Lê Lễ (1368 – 1449)

Thân thế

Lê Lễ (1368 – 1449) là một trong những công thần khai quốc tiêu biểu của triều Lê sơ, người có công lao quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và sự nghiệp xây dựng vương triều Hậu Lê. Ông sinh năm 1368, tuy nhiên các nguồn chính sử hiện không ghi chép cụ thể về quê quán, gia thế hay thời niên thiếu của ông.

Lê Lễ xuất thân trong một gia đình nhiều đời làm gia thần của dòng họ Lê ở Lam Sơn (nay thuộc huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa). Gia tộc ông từ lâu đã gắn bó và phục vụ gia đình Lê Khoáng – thân phụ của Lê Lợi, vì vậy bản thân Lê Lễ sớm trở thành người thân cận, theo hầu Lê Lợi ngay từ trước khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ. Mối quan hệ gắn bó lâu đời giữa hai gia tộc đã tạo nên sự tin cậy đặc biệt, khiến Lê Lễ luôn được giao phó những nhiệm vụ quan trọng trong cả thời kỳ khởi nghĩa lẫn khi triều Lê được thành lập.

Lê Lễ là người trung thành, cương trực và có sức khỏe hơn người, ông luôn theo sát Lê Lợi, tận tụy phụng sự chủ tướng với lòng trung trinh son sắt. Không chỉ là một gia thần thân tín, Lê Lễ còn là một võ tướng dũng cảm, nhiều lần trực tiếp tham gia chiến đấu trong những giai đoạn gian khổ nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Chính sự trung thành tuyệt đối cùng bản lĩnh quân sự đã giúp ông trở thành một trong những cận thần được Lê Lợi tín nhiệm nhất.

Sau khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giành thắng lợi và nhà Lê sơ được thành lập năm 1428, Lê Lễ tiếp tục được trọng dụng trong triều đình. Ông được phong nhiều chức vụ quan trọng, cuối cùng giữ chức Nhập nội thị trung và được ban tước Đình Thượng hầu, trở thành một trong những khai quốc công thần có địa vị cao dưới triều Lê Thái Tổ. 

Sự nghiệp

Tham gia khởi nghĩa Lam Sơn

Lê Lễ là một trong những người theo phò Lê Lợi từ trước khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ và được xem là vị gia thần thân tín bậc nhất của Bình Định vương. Với mối quan hệ gắn bó nhiều đời giữa hai gia tộc, ông luôn có mặt bên cạnh Lê Lợi trong những thời khắc cam go nhất của cuộc chiến chống quân Minh. Khác với nhiều tướng lĩnh nổi bật trên chiến trường, vai trò của Lê Lễ chủ yếu gắn với việc bảo vệ, phò tá và đảm bảo an toàn cho chủ tướng, đồng thời tham gia trực tiếp vào các hoạt động quân sự trong suốt mười năm kháng chiến.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Lê Lễ là người “sớm tối hầu chầu, không lúc nào rời bên cạnh”, nổi tiếng bởi lòng trung thành tuyệt đối, sự tận tụy và sức khỏe hơn người. Trong những năm đầu khởi nghĩa, khi nghĩa quân Lam Sơn liên tiếp gặp khó khăn, nhiều lần bị quân Minh bao vây, bản thân Lê Lợi cũng rơi vào tình thế nguy hiểm đến tính mạng. Đặc biệt, khi gia quyến của Lê Lợi bị quân Minh bắt giữ, bản thân ông phải nhiều lần phá vòng vây để thoát thân, Lê Lễ luôn là người sát cánh bảo vệ chủ tướng. Chính sử ghi nhận rằng việc Lê Lợi nhiều lần thoát khỏi hiểm cảnh “phần nhiều là công của Lễ”, cho thấy vai trò đặc biệt của ông trong việc bảo toàn lực lượng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa.

Không chỉ trung thành, Lê Lễ còn được đánh giá là người có ý chí kiên cường và tinh thần trách nhiệm cao. Trong suốt cuộc kháng chiến, ông luôn theo hầu Lê Lợi trên mọi nẻo đường, chia sẻ mọi gian khổ, từ những ngày nghĩa quân phải rút vào núi Chí Linh, thiếu lương thực, thiếu vũ khí cho đến giai đoạn phản công giành thắng lợi. Sự tận tụy ấy khiến ông trở thành một trong những cận thần được Lê Lợi tin cậy nhất.

Lòng trung nghĩa và công lao của Lê Lễ được chính Lê Thái Tổ nhiều lần biểu dương. Nhà vua từng nói: “Nếu dồn mọi công lao lại thì ngôi tể tướng chẳng ngươi còn ai? Trẫm có tiếc gì với ngươi, chỉ vì tài của ngươi không xứng mà thôi.“¹

Lời nhận xét này cho thấy Lê Lễ được đánh giá rất cao về lòng trung thành và những cống hiến đối với cuộc khởi nghĩa, dù khả năng điều hành triều chính của ông không được xem là nổi bật như một số đại thần khác. Đến khi lâm bệnh nặng trước lúc qua đời, Lê Thái Tổ còn xúc động căn dặn: Nếu trẫm không còn thì còn ai biết khanh nữa, sợ từ đây về sau bị giáng truất mà thôi. Lời tiên liệu ấy về sau đã trở thành hiện thực, phản ánh sự thấu hiểu của Lê Thái Tổ đối với những biến động chính trị có thể xảy ra sau khi ông qua đời.

Phong thưởng và ghi nhận công lao

Sau khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn toàn thắng và nhà Lê sơ được thành lập năm 1428, Lê Lễ được xếp vào hàng những công thần khai quốc có nhiều đóng góp. Trong đợt ban thưởng dành cho các tướng sĩ từng tham gia Hội thề Lũng Nhai và quân Thiết Đột, ông được xếp vào công hạng ba, được ban quốc tính họ Lê, phong chức Trung Vũ Đại phu Câu Khiềm Vệ Tướng quân và tước Trí tự. Việc được ban quốc tính là một vinh dự đặc biệt, thể hiện sự ghi nhận của Lê Thái Tổ đối với những người đã có công lao và lòng trung thành tuyệt đối với triều đình.

Đến tháng 3 năm 1429, trong đợt phong thưởng 93 khai quốc công thần, Lê Lễ được ban tước Đình Thượng hầu. Đây là một trong những tước vị cao dành cho các công thần đã góp phần quan trọng vào thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, khẳng định vị trí của ông trong hàng ngũ những người có công lớn với triều Lê sơ.

Qua đời

Dưới triều Lê Thái Tông, đúng như điều Lê Thái Tổ từng lo ngại trước lúc qua đời, Lê Lễ bị giáng từ chức Nhập nội thị trung xuống làm Thái tử Thiếu bảo. Theo một số ghi chép, việc giáng chức này có liên quan đến sự gièm pha của Nguyễn Thị Lộ, song các nguồn sử liệu không ghi rõ nguyên nhân cụ thể cũng như mức độ xác thực của sự việc. Điều đó phản ánh phần nào những biến động và đấu tranh quyền lực trong nội bộ triều đình những năm đầu sau khi Lê Thái Tổ qua đời.

Đến mùa hạ năm 1449, triều đình khôi phục cho ông chức Nhập nội thị trung cùng tước Tự Hiệu hầu, ghi nhận lại những công lao và địa vị vốn có của ông. Tuy nhiên, ngay trong ngày được phục chức, Lê Lễ qua đời, khép lại cuộc đời của một vị gia thần trung nghĩa đã gắn bó trọn vẹn với sự nghiệp của Lê Thái Tổ và triều Lê sơ.

Mặc dù không nổi bật với những chiến công hiển hách trên chiến trường hay những cải cách lớn trong triều chính, Lê Lễ vẫn được lịch sử đánh giá là hình mẫu của người cận thần trung thành, tận tụy và thủy chung. Suốt cuộc đời, ông luôn lấy việc phò tá quân vương làm lẽ sống, góp phần quan trọng vào sự thành công của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và sự ra đời của vương triều Hậu Lê. Chính lòng trung nghĩa son sắt ấy đã khiến tên tuổi Lê Lễ được lưu danh trong hàng ngũ những khai quốc công thần tiêu biểu của lịch sử Việt Nam.

Nhận định – đánh giá

Lê Lễ là một trong những công thần khai quốc tiêu biểu của triều Lê sơ, đại diện cho lớp gia thần trung nghĩa đã tận tụy phò tá Lê Lợi từ buổi đầu dựng nghiệp. Khác với nhiều danh tướng nổi bật bởi những chiến công hiển hách trên chiến trường, dấu ấn của Lê Lễ được thể hiện trước hết ở lòng trung thành tuyệt đối, sự tận tụy và vai trò cận thần thân tín luôn kề cận Bình Định vương trong suốt cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Chính sự gắn bó ấy đã góp phần quan trọng bảo đảm sự an toàn của người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, tạo điều kiện để phong trào Lam Sơn vượt qua những giai đoạn hiểm nghèo và đi đến thắng lợi cuối cùng.

Các ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư đều cho thấy Lê Lễ là người được Lê Thái Tổ đặc biệt tin cậy và yêu quý. Việc nhà vua nhiều lần công khai khen ngợi công lao của ông, đồng thời bày tỏ sự lo lắng về tương lai của ông trước lúc qua đời, phản ánh vị trí đặc biệt mà Lê Lễ giữ trong hàng ngũ khai quốc công thần. Điều đó cũng cho thấy công lao của ông không chỉ nằm ở những chiến tích quân sự mà còn ở sự trung thành, tận tụy và tinh thần phụng sự vô điều kiện đối với chủ tướng và triều đại.

Cuộc đời Lê Lễ cũng phản ánh phần nào thực trạng chính trị của buổi đầu triều Lê sơ. Tuy nhiên, sau đó, ông được phục hồi chức tước trước khi mất cho thấy triều đình vẫn ghi nhận những cống hiến và phẩm chất của ông. Dẫu không giữ vai trò nổi bật trong việc điều hành đất nước như một số đại thần cùng thời, Lê Lễ vẫn luôn được xem là người có công lao đáng kể đối với sự nghiệp khai sáng vương triều Hậu Lê.

Nhìn chung, Lê Lễ là hình tượng tiêu biểu của người gia thần trung nghĩa trong lịch sử Việt Nam. Suốt cuộc đời, ông một lòng phò tá Lê Lợi, không quản gian lao, hiểm nguy và chưa từng thay đổi lòng trung thành. Những đóng góp thầm lặng nhưng bền bỉ của ông đã góp phần làm nên thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn cũng như sự ra đời của nhà Lê sơ. Tên tuổi của Lê Lễ vì vậy luôn được nhắc đến như một tấm gương về lòng trung quân, nghĩa khí và tinh thần tận hiến vì đại nghiệp của dân tộc.

Chú thích

1. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập II, Nxb Khoa học Xã hội, 1998, tr. 369.

Tài liệu tham khảo

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
5. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Lê Lễ (1368-1449) was one of the representative founding meritorious officials of the Early Lê dynasty, a man who made important contributions to the Lam Sơn uprising and to the establishment of the Later Lê dynasty. He was born in 1368; however, official historical sources do not record specific details about his native place, family background, or youth.

Lê Lễ came from a family that had served for generations as retainers of the Lê lineage in Lam Sơn, now in Thọ Xuân district, Thanh Hóa province. His family had long been attached to and served the household of Lê Khoáng, the father of Lê Lợi. For this reason, Lê Lễ himself early became a close attendant of Lê Lợi even before the Lam Sơn uprising broke out. The long-standing close relationship between the two families created special trust, causing Lê Lễ to be entrusted with important duties both during the uprising and after the Lê dynasty was established.

Lê Lễ was loyal, upright, and possessed strength beyond ordinary people. He always stayed close to Lê Lợi, “attending him morning and evening, never leaving his side,” devotedly serving his lord with unwavering loyalty. He was not only a trusted retainer but also a courageous military commander, directly taking part in battle many times during the most difficult stages of the Lam Sơn uprising. His absolute loyalty and military courage helped him become one of the close attendants most trusted by Lê Lợi.

After the Lam Sơn uprising achieved victory and the Early Lê dynasty was established in 1428, Lê Lễ continued to be employed by the court. He was appointed to many important offices, eventually holding the position of Nhập nội thị trung and receiving the title Marquis of Đình Thượng, becoming one of the founding meritorious officials with high status under the reign of Lê Thái Tổ.

Career

Participation in the Lam Sơn Uprising

Lê Lễ was one of those who followed and supported Lê Lợi even before the Lam Sơn uprising broke out and was regarded as one of Bình Định Vương’s most trusted family retainers. With the long-standing close relationship between the two families, he was always beside Lê Lợi in the most difficult moments of the war against the Ming army. Unlike many generals who stood out on the battlefield, Lê Lễ’s role was mainly associated with protecting, assisting, and ensuring the safety of his lord, while also directly participating in military activities throughout the ten years of resistance.

According to Đại Việt sử ký toàn thư, Lê Lễ was the man who “attended morning and evening, never leaving his side,” and was known for absolute loyalty, devotion, and extraordinary strength. In the early years of the uprising, when the Lam Sơn insurgents repeatedly encountered hardship and were besieged many times by the Ming army, Lê Lợi himself also fell into life-threatening danger. Especially when Lê Lợi’s family members were captured by the Ming army and he himself had to break through encirclements many times to escape, Lê Lễ was always the one who stood beside him to protect him. Official histories record that Lê Lợi’s many escapes from dangerous situations were “mostly due to Lễ’s merit,” showing his special role in preserving the leadership force of the uprising.

Lê Lễ was not only loyal but was also regarded as a man of strong will and high responsibility. Throughout the resistance war, he always followed Lê Lợi on every road, sharing all hardships, from the days when the insurgents had to retreat into Chí Linh Mountain, lacking food and weapons, to the later period of counteroffensive victories. This devotion made him one of the close attendants most trusted by Lê Lợi.

Lê Lễ’s loyalty and merits were praised by Lê Thái Tổ many times. The king once said: “If all merits were gathered together, who else but you would deserve the position of chancellor? What would I begrudge you? It is only because your ability is not equal to it.”

This remark shows that Lê Lễ was highly valued for his loyalty and contributions to the uprising, although his administrative ability was not considered as outstanding as that of some other high officials. When he fell seriously ill before his death, Lê Thái Tổ was also moved and instructed: “If I am no longer here, who will still understand you? I fear that from now on you may be demoted or dismissed.”

That prediction later came true, reflecting Lê Thái Tổ’s understanding of the political changes that might occur after his death.

Rewards and Recognition of Merit

After the Lam Sơn uprising achieved complete victory and the Early Lê dynasty was established in 1428, Lê Lễ was ranked among the founding meritorious officials who had made many contributions. In the reward ceremony for the generals and soldiers who had participated in the Lũng Nhai oath and the Thiết Đột troops, he was ranked in the third class of merit, granted the royal surname Lê, appointed Trung Vũ Đại phu Câu Khiềm Vệ Tướng quân, and given the title Trí tự. Being granted the royal surname was a special honor, showing Lê Thái Tổ’s recognition of those who had rendered service and shown absolute loyalty to the court.

In the third lunar month of 1429, during the reward ceremony for 93 founding meritorious officials, Lê Lễ was granted the title Marquis of Đình Thượng. This was one of the high titles given to meritorious officials who had made important contributions to the victory of the Lam Sơn uprising, affirming his position among those who had rendered great service to the Early Lê dynasty.

Death

Under the reign of Lê Thái Tông, just as Lê Thái Tổ had feared before his death, Lê Lễ was demoted from the office of Nhập nội thị trung to Crown Prince’s Junior Guardian. According to some records, this demotion was related to slander by Nguyễn Thị Lộ, but historical sources do not clearly record the specific cause or the reliability of the matter. This partly reflects the political changes and power struggles within the court in the early years after Lê Thái Tổ’s death.

In the summer of 1449, the court restored him to the office of Nhập nội thị trung together with the title Marquis of Tự Hiệu, recognizing once again his merits and former status. However, on the very day he was restored to office, Lê Lễ passed away, closing the life of a loyal family retainer who had been wholly attached to the career of Lê Thái Tổ and the Early Lê dynasty.

Although he was not prominent for brilliant battlefield victories or major reforms in court administration, Lê Lễ is still regarded by history as a model of a loyal, devoted, and faithful close attendant. Throughout his life, he considered assisting his ruler to be his purpose, contributing importantly to the success of the Lam Sơn uprising and the birth of the Later Lê dynasty. It was this steadfast loyalty that caused the name of Lê Lễ to be remembered among the representative founding meritorious officials of Vietnamese history.

Assessment and Evaluation

Lê Lễ was one of the representative founding meritorious officials of the Early Lê dynasty, representing the class of loyal family retainers who devoted themselves to assisting Lê Lợi from the first days of his enterprise. Unlike many famous generals who stood out through brilliant military achievements on the battlefield, Lê Lễ’s mark was shown first of all in his absolute loyalty, devotion, and role as a trusted close attendant who remained beside Bình Định Vương throughout the Lam Sơn uprising. That attachment contributed importantly to ensuring the safety of the leader of the uprising, allowing the Lam Sơn movement to overcome dangerous stages and reach final victory.

The records in Đại Việt sử ký toàn thư all show that Lê Lễ was especially trusted and loved by Lê Thái Tổ. The fact that the king publicly praised his merits many times, while also expressing concern for his future before his death, reflects the special position that Lê Lễ held among the founding meritorious officials. This also shows that his merit lay not only in military achievements but also in loyalty, devotion, and unconditional service to his lord and the dynasty.

The life of Lê Lễ also partly reflects the political situation in the early period of the Early Lê dynasty. However, the fact that his offices and titles were later restored before his death shows that the court still recognized his contributions and qualities. Although he did not play a prominent role in governing the country like some other high officials of the same period, Lê Lễ has always been regarded as someone who made considerable contributions to the founding of the Later Lê dynasty.

Overall, Lê Lễ is a representative image of the loyal family retainer in Vietnamese history. Throughout his life, he wholeheartedly assisted Lê Lợi, disregarded hardship and danger, and never changed his loyalty. His quiet but enduring contributions helped bring about the victory of the Lam Sơn uprising as well as the birth of the Early Lê dynasty. The name of Lê Lễ is therefore always mentioned as an example of loyalty to the ruler, righteousness, and devotion to the great cause of the nation.

References

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
5. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.

Tiếng Pháp (Français)

Origines

Lê Lễ (1368-1449) fut l’un des grands serviteurs fondateurs représentatifs de la dynastie Lê sơ, ayant rendu d’importants services dans l’insurrection de Lam Sơn et dans l’œuvre de construction de la dynastie des Lê postérieurs. Il naquit en 1368 ; toutefois, les sources historiques officielles actuelles ne consignent pas précisément son lieu d’origine, sa famille ni sa jeunesse.

Lê Lễ était issu d’une famille qui, depuis plusieurs générations, servait comme gia thần de la lignée Lê à Lam Sơn, aujourd’hui dans le district de Thọ Xuân, province de Thanh Hóa. Sa famille était depuis longtemps attachée à la maison de Lê Khoáng, père de Lê Lợi ; c’est pourquoi Lê Lễ lui-même devint très tôt un proche serviteur de Lê Lợi, dès avant le déclenchement de l’insurrection de Lam Sơn. Les liens anciens entre les deux familles créèrent une confiance particulière, de sorte que Lê Lễ se vit toujours confier des missions importantes aussi bien durant la période de l’insurrection qu’après la fondation de la dynastie Lê.

Lê Lễ était un homme loyal, droit et doté d’une force supérieure aux autres. Il suivait constamment Lê Lợi, « servant matin et soir, sans jamais s’éloigner de ses côtés », se consacrant avec fidélité et constance au service de son chef. Il ne fut pas seulement un serviteur intime et digne de confiance ; Lê Lễ fut aussi un général courageux, participant directement à plusieurs reprises aux combats dans les phases les plus difficiles de l’insurrection de Lam Sơn. C’est précisément cette fidélité absolue, jointe à son courage militaire, qui fit de lui l’un des proches serviteurs auxquels Lê Lợi accordait le plus de confiance.

Après la victoire de l’insurrection de Lam Sơn et la fondation de la dynastie Lê sơ en 1428, Lê Lễ continua à être employé avec considération à la cour. Il reçut de nombreuses fonctions importantes, occupa finalement la fonction de Nhập nội thị trung et reçut le titre de Đình Thượng hầu, devenant l’un des grands serviteurs fondateurs occupant une haute position sous le règne de Lê Thái Tổ.

Carrière

Participation à l’insurrection de Lam Sơn

Lê Lễ fut l’un de ceux qui suivirent Lê Lợi dès avant le déclenchement de l’insurrection de Lam Sơn et il est considéré comme l’un des serviteurs familiaux les plus proches du Bình Định vương. Grâce aux liens de plusieurs générations entre les deux familles, il fut toujours présent aux côtés de Lê Lợi dans les moments les plus difficiles de la guerre contre les Ming. À la différence de nombreux généraux qui se distinguèrent sur le champ de bataille, le rôle de Lê Lễ fut principalement lié à la protection, à l’assistance et à la sécurité du chef, tout en participant directement aux activités militaires durant les dix années de résistance.

Selon le Đại Việt sử ký toàn thư, Lê Lễ était celui qui « servait matin et soir, sans jamais s’éloigner de ses côtés », célèbre pour sa fidélité absolue, son dévouement et sa force physique supérieure. Dans les premières années de l’insurrection, lorsque les troupes de Lam Sơn rencontrèrent continuellement des difficultés et furent plusieurs fois encerclées par les Ming, Lê Lợi lui-même se trouva dans des situations où sa vie était en danger. En particulier, lorsque les membres de la famille de Lê Lợi furent capturés par les Ming et que lui-même dut à plusieurs reprises briser l’encerclement pour s’échapper, Lê Lễ fut toujours celui qui resta à ses côtés pour le protéger. Les histoires officielles notent que le fait que Lê Lợi échappa plusieurs fois au danger « fut en grande partie le mérite de Lễ », ce qui montre son rôle particulier dans la préservation de la direction de l’insurrection.

Lê Lễ ne fut pas seulement fidèle ; il fut aussi considéré comme un homme à la volonté ferme et au sens élevé des responsabilités. Durant toute la résistance, il suivit Lê Lợi sur tous les chemins, partageant toutes les épreuves, depuis les jours où l’armée insurgée dut se retirer dans les montagnes de Chí Linh, manquant de vivres et d’armes, jusqu’à la phase de contre-offensive victorieuse. Ce dévouement fit de lui l’un des proches serviteurs auxquels Lê Lợi accordait la plus grande confiance.

La loyauté et les mérites de Lê Lễ furent à plusieurs reprises loués par Lê Thái Tổ lui-même. Le roi dit un jour : Si l’on rassemblait tous les mérites, la charge de premier ministre, à qui d’autre qu’à toi reviendrait-elle ? Que pourrais-je te refuser ? C’est seulement parce que ton talent n’est pas à la hauteur.

Cette appréciation montre que Lê Lễ était très hautement estimé pour sa fidélité et ses contributions à l’insurrection, même si ses capacités de gouvernement n’étaient pas considérées comme aussi remarquables que celles de certains autres grands dignitaires. Lorsque Lê Thái Tổ tomba gravement malade avant sa mort, il lui recommanda encore avec émotion : Si je ne suis plus là, qui saura encore te reconnaître ? Je crains qu’à partir de maintenant tu ne sois rétrogradé ou destitué.

Cette prévision devait par la suite se réaliser, reflétant la compréhension qu’avait Lê Thái Tổ des bouleversements politiques susceptibles de survenir après sa disparition.

Récompenses et reconnaissance des mérites

Après la victoire complète de l’insurrection de Lam Sơn et la fondation de la dynastie Lê sơ en 1428, Lê Lễ fut classé parmi les grands serviteurs fondateurs ayant apporté de nombreuses contributions. Lors de la distribution des récompenses aux généraux et soldats ayant participé au serment de Lũng Nhai et aux troupes Thiết Đột, il fut classé dans la troisième catégorie de mérite, reçut le nom de famille royal Lê, fut nommé Trung Vũ Đại phu Câu Khiềm Vệ Tướng quân et reçut le titre de Trí tự. L’octroi du nom de famille royal constituait un honneur particulier, exprimant la reconnaissance de Lê Thái Tổ envers ceux qui avaient rendu des services et manifesté une fidélité absolue à la cour.

Au troisième mois de l’année 1429, lors de la récompense de quatre-vingt-treize grands serviteurs fondateurs, Lê Lễ reçut le titre de Đình Thượng hầu. C’était l’un des titres élevés accordés aux grands serviteurs ayant contribué de manière importante à la victoire de l’insurrection de Lam Sơn, affirmant sa place dans le rang de ceux qui avaient rendu de grands services à la dynastie Lê sơ.

Décès

Sous le règne de Lê Thái Tông, conformément à ce que Lê Thái Tổ avait craint avant sa mort, Lê Lễ fut rétrogradé de la fonction de Nhập nội thị trung à celle de Thái tử Thiếu bảo. Selon certains récits, cette rétrogradation aurait été liée aux calomnies de Nguyễn Thị Lộ, mais les sources historiques ne précisent pas clairement la cause exacte ni le degré d’authenticité de l’affaire. Cela reflète en partie les bouleversements et les luttes de pouvoir au sein de la cour dans les premières années qui suivirent la mort de Lê Thái Tổ.

À l’été 1449, la cour lui rendit la fonction de Nhập nội thị trung ainsi que le titre de Tự Hiệu hầu, reconnaissant de nouveau ses mérites et sa position antérieure. Cependant, le jour même où il fut rétabli dans ses fonctions, Lê Lễ mourut, mettant fin à la vie d’un serviteur loyal et juste qui avait été entièrement attaché à l’œuvre de Lê Thái Tổ et de la dynastie Lê sơ.

Bien qu’il ne se soit pas distingué par des exploits éclatants sur le champ de bataille ni par de grandes réformes dans le gouvernement, Lê Lễ est néanmoins considéré par l’histoire comme un modèle de proche serviteur fidèle, dévoué et constant. Durant toute sa vie, il prit pour raison d’être l’assistance au souverain, contribuant de manière importante au succès de l’insurrection de Lam Sơn et à la naissance de la dynastie des Lê postérieurs. C’est cette loyauté inébranlable qui fit que le nom de Lê Lễ fut conservé dans le rang des grands serviteurs fondateurs représentatifs de l’histoire vietnamienne.

Appréciations et évaluations

Lê Lễ fut l’un des grands serviteurs fondateurs représentatifs de la dynastie Lê sơ, incarnant la génération des serviteurs familiaux loyaux qui se dévouèrent à l’assistance de Lê Lợi dès les débuts de son œuvre. À la différence de nombreux célèbres généraux remarqués pour leurs exploits éclatants sur le champ de bataille, l’empreinte de Lê Lễ se manifesta d’abord par sa fidélité absolue, son dévouement et son rôle de proche serviteur de confiance, toujours auprès du Bình Định vương pendant toute l’insurrection de Lam Sơn. C’est précisément cet attachement qui contribua de manière importante à garantir la sécurité du chef de l’insurrection, permettant au mouvement de Lam Sơn de traverser les périodes les plus dangereuses et d’aboutir à la victoire finale.

Les mentions du Đại Việt sử ký toàn thư montrent toutes que Lê Lễ fut un homme auquel Lê Thái Tổ accorda une confiance et une affection particulières. Le fait que le roi loua publiquement à plusieurs reprises ses mérites et exprima, avant sa mort, son inquiétude au sujet de son avenir, reflète la place particulière que Lê Lễ occupait parmi les grands serviteurs fondateurs. Cela montre aussi que ses mérites ne résidaient pas seulement dans les exploits militaires, mais aussi dans sa fidélité, son dévouement et son esprit de service inconditionnel envers son chef et envers la dynastie.

La vie de Lê Lễ reflète également en partie la situation politique des débuts de la dynastie Lê sơ. Cependant, le fait qu’il ait ensuite été rétabli dans ses fonctions avant sa mort montre que la cour continuait à reconnaître ses contributions et ses qualités. Bien qu’il n’ait pas joué un rôle marquant dans la direction du pays comme certains autres grands dignitaires de son temps, Lê Lễ fut toujours considéré comme un homme ayant rendu des services notables à l’œuvre de fondation de la dynastie des Lê postérieurs.

Dans l’ensemble, Lê Lễ représente l’image typique du serviteur familial loyal dans l’histoire vietnamienne. Toute sa vie, il demeura entièrement dévoué à Lê Lợi, sans craindre les difficultés ni les dangers, et sans jamais changer sa fidélité. Ses contributions discrètes mais constantes participèrent à la victoire de l’insurrection de Lam Sơn ainsi qu’à la naissance de la dynastie Lê sơ. Le nom de Lê Lễ est ainsi toujours évoqué comme un exemple de fidélité au souverain, de sens de la justice et d’esprit de dévouement envers la grande cause nationale.

Documents de référence

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
5. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.

Tiếng Trung (中文)

身世

黎礼（1368—1449）是后黎初期王朝具有代表性的开国功臣之一，在蓝山起义以及后黎王朝建设事业中作出了重要贡献。他生于1368年，但现存正史并未具体记载其籍贯、家世或少年时代情况。

黎礼出身于一个世代为蓝山黎氏家族家臣的家庭，今蓝山属清化省寿春县。其家族长期依附并侍奉黎利之父黎旷一家，因此黎礼本人很早便成为亲近之人，在蓝山起义爆发之前便已跟随侍奉黎利。两家族之间长久密切的关系，形成了特殊的信任，使黎礼在起义时期以及黎朝建立后都经常被委以重要任务。

黎礼为人忠诚、刚直，体力过人。他始终追随黎利，“朝夕侍奉，未尝离其左右”，以赤诚忠贞之心尽力侍奉主帅。他不仅是一位亲信家臣，也是一名勇敢的武将，多次在蓝山起义最艰难的阶段直接参战。正是这种绝对忠诚和军事胆识，使他成为黎利最为信任的近臣之一。

蓝山起义取得胜利、后黎初期王朝于1428年建立之后，黎礼继续受到朝廷重用。他被授予多项重要职务，最终担任入内侍中，并获封亭上侯，成为黎太祖朝地位较高的开国功臣之一。

事业
参加蓝山起义

黎礼是蓝山起义爆发之前便已追随黎利的人之一，被视为平定王最亲信的家臣之一。由于两家族世代关系密切，他始终陪伴黎利度过抗明战争中最艰难的时刻。与许多在战场上以显赫战功著称的将领不同，黎礼的作用主要体现在保护、辅佐并确保主帅安全，同时也在十年抗战中直接参与军事活动。

据《大越史记全书》记载，黎礼“朝夕侍奉，未尝离其左右”，以绝对忠诚、尽心尽力和体力过人而闻名。在起义初期，蓝山义军连续遭遇困难，多次被明军包围，黎利本人也屡次陷入生命危险。尤其在黎利家眷被明军抓捕、他本人多次必须突围逃生的情况下，黎礼始终是贴身保护主帅的人。正史记载，黎利多次脱离险境，“多赖礼之功”，这显示了他在保全起义领导核心方面的特殊作用。

黎礼不仅忠诚，也被评价为意志坚韧、责任心强。整个抗战期间，他始终随侍黎利，无论是在义军退入至灵山、缺粮少械的艰苦时期，还是在后来的反攻胜利阶段，他都共同分担艰难。这种尽忠尽责使他成为黎利最信任的近臣之一。

黎礼的忠义和功劳多次受到黎太祖亲自表彰。皇帝曾说：“若合诸功而论，宰相之位舍汝其谁？朕对汝又何所吝，只因汝才不称耳。”

这句话位舍汝其谁？朕对汝又何所吝，只因汝才不称耳。”

这句话表明，黎礼的忠诚和对起义的贡献受到极高评价，尽管其治理朝政的能力并不被视为像某些大臣那样突出。黎太祖临终病重时，还感慨嘱咐说：“若朕不在，还有谁知道卿呢？恐怕此后会被贬黜罢了。”

这一预见后来成为现实，也反映出黎太祖对自己身后可能发生的政治变动已有深切理解。

封赏与功劳确认

蓝山起义取得全胜、后黎初期王朝于1428年建立之后，黎礼被列入有重大贡献的开国功臣之中。在对参加陇崖会盟和铁突军将士的赏赐中，他被列为第三等功臣，获赐国姓黎，授中武大夫、勾钤卫将军之职，并赐智字爵。获赐国姓是一项特殊荣誉，体现了黎太祖对那些有功且对朝廷绝对忠诚之人的认可。

1429年三月，在九十三位开国功臣封赏中，黎礼被赐封亭上侯。这是授予对蓝山起义胜利有重要贡献者的高级爵位之一，确认了他在后黎初期开国功臣行列中的地位。

去世

黎太宗朝，正如黎太祖临终前所担忧的那样，黎礼被从入内侍中降为太子少保。据一些记载，此次降职与阮氏路的谗言有关，但史料并未明确说明具体原因以及事件的真实性。这在一定程度上反映出黎太祖去世后，朝廷内部的政治变动与权力斗争。

1449年夏，朝廷恢复黎礼入内侍中之职，并赐自效侯爵，重新确认其原有功劳和地位。然而，就在复职当天，黎礼去世，结束了一位忠义家臣的一生。他一生始终与黎太祖及后黎初期王朝的事业紧密相连。

虽然黎礼并不以战场上的显赫战功或朝政中的重大改革而突出，但历史仍将他评价为忠诚、尽责、始终如一的近臣典范。他一生以辅佐君主为使命，为蓝山起义的成功和后黎王朝的建立作出了重要贡献。正是这种坚贞不移的忠义，使黎礼之名得以列入越南历史上具有代表性的开国功臣行列。

认定与评价

黎礼是后黎初期王朝具有代表性的开国功臣之一，代表了从创业之初便尽心辅佐黎利的忠义家臣阶层。与许多因战场显赫战功而闻名的名将不同，黎礼的历史印记首先体现在绝对忠诚、尽心尽力以及作为亲信近臣始终陪伴平定王度过蓝山起义全过程的角色上。正是这种紧密相随，对保障起义领袖安全起到了重要作用，使蓝山运动能够渡过诸多险境并最终取得胜利。

《大越史记全书》中的记载表明，黎礼深受黎太祖信任和喜爱。皇帝多次公开称赞他的功劳，并在临终前表达对他未来处境的担忧，这反映出黎礼在开国功臣群体中的特殊位置。这也说明，他的贡献并不仅仅在于军事战绩，更在于忠诚、尽责以及对主帅和王朝无条件的侍奉精神。

黎礼的一生也在一定程度上反映了后黎初期的政治现实。虽然后来他一度被降职，但在去世前又得到恢复官爵，说明朝廷仍承认他的贡献和品格。尽管他并不像同时代某些大臣那样在国家治理中发挥突出作用，黎礼仍始终被视为对后黎王朝开创事业具有重要功劳的人物。

总体而言，黎礼是越南历史上忠义家臣的典型形象。他一生忠心辅佐黎利，不避艰难危险，始终不改忠诚。那些默默而持久的贡献，帮助促成了蓝山起义的胜利以及后黎初期王朝的诞生。因此，黎礼之名始终被提及，成为忠君、义气以及为民族大业尽心奉献精神的榜样。

参考资料

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
5. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.