Garnier, forçant les Français à marquer une pause temporaire au Tonkin.

Dix ans plus tard, lorsque Henri Rivière reprit le commandement des forces françaises pour s’emparer de Hanoi, Hoang Ke Viem conserva son rôle de commandant des troupes de la cour des Nguyen au Tonkin. En mai 1883, une nouvelle fois en coordination avec les Pavillons Noirs, il tendit une embuscade à Cau Giay, où Rivière trouva la mort. Ces deux victoires militaires furent les plus marquantes des forces de résistance anti-française au Tonkin dans la première phase du conflit.

Cependant, à partir de 1883, le rôle de Hoang Ke Viem devint sujet à de vives controverses. Lorsque les Français attaquèrent une seconde fois la citadelle de Hanoi, bien qu’il disposât d’importantes forces stationnées à Son Tay, il n’envoya pas de troupes pour porter secours, laissant Hoang Dieu seul défendre la citadelle et se donner la mort après sa chute. À la fin de 1883, lors de la campagne de Son Tay, il n’envoya pas non plus de troupes pour soutenir les forces défensives du gouverneur général Nguyen Dinh Nhuan. Au début de 1884, lorsque les Français avancèrent sur Hung Hoa, il continua à retirer ses troupes vers l’arrière puis vers la capitale, laissant les positions stratégiques tomber les unes après les autres aux mains de l’ennemi.

Ces échecs successifs conduisirent la cour à tenir les généraux responsables. Selon le Dai Nam thuc luc, Hoang Ke Viem fut même condamné par un conseil de guerre à la peine de « tran giam hau » (décapitation différée – peine capitale avec sursis dans l’attente d’une décision finale) pour avoir perdu plusieurs citadelles au Tonkin. Cependant, la sentence ne fut jamais exécutée.

Après la chute de la capitale Hue et l’avènement de l’empereur Dong Khanh, Hoang Ke Viem continua à servir la cour. Il fut chargé de commander les troupes pour réprimer et, dans le même temps, tenter de rallier les forces participant au mouvement Can Vuong, mais sans grand succès. À la fin de l’année 1885, il fut nommé tuteur adjoint du prince héritier (Thai tu Thieu bao) et membre du Conseil privé (Co mat vien Dai than). Il demanda à plusieurs reprises sa retraite sans obtenir de réponse favorable ; ce n’est qu’en 1889, sous le règne de Thanh Thai, qu’il fut autorisé à se retirer dans son village natal. Hoang Ke Viem mourut en 1909, à l’âge de 89 ans, mettant fin à la vie d’un haut dignitaire qui eut une grande influence dans les dernières années de la dynastie des Nguyen, tout en laissant une image contrastée quant à son rôle dans la résistance contre les Français.

Œuvres littéraires posthumes

Hoang Ke Viem est l’auteur de plusieurs ouvrages de valeur littéraire et historique :

• Phe thi tran hoan : Chroniques sur le règne de Tu Duc.
• Tien cong su tich biet luc : Biographie et carrière de son père.
• Khon y luc : Biographie de la princesse Huong La, son épouse.
• Bat tien cong gia huan tu : Enseignements adressés à ses enfants, d’après les écrits posthumes de son père.
• Chi chi thi thao
• Van van van tap
• An phu trap luoc

Mausolée et temple commémoratif

La tombe et le temple commémoratif de Hoang Ke Viem sont situés sur un terrain assez vaste et aéré, à côté de la route nationale 1A, dans le hameau de Van La, commune de Luong Ninh, district de Quang Ninh, province de Quang Binh.

Les habitants locaux racontent qu’à sa retraite, l’empereur lui accorda 4 mẫu (environ 1,4 hectare) de rizières de première catégorie (nhat dang dien) à choisir à sa guise, mais il ne choisit que 4 mẫu de terres incultes, que les villageois de The Lai utilisaient pour faire paître leurs buffles et vaches. Il mobilisa ensuite les descendants de sa famille et les villageois pour défricher une autre zone voisine, qu’ils transformèrent en rizières fertiles produisant deux récoltes par an. Les habitants appelèrent ces terres « dong con Hoang » (la plaine Hoang) qui ne perdait jamais sa fertilité. Après le défrichement, il distribua équitablement les terres à tous pour qu’ils les cultivent.

En reconnaissance, les villageois érigèrent un temple dédié au Génie du sol (Tho cong) dans la plaine pour y célébrer des offrandes annuelles. Le jour de l’inauguration, lorsqu’ils allumèrent l’encens et les bougies, l’encens ne brûla pas et les bougies ne s’allumèrent pas. Trouvant cela étrange et inquiétants, ils envoyèrent une délégation pour inviter Hoang Ke Viem à présider la cérémonie. À partir de ce jour, les cérémonies se déroulèrent normalement, et les villageois le considérèrent comme supérieur au Génie du sol lui-même.

L’enceinte du mausolée de Hoang Ke Viem couvre une superficie de plus de 230 m², comprenant : un portail, une cour, une clôture, une stèle funéraire, un bassin semi-circulaire et la tombe. La sépulture est construite en ciment de forme rectangulaire ; au-dessus, sept pétales de lotus superposés en relief symbolisent la pureté, la limpidité d’âme qui caractérisaient sa vie.

Le temple commémoratif fut construit en 1937 en briques et couvert de tuiles yin-yang (ngoi am duong). L’architecture du temple comprend trois travées, orientée sud-est, sur une surface d’environ 300 m². En 1967, le temple fut détruit lors d’un bombardement américain. En 1998, les descendants contribuèrent en main-d’œuvre et en argent pour reconstruire le temple tel qu’il se présente aujourd’hui. Chaque année, à l’anniversaire de sa mort, les descendants de la lignée se rassemblent au temple pour allumer l’encens et rendre hommage à sa mémoire.

L’ensemble du mausolée et du temple du célèbre général Hoang Ke Viem a été reconnu comme monument national. Autorisation d’activité du journal électronique en vietnamien et en anglais n° 561/GP-BTTTT, délivrée le 25 novembre 2022.

Références

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Trung

黄继炎（1820－1909）

身世

黄继炎又名黄佐炎（“佐”为明命帝所赐的垫名），字日长，号松庵，广平省广宁府文大总文罗村人（今属广平省广宁县良宁社），生于庚辰年（1820年）七月二十一日（公历8月29日），卒于1909年四月初八日。其父黄金灿，嘉隆朝任庆和布政使，后任明命朝刑部尚书、礼部尚书，充总裁，以孝忠、廉洁、德望著称。

仕途生涯

绍治年间（1843年）考中举人后，黄继炎被任命为司务，官衔光禄寺卿，开始仕途。不久，他娶明命帝第五女香罗公主光静，但公主早逝。

1846年，他升任吏部郎中，负责朝廷人事和行政事务。至嗣德初年，正在家乡守母丧期间，他被召回京城，1852年被任命为宁平按察使。两年后，任清化布政使，负责该省财政、户籍和民生事务。1859年，调任兴安布政使兼巡抚，1863年升任安静总督，管理乂安和河静两省。在担任这些职务期间，他注重维护治安、发展农业生产和扩大水利系统，有助于稳定地方民生。

自1860年代末起，太平天国残部涌入越南，北方边境局势变得复杂。起初他们请求归顺，但随后转而劫掠，形成黑旗军、黄旗军和白旗军等多股武装，在宣光、太原和边境地区造成动荡。特别是当首领苏四攻占谅山城并杀害北圻总统军务大臣段寿后，朝廷决定派黄继炎北上担任谅－平－宁－太军务总督大臣（1870年），与尊室说协同组织剿抚。

1871年，朝廷继续派刑部尚书黎俊为钦差前往协助。黄继炎不单用兵，而是剿抚并用，说服刘永福的黑旗军归顺并与阮朝合作。由此，白旗军和黄旗军先后被击败，首领黄崇英也被消灭。这一成功使北方局势趋于稳定，也为黄继炎赢得朝廷的诸多赏赐和信任。他被封为大学士，任三宣总统，同时兼北圻节制军务，成为阮朝在北圻的最高军事指挥官。

因边境局势仍不稳定，1880年朝廷增设谅江道和端雄道以加强防务。黄继炎被任命为靖边使，统领两道，继续负责保卫北方边境，指挥军队并与地方官员配合维护治安、镇压残余武装。

主战抗法

当法国殖民者开始扩大对北圻的侵略时，黄继炎是主张以武力抵抗的大臣之一。1873年，弗朗西斯·加尼叶攻占河内城并准备扩大控制范围后，朝廷任命他为北圻军务节制，直接指挥防御力量。他与刘永福黑旗军配合，在纸桥一带设伏。1873年农历十一月二十一日之战以加尼叶被击毙告终，迫使法军暂时在北圻止步。

十年后，当亨利·里维耶继续指挥法军攻占河内时，黄继炎仍担任阮朝在北圻的军队指挥官。1883年5月，他再次与黑旗军配合在纸桥设伏，使里维耶阵亡。这是抗法力量在北圻初期战争中两次突出的军事胜利。

然而自1883年后，黄继炎的角色成为颇多争议的问题。当法军第二次进攻河内城时，尽管他掌握驻扎于山西的大量部队，却未出兵救援，使黄耀孤军守城并于城陷后殉国。1883年底的山西战役中，他也没有直接出兵支援总督阮廷润的防御力量。至1884年初，法军进攻兴化时，他继续撤军至后方然后退往京城，使各重要据点相继落入敌手。

这些连续失败使朝廷追究指挥将领的责任。据《大南实录》记载，黄继炎曾因丢失北圻多处城池而被议处军法，判“斩监候”（判斩刑但暂监候决）。然而该判决并未执行。

顺化京城失守和同庆帝登基后，黄继炎继续为朝廷效力。他被委派指挥军队既镇压又招抚响应勤王运动的各方力量，但效果不彰。1885年底，他被封为太子少保并任机密院大臣。多次请求告老未获批准，直至1889年成泰朝才得以回乡退休。黄继炎于1909年去世，享年八十九岁，结束了这位在阮朝末年具有重大影响的大臣的一生，同时也是历史上对其抗法角色评价不一的人物。

遗稿文学

黄继炎是若干具有文学和历史价值作品的作者：

• 《批世尘寰》：记载嗣德朝事。
• 《先公事迹别录》：记载其父生平事迹。
• 《坤仪录》：记载其妻香罗公主传记。
• 《八仙公家训词》：据其父遗稿所作家训。
• 《支支诗草》
• 《云云文集》
• 《安抚辑略》

陵墓与祠堂

黄继炎陵墓和祠堂位于广平省广宁县良宁社文罗村旁国道1A侧一片相当宽敞凉爽的地块上。

当地流传关于黄继炎的故事：退休时，皇帝赐他四亩一等田随意挑选，但他只选了世赖村人用于放牛的四亩荒草地，然后动员族中子孙和村民共同开垦旁边另一片土地，使之成为两季丰收的良田。百姓称之为“黄家高岗田”，千年不荒。开垦完毕后，他将田地平均分给大家耕种。

为感恩戴德，村民在田间建了一座土公社，每年祭祀。开庙之日，百姓点香烛祭拜，但香不燃、灯不红，他们感到奇怪害怕，派人请黄继炎前来祭祀。此后每逢祭祀不再发生此类事，所以村民视他比土地神还大。

黄继炎陵墓园区面积逾230平方米，包括：门、庭院、围墙、墓碑、半月池和墓冢。墓为水泥砌筑长方形，墓顶浮雕七层叠莲，象征清白廉洁、心地光明如其一生的品格。

祠堂建于1937年，砖砌阴阳瓦顶。建筑为三开间，朝向东南，面积约300平方米。1967年，祠堂在一次美军空袭中被炸毁。1998年，后裔子孙出资出力重建至今。每年忌日，族中子孙聚集祠堂上香祭祀，缅怀其功德。

名将黄继炎陵墓与祠堂被认定为国家级遗迹。越南语、英语电子报运营许可证第561/GP-BTTTT号，2022年11月25日颁发。

参考资料

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.