Khái quát
Lê Hồng Sơn là một nhà cách mạng tiêu biểu trong giai đoạn chuyển tiếp từ khuynh hướng yêu nước đầu thế kỷ XX sang con đường cách mạng vô sản. Ông từng tham gia Việt Nam Quang Phục Hội, là thành viên sáng lập Tâm Tâm Xã, cộng sự thân cận của Nguyễn Ái Quốc trong quá trình xây dựng tổ chức cách mạng ở Quảng Châu, đồng thời là một trong những người góp phần chuẩn bị cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Cuộc đời hoạt động của ông gắn với nhiều biến cố lớn của lịch sử dân tộc và kết thúc bằng sự hy sinh anh dũng trước họng súng của thực dân.
Bối cảnh lịch sử
Ngày 10/10/1911, tại Trung Quốc đã diễn ra cuộc khởi nghĩa ở Vũ Xương và thắng lợi. Nghĩa quân cách mạng đã lật đổ nền quân chủ Mãn Thanh và thành lập chính phủ dân quốc, Tôn Trung Sơn được bầu làm Đại tổng thống đứng đầu Chính phủ lâm thời. Sự kiện này làm nức lòng các nhà hoạt động cách mạng Việt Nam đang sống ở hải ngoại.
Chí sĩ Phan Bội Châu sau khi bị trục xuất khỏi Nhật Bản liền trở về Quảng Châu (Trung Quốc), cụ giải tán Duy tân Hội, theo chủ nghĩa dân chủ và thành lập Việt Nam Quang Phục Hội. Tôn chỉ của Hội là:
đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục nước Việt Nam, thành lập Cộng hòa dân quốc Việt Nam
Đây là một bước chuyển trong nhận thức của cụ Phan cũng như trong lịch sử chính trị tư tưởng nước ta. Càng về sau, Hội không theo kịp chuyển biến của thời cuộc, một số thanh niên trẻ tuổi vì chịu ảnh hưởng của cụ Phan mà xuất dương, nay đứng trước hai lựa chọn: hoặc chấp nhận con đường của cụ Phan, hoặc tìm con đường mới.
Mùa xuân năm 1923 tại Quảng Châu, 7 thanh niên trẻ của Việt Nam Quang Phục Hội là Lê Hồng Sơn, Hồ Tùng Mậu, Nguyễn Giảng Thanh, Đặng Xuân Hồng, Trương Quốc Húy, Lê Cầu và Lê Công Viễn thành lập ra Tâm Tâm Xã, hay còn gọi là Tân Việt Thanh niên Đoàn. Sau này, chính Lê Hồng Sơn sẽ là người cùng Phạm Hồng Thái ném tạc đạn mưu sát toàn quyền Merlin.
Thân thế
Lê Hồng Sơn sinh năm 1899 tại thôn Xuân Hồ, huyện Nam Đàn (Nghệ An), con trai thứ ba của ông cử nhân Lê Văn Hành, thuở nhỏ có tên là Lê Văn Phơn. Sau này hoạt động cách mạng anh nhiều lần đổi tên họ như: Võ Hồng Anh, Võ Nguyên Trinh, Hồ Thuận Đông, Lê Thiếu Tố, Lê Tản Anh, Đỗ Tri Phương v.v…
Năm 1919, Lê Hồng Sơn được ông Ngô Quảng – thủ lĩnh của nghĩa quân phái bạo động thuộc phong trào Phan Bội Châu đưa sang Xiêm. Tại bản Đông Phi Chịt, anh sống và học tập trong trại cày do Đặng Thúc Hứa chỉ huy. Đây là cơ sở chuẩn bị lực lượng lâu dài cho sự nghiệp cứu nước.
Thấy anh lanh lẹ, khỏe mạnh và cũng thông minh hơn người nên Đặng Thúc Hứa cử sang Trung Quốc để theo học trường quân sự Hải Nam. Thế nhưng khi sang đến nơi thì trường này đã đóng cửa, Lê Hồng Sơn sống bằng nghề phu khuân vác bến cảng và trú thân ở nhà cụ Phan. Dần dần, cụ Phan tin tưởng và giao cho anh nhiều trọng trách sang Nhật gặp Cường Để; giao thiệp với các chính khách Nhật mua vũ khí v.v…
Hoạt động cách mạng
Trừng trị Việt gian Phan Bá Ngọc
Trong bước đường hoạt động, anh rất căm thù những tên phản bội, vì tham sống sợ chết, tham tiền mà cam tâm bán rẻ sinh mạng đồng chí cho mật thám Pháp. Trong số này có tên Phan Bá Ngọc mà anh quyết ra tay trừ khử – sự việc diễn ra vào ngày 11/12/1922 tại Hàng Châu.
Trong cuốn Niên biểu của mình, cụ Phan có kể lại:
Trong nghìn vạn tiếng pháo, có xen lẫn ba tiếng nổ của đạn súng lục, làm cho ai nấy đều hoảng sợ, tiếp theo có tiếng hô hoán: “-Có người ngã lăn ra đất máu me đầm đìa!”. Lúc ấy, bọn cảnh sát xúm đến. Khám trong bọc nạn nhân có số tiền 2.150 đồng, tay đeo một nhẫn vàng trị giá 60 đồng; người ấy đã tắt thở. Người ấy là ai? Người Việt Nam đó tên là Phan Bá Ngọc. Ai giết Phan Bá Ngọc? Một thanh niên lanh lợi Lê Tản Anh.
Việc làm kịp thời này đã khiến bọn Việt gian phải chùn tay khi hợp tác với mật thám Pháp.
Chuyển sang con đường cách mạng mới
Đến năm 1923, Lê Hồng Sơn cùng đồng chí của mình lập ra Tâm Tâm Xã và qua năm sau kết nạp thêm Phạm Hồng Thái. Sau khi mưu sát Merlin không thành công, Phạm Hồng Thái lao mình hy sinh dưới dòng Châu Giang, còn Lê Hồng Sơn xin thi vào trường quân sự Hoàng Phố. Lúc này, lịch sử tư tưởng chính trị Việt Nam đang chuẩn bị một bước chuyển mới. Năm 1924, Nguyễn Ái Quốc sang Trung Quốc tìm gặp cụ Phan. Trong thư gửi Chủ tịch Đoàn Quốc tế Cộng sản đề ngày 18/12/1924, Nguyễn Ái Quốc có báo cáo lại buổi gặp gỡ quan trọng này:
Tôi đã gặp tại đây vài ba nhà cách mạng quốc gia Việt Nam, trong số đó có một người đã rời xứ sở từ 20 năm nay. Trong thời gian đó, ông ta đã tổ chức nhiều cuộc nổi dậy chống Pháp. Tất cả những cuộc nổi dậy ấy đều đưa tới cái chết của mấy sĩ quan và binh lính Pháp, sự chiếm đoạt mấy khẩu súng và sự thất bại của ông ta vì ông ta không được sự giúp đỡ và viện trợ.
Mục đích duy nhất của ông ta là trả thù cho nước nhà đang bị bọn Pháp tàn sát. Ông ta không hiểu chính trị và lại càng không hiểu tổ chức quần chúng. Trong cuộc thảo luận, tôi đã giải thích cho ông ta hiểu sự cần thiết của tổ chức và sự vô ích của những hành động không cơ sở. Ông ta đã đồng ý. Và đây là những công việc mà chúng tôi bắt đầu tiến hành:
a) Tôi đã vạch kế hoạch tổ chức và xin gửi bản sao theo đây.
b) Sau khi tán thành kế hoạch này, ông ta đã đưa cho tôi bản danh sách của 14 người Việt Nam cùng ông ta hoạt động bấy lâu.
Trong danh sách này chúng ta thấy có Lê Hồng Sơn, Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Phong, Lưu Quốc Long, Trương Văn Lĩnh, Lê Quảng Đạt, Lâm Đức Thụ… những người làm nòng cốt cho Cộng sản đoàn. Đây là những bước đầu tiên, để sau đó Nguyễn Ái Quốc thành lập Việt Nam Thanh Niên Cách Mạng Đồng Chí Hội.
Hoạt động cùng Nguyễn Ái Quốc
Lê Hồng Sơn trở thành người trợ thủ đắc lực của Nguyễn Ái Quốc. Anh tham gia tổ chức xuất bản báo Thanh Niên và cùng Nguyễn Ái Quốc mở lớp huấn luyện cán bộ để tuyên truyền chủ nghĩa Mác – Lênin vào Việt Nam và cũng là thành viên của Hội liên hiệp các dân tộc bị áp bức Á Đông, thuộc Phương Đông Bộ của Quốc tế Cộng sản.
Năm 1925, anh được phân công tham gia quân đội Trung Quốc và là đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc. Do đó, năm 1928, anh cùng một số nhà cách mạng Việt Nam bị Tưởng Giới Thạch bắt giam. Ra tù, anh về Hương Cảng hoạt động.
Trong những năm 1929 – 1930, anh là một trong số những người tích cực giúp đỡ Nguyễn Ái Quốc triệu tập hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản vào ngày 3/2/1930. Toàn bộ hoạt động của anh không qua được mạng lưới của mật thám Pháp. Chúng tuyên bố tử hình vắng mặt Lê Hồng Sơn.
Những năm cuối đời và sự hy sinh
Tháng 1/1931, chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt anh với lý do hoạt động cộng sản. Sau nhờ sự can thiệp của cụ Hồ Học Lãm nên anh được thả tự do, nhưng bị trục xuất khỏi Trung Quốc. Lê Hồng Sơn phải qua Miến Điện rồi sang Thái Lan bắt liên lạc với cán bộ đang hoạt động nơi đây. Biết phong trào trong nước đang bị đàn áp tàn khốc, anh thành lập Ban viện trợ cách mạng Đông Dương để hỗ trợ cho phong trào.
Ngày 25/9/1932, đang có mặt ở Thượng Hải, Lê Hồng Sơn tổ chức phân phát truyền đơn kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động thì lại bị bắt. Lần này, bọn Tưởng Giới Thạch giao anh cho thực dân Pháp. Chúng đưa anh về giam ở nhà lao Vinh. Biết đây là một trong những cán bộ chủ chốt nên bọn cai ngục tra tấn anh rất tàn nhẫn. Không một ngón nghề nào mà chúng không áp dụng. Tuy nhiên, anh vẫn không hé răng tiết lộ một điều gì.
Cuối cùng, không còn cách nào để khuất phục ý chí của một người yêu nước, chúng ghép tội anh đã cùng liệt sĩ Phạm Hồng Thái mưu sát toàn quyền Merlin và cũng là người giết Việt gian Phan Bá Ngọc. Tòa án Nam triều chuẩn y án tử hình Lê Hồng Sơn. Chúng đem anh về chợ Tro, làng Xuân Hòa, huyện Nam Đàn xử bắn – cũng nhằm uy hiếp tinh thần cách mạng của nhân dân sau phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh.
Trước giây phút đi vào cõi bất tử, trong tâm tưởng của anh vọng về tiếng thơ đầy khí phách:
Hỡi vô sản chung đau chung khố
Đồng đứng lên đánh đồ dã man
Giết phường bóc lột tham tàn
Phá tan xiềng xích mở đàng tự do
Những viên đạn xuyên qua tim, Lê Hồng Sơn ngã xuống để lớp lớp người sau trông gương anh mà đứng dậy. Đó là ngày 26/1/1933, lúc anh mới vừa 35 tuổi.
Hiện nay, phần mộ của anh nằm cạnh đường quốc lộ 46 – gần đền Tán Sơn (Nam Đàn, Nghệ An) được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử.
Nguồn: Lê Minh Quốc (2008), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 6 – Danh nhân cách mạng Việt Nam, Nxb Trẻ.
