Thân thế
Lê Văn Quân (? – 1791), còn được biết đến với tên Lê Văn Câu hay Lê Văn Duân, là một danh tướng của Nguyễn Phúc Ánh (vua Gia Long sau này) trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII. Ông giữ chức Đại đô đốc, là một trong những võ tướng có nhiều đóng góp trong cuộc chiến chống phong trào Tây Sơn nhằm khôi phục cơ nghiệp họ Nguyễn.
Ông quê ở huyện Kiến Hòa, tỉnh Định Tường (nay thuộc khu vực Gò Công, tỉnh Tiền Giang). Sinh trưởng tại vùng đất Nam Bộ trong thời kỳ đầy biến động, Lê Văn Quân sớm bước vào con đường binh nghiệp và gắn bó với lực lượng của Nguyễn Phúc Ánh trong những năm tháng khó khăn nhất của cuộc chiến với Tây Sơn.
Theo sử liệu, Lê Văn Quân không được đào tạo bài bản về học vấn, nhưng lại nổi tiếng là người có sức khỏe, lòng quả cảm và tài cầm quân. Trên chiến trường, ông luôn xung phong đi đầu, chiến đấu dũng mãnh và lập nhiều chiến công, vì vậy được người đương thời tôn xưng là “Dũng Nam công”, thể hiện sự ngưỡng mộ đối với tinh thần dũng cảm và tài năng quân sự của ông. Những phẩm chất ấy đã giúp ông trở thành một trong những tướng lĩnh được Nguyễn Phúc Ánh đặc biệt tin cậy trong buổi đầu phục hưng triều Nguyễn.
Sự nghiệp
Sự nghiệp của Lê Văn Quân gắn liền với những năm tháng gian nan nhất trong công cuộc phục hưng của Nguyễn Phúc Ánh. Là một võ tướng xuất thân bình dân, ít học nhưng giàu lòng dũng cảm và có tài cầm quân, ông nhanh chóng trở thành một trong những tướng lĩnh chủ lực của lực lượng chúa Nguyễn trong cuộc chiến chống Tây Sơn cuối thế kỷ XVIII. Tuy nhiên, sự nghiệp của ông cũng là một trong những trường hợp hiếm hoi kết thúc đầy bi kịch bởi những mâu thuẫn nội bộ và những sai lầm trong quá trình cầm quân.
Khi phong trào Tây Sơn bùng nổ vào năm 1771, Lê Văn Quân tìm đến theo phò Châu Văn Tiếp, một trong những thủ lĩnh chống Tây Sơn ở vùng Nam Trung Bộ. Ban đầu, ông chỉ được giao những chức vụ thấp trong quân ngũ, nhưng nhờ lòng dũng cảm, sức khỏe hơn người và tài chiến đấu xuất sắc, ông nhanh chóng gây dựng được uy tín. Nhận thấy tài năng của Lê Văn Quân, Châu Văn Tiếp đã gả em gái cho ông, đồng thời trọng dụng như một tướng lĩnh thân cận. Sau này, khi Châu Văn Tiếp quy thuận Nguyễn Phúc Ánh, Lê Văn Quân cũng theo về dưới trướng chúa Nguyễn và trở thành thuộc tướng của danh tướng Đỗ Thanh Nhơn.
Năm 1782, khi Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ đưa quân tiến vào Gia Định, Nguyễn Phúc Ánh buộc phải tạm thời rút lui. Sau khi quân Tây Sơn rút về Quy Nhơn, Châu Văn Tiếp cùng các tướng, trong đó có Lê Văn Quân, nhanh chóng tổ chức phản công. Các cánh quân liên tiếp đánh vào Gia Định, buộc tướng Tây Sơn Đỗ Nhàn Trập phải bỏ thành rút lui. Chiến thắng này góp phần giúp Nguyễn Phúc Ánh tạm thời khôi phục được thế lực ở Nam Bộ.
Đầu năm 1783, quân Tây Sơn tiếp tục mở cuộc tiến công quy mô lớn vào Gia Định, khiến Nguyễn Phúc Ánh phải sang Xiêm cầu viện. Trong thời gian này, Lê Văn Quân vẫn sát cánh cùng Châu Văn Tiếp và các tướng lĩnh của chúa Nguyễn, chuẩn bị lực lượng để chờ ngày phản công.
Năm 1784, dưới sự hỗ trợ của quân Xiêm, Nguyễn Phúc Ánh mở chiến dịch tái chiếm Nam Bộ. Tuy nhiên, trong trận Mang Thít, Bình Tây Đại đô đốc Châu Văn Tiếp tử trận. Sau sự hy sinh của người chỉ huy, Nguyễn Phúc Ánh phong Lê Văn Quân đang giữ chức Tiền quân lên thay giữ chức Bình Tây Đại đô đốc, đồng thời ban tước Dũng Quận công, giao quyền thống lĩnh đại quân tiếp tục chiến đấu. Trên cương vị mới, ông chỉ huy quân Nguyễn và quân Xiêm tiến đánh nhiều vị trí như Ba Lai, Trà Tân và các vùng phụ cận.
Tuy nhiên, đầu năm 1785, liên quân Nguyễn – Xiêm rơi vào trận phục kích của Nguyễn Huệ tại Rạch Gầm – Xoài Mút. Đây là một trong những thất bại nặng nề nhất trong lịch sử quân sự của Nguyễn Phúc Ánh. Sau trận chiến, phần lớn lực lượng bị tiêu diệt, Nguyễn Phúc Ánh một lần nữa phải sang Xiêm lánh nạn. Lê Văn Quân cũng theo chúa Nguyễn sang Xiêm, tiếp tục đồng cam cộng khổ trong những năm tháng lưu vong.
Trong thời gian ở Xiêm, Lê Văn Quân cùng Nguyễn Phúc Ánh và các tướng như Nguyễn Văn Thành nhiều lần đem quân giúp triều đình Xiêm chống quân Miến Điện và dẹp hải phỉ Mã Lai. Những chiến công này không chỉ giúp củng cố quan hệ giữa Nguyễn Phúc Ánh với triều đình Xiêm mà còn khiến Lê Văn Quân được vua Xiêm đặc biệt coi trọng.
Năm 1787, Nguyễn Phúc Ánh quyết định trở về nước để khôi phục lực lượng. Lê Văn Quân tiếp tục giữ vai trò là một trong những tướng lĩnh chủ chốt trong các chiến dịch tái chiếm Gia Định. Sau khi Sài Gòn được giải phóng năm 1788, ông cùng Tôn Thất Hội, Võ Tánh và Nguyễn Văn Trương chỉ huy quân đội đánh bại lực lượng Tây Sơn tại Hổ Châu năm 1789, buộc tướng Phạm Văn Tham phải đầu hàng. Chiến thắng này đánh dấu việc toàn bộ vùng Gia Định hoàn toàn thuộc quyền kiểm soát của Nguyễn Phúc Ánh.
Mặc dù lập nhiều công lao, Lê Văn Quân lại nổi tiếng là người nóng nảy, cương trực và có phần kiêu ngạo. Theo ghi chép của Đại Nam chính biên liệt truyện, ông luôn bất hòa với Võ Tánh, cho rằng Võ Tánh được trọng dụng chủ yếu vì có quan hệ hôn nhân với hoàng tộc chứ không phải nhờ tài năng quân sự. Sự hiềm khích giữa hai vị tướng ngày càng sâu sắc và ảnh hưởng không nhỏ đến việc phối hợp tác chiến.
Năm 1790, Nguyễn Phúc Ánh giao cho Lê Văn Quân và Võ Tánh chỉ huy quân đội tiến đánh Bình Thuận. Lo ngại mâu thuẫn giữa hai người, chúa Nguyễn cử thêm Nguyễn Văn Thành đi cùng để điều hòa và hỗ trợ chỉ huy. Sau thắng lợi ban đầu, Lê Văn Quân chủ trương tiếp tục tiến quân đánh Diên Khánh, nhưng Nguyễn Văn Thành cho rằng thời cơ chưa chín muồi nên đề nghị tạm dừng. Không lâu sau, khi Võ Tánh và Nguyễn Văn Thành được lệnh rút quân, Lê Văn Quân phải đơn độc đối đầu với cuộc phản công của quân Tây Sơn và bị tổn thất nặng nề. Mặc dù Nguyễn Văn Thành quay lại giải vây, sự kiện này khiến mâu thuẫn giữa Lê Văn Quân và Võ Tánh càng trở nên gay gắt, đồng thời làm giảm sút uy tín của ông trong quân đội.
Sau thất bại ở Bình Thuận, Lê Văn Quân được Nguyễn Phúc Ánh cử sang Xiêm để giải quyết những nghi kỵ giữa triều đình Xiêm với chúa Nguyễn. Tuy nhiên, do mang tâm lý bất mãn sau những mâu thuẫn trong quân đội, ông chần chừ không trở về theo lệnh triệu hồi, đồng thời dâng sớ đề nghị triều đình điều tra những sai phạm của quân cứu viện trong chiến dịch trước. Hành động này khiến Nguyễn Phúc Ánh cho rằng ông cố tình gây thêm bất hòa trong nội bộ.
Trước thái độ bất tuân của Lê Văn Quân, Nguyễn Phúc Ánh quyết định thu hồi binh quyền, điều người khác thay thế và cho chia quân của ông cho các tướng khác quản lý. Sau khi trở về Gia Định, Lê Văn Quân bị đưa ra xét tội. Nhiều đại thần đề nghị xử tử, nhưng xét đến công lao lớn trong những năm theo phò tại Xiêm và những chiến công đã lập, Nguyễn Phúc Ánh không nỡ xử chết mà chỉ tước bỏ toàn bộ quan chức và tước vị, cho phép ông chờ cơ hội lập công chuộc tội.
Qua đời
Đối với một vị tướng từng giữ chức Bình Tây Đại đô đốc, việc bị tước bỏ mọi chức vị là đòn giáng rất nặng về danh dự. Vốn là người tính tình cương trực nhưng nóng nảy, lại ít học và không giỏi kiềm chế cảm xúc, Lê Văn Quân không chịu nổi nỗi nhục ấy. Mùa xuân năm 1791, ông uống thuốc độc tự vẫn, kết thúc cuộc đời khi đang ở đỉnh cao của tuổi tráng niên.
Theo Hoàng Việt hưng long chí, khi biết tin Lê Văn Quân qua đời, Nguyễn Phúc Ánh vừa tiếc thương vừa tức giận. Nhà vua đích thân đến viếng, khóc thương người tướng từng nhiều năm vào sinh ra tử cùng mình, nhưng cũng cầm roi đánh vào quan tài để bày tỏ sự trách phạt đối với hành động tự kết liễu cuộc đời của ông. Chi tiết này phản ánh mối quan hệ đặc biệt giữa Nguyễn Phúc Ánh và Lê Văn Quân: vừa là sự trân trọng đối với một công thần nhiều chiến công, vừa là sự tiếc nuối trước một kết cục bi thảm do tính khí và những mâu thuẫn nội bộ gây nên.
Nhận định – đánh giá
Cuộc đời và sự nghiệp của Lê Văn Quân phản ánh khá rõ hình ảnh của lớp võ tướng khai quốc triều Nguyễn, những con người trưởng thành trong khói lửa chiến tranh, lấy tài năng quân sự và lòng trung thành làm nền tảng để lập nên sự nghiệp. Xuất thân không phải từ tầng lớp khoa bảng hay danh gia vọng tộc, lại ít được học hành, nhưng bằng bản lĩnh, sự gan dạ và tài thao lược trên chiến trường, ông đã từng bước khẳng định vị thế, trở thành một trong những tướng lĩnh chủ lực của Nguyễn Phúc Ánh trong những năm tháng gian nan nhất của công cuộc khôi phục cơ nghiệp họ Nguyễn. Việc được giao giữ chức Bình Tây Đại đô đốc sau khi Châu Văn Tiếp tử trận cho thấy sự tín nhiệm đặc biệt mà Nguyễn Phúc Ánh dành cho ông, đồng thời khẳng định năng lực chỉ huy quân sự của một vị tướng từng nhiều lần vào sinh ra tử vì chủ tướng.
Những đóng góp của Lê Văn Quân không chỉ thể hiện qua việc trực tiếp tham gia nhiều chiến dịch lớn ở Gia Định và Nam Bộ, mà còn ở sự đồng cam cộng khổ với Nguyễn Phúc Ánh trong quãng thời gian lưu vong tại Xiêm. Ông là một trong số ít những tướng lĩnh đã theo chúa Nguyễn vượt qua giai đoạn khó khăn nhất, cùng gây dựng lại lực lượng, tham gia các cuộc chiến hỗ trợ triều đình Xiêm và chuẩn bị cho ngày trở về khôi phục đất nước. Chính sự kiên định và lòng tận trung ấy đã góp phần duy trì lực lượng của Nguyễn Phúc Ánh trong hoàn cảnh tưởng chừng không còn cơ hội phục hồi. Có thể nói, nếu không có sự góp sức của những võ tướng như Lê Văn Quân trong giai đoạn này, quá trình trung hưng của nhà Nguyễn hẳn sẽ gặp nhiều trở ngại hơn.
Tuy nhiên, bên cạnh tài năng quân sự, cuộc đời Lê Văn Quân cũng để lại nhiều suy ngẫm về những hạn chế trong phẩm chất của một người cầm quân. Ông là người cương trực, quyết đoán và dũng cảm, nhưng cũng nổi tiếng nóng nảy, cứng nhắc và thiếu sự mềm dẻo trong quan hệ với đồng liêu. Mâu thuẫn kéo dài với Võ Tánh cùng thái độ bất mãn sau những thất bại quân sự đã khiến ông dần đánh mất sự tín nhiệm của Nguyễn Phúc Ánh. Cuối cùng, việc bị tước bỏ chức tước và lựa chọn tự vẫn để kết thúc cuộc đời đã khép lại sự nghiệp của một danh tướng trong bi kịch. Đây không chỉ là bi kịch của một cá nhân mà còn phản ánh thực tế khắc nghiệt của thời đại, khi thành bại của một võ tướng không chỉ phụ thuộc vào chiến công nơi trận mạc mà còn gắn liền với khả năng ứng xử, giữ gìn đoàn kết nội bộ và thích nghi với yêu cầu của một chính quyền đang từng bước được xây dựng.
Nhìn tổng thể, Lê Văn Quân là một nhân vật có vị trí đáng ghi nhận trong lịch sử buổi đầu trung hưng của triều Nguyễn. Dù không đạt được sự nghiệp trọn vẹn như nhiều công thần khác, những cống hiến của ông đối với Nguyễn Phúc Ánh trong giai đoạn hiểm nghèo là không thể phủ nhận. Ông để lại hình ảnh của một võ tướng quả cảm, giàu tinh thần xả thân vì đại cuộc, đồng thời cũng là một minh chứng cho quy luật nghiêm khắc của lịch sử: tài năng và lòng trung thành là điều kiện cần để lập nên công trạng, nhưng sự khiêm nhường, bản lĩnh chính trị và khả năng dung hòa các mối quan hệ mới là yếu tố giúp một sự nghiệp có thể bền vững và viên mãn. Vì vậy, cuộc đời của Lê Văn Quân không chỉ có giá trị như một tấm gương về lòng dũng cảm và tận trung, mà còn là một bài học lịch sử sâu sắc về sự kết hợp giữa tài năng, nhân cách và nghệ thuật lãnh đạo trong thời đại nhiều biến động.
Tài liệu tham khảo
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam liệt truyện, Viện Sử học dịch, Nxb Thuận Hóa.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, tập 3, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Khắc Thuần (1999), Việt sử giai thoại, tập 8, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Lê Văn Quân (? – 1791), also known as Lê Văn Câu or Lê Văn Duân, was a famous general of Nguyễn Phúc Ánh, later Emperor Gia Long, in the late eighteenth century. He held the position of Grand Admiral and was one of the military generals who made many contributions in the war against the Tây Sơn movement in order to restore the Nguyễn family’s cause.
He was from Kiến Hòa district, Định Tường province, now part of the Gò Công area in Tiền Giang province. Growing up in Southern Vietnam during a period of great upheaval, Lê Văn Quân entered the military path early and became attached to Nguyễn Phúc Ánh’s forces during the most difficult years of the war against the Tây Sơn.
According to historical sources, Lê Văn Quân did not receive formal education, but he was famous for his physical strength, courage, and talent in commanding troops. On the battlefield, he always charged at the front, fought fiercely, and achieved many military merits. For this reason, his contemporaries honored him as “Dũng Nam Công,” expressing admiration for his bravery and military ability. These qualities helped him become one of the generals especially trusted by Nguyễn Phúc Ánh in the early period of restoring the Nguyễn dynasty.
Career
Lê Văn Quân’s career was closely associated with the most difficult years in Nguyễn Phúc Ánh’s restoration cause. As a military general of common origin, with little learning but rich in courage and military talent, he quickly became one of the main generals of the Nguyễn lord’s forces in the war against the Tây Sơn in the late eighteenth century. However, his career was also one of the rare cases that ended tragically because of internal conflicts and mistakes in command.
When the Tây Sơn movement broke out in 1771, Lê Văn Quân went to follow and support Châu Văn Tiếp, one of the anti-Tây Sơn leaders in the South-Central region. At first, he was assigned only low-ranking posts in the army, but thanks to his courage, extraordinary strength, and outstanding fighting ability, he quickly built up his reputation. Recognizing Lê Văn Quân’s talent, Châu Văn Tiếp married his younger sister to him and at the same time treated him as a trusted close general. Later, when Châu Văn Tiếp submitted to Nguyễn Phúc Ánh, Lê Văn Quân also followed him into the service of the Nguyễn lord and became a subordinate general of the famous commander Đỗ Thanh Nhơn.
In 1782, when Nguyễn Nhạc and Nguyễn Huệ led troops into Gia Định, Nguyễn Phúc Ánh was forced to withdraw temporarily. After the Tây Sơn army returned to Quy Nhơn, Châu Văn Tiếp and the generals, including Lê Văn Quân, quickly organized a counterattack. Their forces repeatedly attacked Gia Định, forcing the Tây Sơn general Đỗ Nhàn Trập to abandon the citadel and retreat. This victory helped Nguyễn Phúc Ánh temporarily restore his power in Southern Vietnam.
In early 1783, the Tây Sơn army continued to launch a large-scale attack on Gia Định, forcing Nguyễn Phúc Ánh to go to Siam to seek assistance. During this time, Lê Văn Quân continued to stand alongside Châu Văn Tiếp and the generals of the Nguyễn lord, preparing forces while waiting for the day of counterattack.
In 1784, with the support of Siamese troops, Nguyễn Phúc Ánh launched a campaign to recapture Southern Vietnam. However, in the Battle of Mang Thít, Châu Văn Tiếp, Grand Admiral for Pacifying the West, was killed in battle. After the death of the commander, Nguyễn Phúc Ánh appointed Lê Văn Quân, who was then holding the position of Vanguard Commander, to replace him as Grand Admiral for Pacifying the West. He was also granted the title Duke of Dũng and entrusted with command over the main army to continue fighting. In this new position, he commanded Nguyễn and Siamese troops in attacks on many places such as Ba Lai, Trà Tân, and surrounding areas.
However, in early 1785, the Nguyễn-Siamese allied army fell into Nguyễn Huệ’s ambush at Rạch Gầm-Xoài Mút. This was one of the heaviest defeats in the military history of Nguyễn Phúc Ánh. After the battle, most of the forces were destroyed, and Nguyễn Phúc Ánh once again had to flee to Siam. Lê Văn Quân also followed the Nguyễn lord to Siam, continuing to share hardships with him during the years of exile.
During his time in Siam, Lê Văn Quân, together with Nguyễn Phúc Ánh and generals such as Nguyễn Văn Thành, repeatedly led troops to help the Siamese court fight the Burmese and suppress Malay pirates. These military achievements not only helped strengthen relations between Nguyễn Phúc Ánh and the Siamese court but also caused Lê Văn Quân to be especially valued by the king of Siam.
In 1787, Nguyễn Phúc Ánh decided to return to the country to rebuild his forces. Lê Văn Quân continued to play the role of one of the key generals in the campaigns to recapture Gia Định. After Sài Gòn was liberated in 1788, he, together with Tôn Thất Hội, Võ Tánh, and Nguyễn Văn Trương, commanded the army to defeat the Tây Sơn forces at Hổ Châu in 1789, forcing General Phạm Văn Tham to surrender. This victory marked the point at which the entire Gia Định region came completely under the control of Nguyễn Phúc Ánh.
Although he had rendered many services, Lê Văn Quân was also known as a hot-tempered, upright, and somewhat arrogant man. According to Đại Nam chính biên liệt truyện, he was always at odds with Võ Tánh, believing that Võ Tánh was favored mainly because of his marriage ties with the royal family rather than because of military talent. The hostility between the two generals grew increasingly deep and significantly affected their coordination in military operations.
In 1790, Nguyễn Phúc Ánh assigned Lê Văn Quân and Võ Tánh to command troops in an attack on Bình Thuận. Concerned about the conflict between the two men, the Nguyễn lord also sent Nguyễn Văn Thành along to mediate and support the command. After the initial victory, Lê Văn Quân advocated continuing the advance to attack Diên Khánh, but Nguyễn Văn Thành believed that the opportunity was not yet ripe and proposed temporarily stopping. Not long afterward, when Võ Tánh and Nguyễn Văn Thành were ordered to withdraw, Lê Văn Quân had to face the Tây Sơn counterattack alone and suffered heavy losses. Although Nguyễn Văn Thành returned to relieve him, this event made the conflict between Lê Văn Quân and Võ Tánh even more severe, while also weakening his prestige in the army.
After the defeat in Bình Thuận, Lê Văn Quân was sent by Nguyễn Phúc Ánh to Siam to resolve suspicions between the Siamese court and the Nguyễn lord. However, because he was resentful after the conflicts within the army, he hesitated and did not return according to the recall order. At the same time, he submitted a memorial requesting that the court investigate the wrongdoings of the reinforcement troops in the previous campaign. This action caused Nguyễn Phúc Ánh to believe that he was deliberately creating further internal discord.
Faced with Lê Văn Quân’s disobedience, Nguyễn Phúc Ánh decided to withdraw his military authority, appoint another person to replace him, and divide his troops among other generals to manage. After returning to Gia Định, Lê Văn Quân was brought to trial. Many high officials proposed that he be executed, but considering his great services during the years of following him in Siam and the military achievements he had made, Nguyễn Phúc Ánh could not bear to put him to death. He only stripped him of all offices and titles, allowing him to wait for an opportunity to redeem himself through future service.
Death
For a general who had once held the position of Grand Admiral for Pacifying the West, being stripped of all offices was a severe blow to his honor. By nature, he was upright but hot-tempered, had little education, and was not good at controlling his emotions. Lê Văn Quân could not endure this humiliation. In the spring of 1791, he drank poison and committed suicide, ending his life while still in the prime of manhood.
According to Hoàng Việt hưng long chí, when Nguyễn Phúc Ánh learned of Lê Văn Quân’s death, he was both grieved and angry. The king personally came to pay his respects and wept for the general who had shared life-and-death dangers with him for many years. Yet he also took a whip and struck the coffin to show his punishment for Lê Văn Quân’s act of ending his own life. This detail reflects the special relationship between Nguyễn Phúc Ánh and Lê Văn Quân: both respect for a meritorious official with many military achievements and regret over a tragic ending caused by temperament and internal conflicts.
Assessment and Evaluation
The life and career of Lê Văn Quân clearly reflect the image of the founding military generals of the Nguyễn dynasty: men who matured amid the smoke and fire of war and built their careers on military talent and loyalty. He did not come from the scholarly class or an eminent lineage, and he had little education. Yet through courage, bravery, and strategic ability on the battlefield, he gradually affirmed his position and became one of Nguyễn Phúc Ánh’s main generals during the most difficult years of restoring the Nguyễn family’s cause. The fact that he was entrusted with the position of Grand Admiral for Pacifying the West after Châu Văn Tiếp died in battle shows the special trust that Nguyễn Phúc Ánh placed in him, while also affirming the military command ability of a general who had repeatedly risked his life for his lord.
Lê Văn Quân’s contributions were shown not only through his direct participation in many major campaigns in Gia Định and Southern Vietnam, but also through his sharing of hardship with Nguyễn Phúc Ánh during the period of exile in Siam. He was one of the few generals who followed the Nguyễn lord through the most difficult stage, helped rebuild the forces, took part in campaigns supporting the Siamese court, and prepared for the day of returning to restore the country. It was precisely this steadfastness and loyal devotion that helped maintain Nguyễn Phúc Ánh’s forces in a situation that seemed to offer no possibility of recovery. It can be said that without the contributions of military generals such as Lê Văn Quân during this period, the restoration of the Nguyễn dynasty would certainly have faced many more obstacles.
However, alongside his military talent, Lê Văn Quân’s life also leaves much to reflect upon regarding the limitations in the qualities of a commander. He was upright, decisive, and courageous, but he was also known for being hot-tempered, rigid, and lacking flexibility in relations with colleagues. His prolonged conflict with Võ Tánh, together with his dissatisfaction after military failures, gradually caused him to lose Nguyễn Phúc Ánh’s trust. In the end, the stripping of his offices and titles and his choice to commit suicide brought the career of a famous general to a tragic close. This was not only the tragedy of an individual but also a reflection of the harsh reality of the age, when the success or failure of a military general depended not only on achievements on the battlefield but also on the ability to handle relationships, preserve internal unity, and adapt to the requirements of a government that was gradually being built.
Overall, Lê Văn Quân is a figure whose place deserves recognition in the early history of the Nguyễn dynasty’s restoration. Although he did not achieve a complete career like many other meritorious officials, his contributions to Nguyễn Phúc Ánh during a perilous period cannot be denied. He left behind the image of a courageous military general, rich in the spirit of self-sacrifice for the great cause, while also serving as evidence of the strict law of history: talent and loyalty are necessary conditions for establishing merit, but humility, political steadiness, and the ability to harmonize relationships are the factors that allow a career to become lasting and complete. Therefore, the life of Lê Văn Quân is valuable not only as an example of bravery and loyal devotion, but also as a profound historical lesson on the combination of talent, character, and the art of leadership in an age of great upheaval.
References
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam liệt truyện, Viện Sử học dịch, Nxb Thuận Hóa.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, tập 3, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Khắc Thuần (1999), Việt sử giai thoại, tập 8, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp (Français)
Origines
Lê Văn Quân (? – 1791), également connu sous les noms de Lê Văn Câu ou Lê Văn Duân, fut un célèbre général de Nguyễn Phúc Ánh, futur empereur Gia Long, à la fin du XVIIIe siècle. Il occupa la fonction de Đại đô đốc et fut l’un des officiers militaires ayant apporté de nombreuses contributions à la guerre contre le mouvement Tây Sơn afin de restaurer l’œuvre des Nguyễn.
Il était originaire du district de Kiến Hòa, province de Định Tường, aujourd’hui rattaché à la région de Gò Công, province de Tiền Giang. Ayant grandi dans le Nam Bộ à une époque pleine de bouleversements, Lê Văn Quân entra tôt dans la carrière militaire et s’attacha aux forces de Nguyễn Phúc Ánh durant les années les plus difficiles de la guerre contre les Tây Sơn.
Selon les sources historiques, Lê Văn Quân ne reçut pas de formation scolaire systématique, mais il était réputé pour sa force physique, son courage et son talent de commandement. Sur le champ de bataille, il se portait toujours en avant, combattait avec bravoure et remporta de nombreux exploits. C’est pourquoi ses contemporains l’honorèrent du titre de « Dũng Nam công », exprimant leur admiration pour son esprit courageux et ses talents militaires. Ces qualités firent de lui l’un des généraux auxquels Nguyễn Phúc Ánh accorda une confiance particulière aux débuts de la restauration de la dynastie Nguyễn.
Carrière
La carrière de Lê Văn Quân fut étroitement liée aux années les plus difficiles de l’œuvre de restauration de Nguyễn Phúc Ánh. Général issu du peuple, peu instruit mais riche de courage et doué pour commander les troupes, il devint rapidement l’un des principaux généraux des forces du seigneur Nguyễn dans la guerre contre les Tây Sơn à la fin du XVIIIe siècle. Cependant, sa carrière constitue aussi l’un des rares cas qui se termina tragiquement en raison de conflits internes et d’erreurs commises dans l’exercice du commandement.
Lorsque le mouvement Tây Sơn éclata en 1771, Lê Văn Quân alla se mettre au service de Châu Văn Tiếp, l’un des chefs opposés aux Tây Sơn dans la région du Nam Trung Bộ. Au début, il ne reçut que de modestes fonctions dans l’armée, mais grâce à son courage, à sa force supérieure et à ses remarquables capacités de combat, il acquit rapidement du prestige. Reconnaissant le talent de Lê Văn Quân, Châu Văn Tiếp lui donna sa sœur en mariage et l’employa comme l’un de ses généraux proches. Plus tard, lorsque Châu Văn Tiếp se rallia à Nguyễn Phúc Ánh, Lê Văn Quân suivit également le seigneur Nguyễn et devint un subordonné du célèbre général Đỗ Thanh Nhơn.
En 1782, lorsque Nguyễn Nhạc et Nguyễn Huệ conduisirent leurs troupes vers Gia Định, Nguyễn Phúc Ánh fut contraint de se retirer temporairement. Après le retour des Tây Sơn à Quy Nhơn, Châu Văn Tiếp et les généraux, dont Lê Văn Quân, organisèrent rapidement une contre-offensive. Les différentes colonnes attaquèrent successivement Gia Định, obligeant le général Tây Sơn Đỗ Nhàn Trập à abandonner la citadelle et à battre en retraite. Cette victoire contribua à permettre à Nguyễn Phúc Ánh de restaurer provisoirement son pouvoir au Nam Bộ.
Au début de l’année 1783, les troupes Tây Sơn lancèrent de nouveau une grande offensive contre Gia Định, forçant Nguyễn Phúc Ánh à se rendre au Siam pour demander de l’aide. Durant cette période, Lê Văn Quân resta aux côtés de Châu Văn Tiếp et des généraux du seigneur Nguyễn, préparant les forces en attendant le jour de la contre-attaque.
En 1784, avec le soutien des troupes siamoises, Nguyễn Phúc Ánh lança une campagne destinée à reconquérir le Nam Bộ. Toutefois, lors de la bataille de Mang Thít, le Bình Tây Đại đô đốc Châu Văn Tiếp tomba au combat. Après la mort de ce commandant, Nguyễn Phúc Ánh nomma Lê Văn Quân, qui occupait alors la fonction de Tiền quân, pour lui succéder comme Bình Tây Đại đô đốc. Il lui conféra en même temps le titre de Dũng Quận công et lui remit le commandement de la grande armée afin de poursuivre la lutte. Dans cette nouvelle position, Lê Văn Quân commanda les troupes Nguyễn et siamoises pour attaquer plusieurs positions, telles que Ba Lai, Trà Tân et les régions voisines.
Cependant, au début de l’année 1785, l’armée coalisée Nguyễn-Siam tomba dans l’embuscade tendue par Nguyễn Huệ à Rạch Gầm-Xoài Mút. Ce fut l’une des défaites les plus lourdes de l’histoire militaire de Nguyễn Phúc Ánh. Après cette bataille, la majeure partie des forces fut anéantie, et Nguyễn Phúc Ánh dut une nouvelle fois se réfugier au Siam. Lê Văn Quân suivit également le seigneur Nguyễn au Siam, continuant à partager avec lui les épreuves des années d’exil.
Pendant son séjour au Siam, Lê Văn Quân, avec Nguyễn Phúc Ánh et des généraux tels que Nguyễn Văn Thành, mena à plusieurs reprises des troupes pour aider la cour siamoise à combattre les Birmans et à réprimer les pirates malais. Ces faits d’armes contribuèrent non seulement à renforcer les relations entre Nguyễn Phúc Ánh et la cour siamoise, mais firent aussi que Lê Văn Quân fut particulièrement estimé par le roi du Siam.
En 1787, Nguyễn Phúc Ánh décida de rentrer au pays afin de reconstituer ses forces. Lê Văn Quân continua à jouer le rôle de l’un des principaux généraux dans les campagnes de reconquête de Gia Định. Après la libération de Sài Gòn en 1788, il commanda avec Tôn Thất Hội, Võ Tánh et Nguyễn Văn Trương les troupes qui vainquirent les forces Tây Sơn à Hổ Châu en 1789, contraignant le général Phạm Văn Tham à se rendre. Cette victoire marqua le retour complet de toute la région de Gia Định sous le contrôle de Nguyễn Phúc Ánh.
Bien qu’il eût remporté de nombreux mérites, Lê Văn Quân était aussi connu pour son tempérament emporté, sa droiture et une certaine arrogance. Selon les notes du Đại Nam chính biên liệt truyện, il fut constamment en désaccord avec Võ Tánh, estimant que celui-ci était favorisé principalement en raison de ses liens matrimoniaux avec la famille royale, et non grâce à ses talents militaires. L’hostilité entre les deux généraux devint de plus en plus profonde et affecta considérablement leur coordination militaire.
En 1790, Nguyễn Phúc Ánh confia à Lê Văn Quân et Võ Tánh le commandement des troupes pour attaquer Bình Thuận. Craignant les conflits entre eux, le seigneur Nguyễn envoya aussi Nguyễn Văn Thành afin de les concilier et de soutenir le commandement. Après les premiers succès, Lê Văn Quân préconisa de poursuivre l’avancée pour attaquer Diên Khánh, mais Nguyễn Văn Thành estima que le moment n’était pas encore venu et proposa de s’arrêter provisoirement. Peu après, lorsque Võ Tánh et Nguyễn Văn Thành reçurent l’ordre de retirer leurs troupes, Lê Văn Quân dut affronter seul la contre-offensive des Tây Sơn et subit de lourdes pertes. Bien que Nguyễn Văn Thành revînt pour le dégager, cet événement rendit le conflit entre Lê Văn Quân et Võ Tánh encore plus aigu, tout en diminuant son prestige dans l’armée.
Après l’échec de Bình Thuận, Lê Văn Quân fut envoyé par Nguyễn Phúc Ánh au Siam afin de résoudre les soupçons existant entre la cour siamoise et le seigneur Nguyễn. Cependant, portant en lui un sentiment de mécontentement après les conflits survenus dans l’armée, il tarda à revenir malgré l’ordre de rappel. Il présenta en même temps un mémoire demandant à la cour d’enquêter sur les fautes commises par les troupes de secours lors de la campagne précédente. Cet acte fit penser à Nguyễn Phúc Ánh qu’il cherchait délibérément à attiser les dissensions internes.
Face à l’attitude désobéissante de Lê Văn Quân, Nguyễn Phúc Ánh décida de lui retirer son commandement militaire, de nommer quelqu’un d’autre à sa place et de répartir ses troupes sous l’autorité d’autres généraux. Après son retour à Gia Định, Lê Văn Quân fut traduit en jugement. De nombreux grands dignitaires proposèrent de le condamner à mort, mais, considérant ses grands mérites durant les années où il l’avait suivi au Siam et les exploits qu’il avait accomplis, Nguyễn Phúc Ánh ne se résolut pas à le faire exécuter. Il se contenta de lui retirer toutes ses fonctions et tous ses titres, tout en lui permettant d’attendre une occasion de se racheter par de nouveaux mérites.
Décès
Pour un général qui avait autrefois occupé la fonction de Bình Tây Đại đô đốc, être dépouillé de toutes ses fonctions constituait une atteinte extrêmement lourde à son honneur. De nature droite mais emportée, peu instruit et peu capable de maîtriser ses émotions, Lê Văn Quân ne put supporter cette humiliation. Au printemps 1791, il absorba du poison et se suicida, mettant fin à sa vie alors qu’il était encore dans la force de l’âge.
Selon le Hoàng Việt hưng long chí, lorsque Nguyễn Phúc Ánh apprit la mort de Lê Văn Quân, il éprouva à la fois chagrin et colère. Le souverain se rendit lui-même aux funérailles, pleura le général qui avait pendant de longues années traversé avec lui les dangers de la vie et de la mort, mais il prit aussi un fouet pour frapper le cercueil, afin d’exprimer sa réprobation envers l’acte par lequel Lê Văn Quân avait mis fin à ses jours. Ce détail reflète la relation particulière entre Nguyễn Phúc Ánh et Lê Văn Quân : à la fois la considération accordée à un grand serviteur aux nombreux exploits, et le regret devant une fin tragique provoquée par le tempérament personnel et les conflits internes.
Appréciations et évaluations
La vie et la carrière de Lê Văn Quân reflètent assez clairement l’image de la génération des généraux fondateurs de la dynastie Nguyễn, des hommes formés dans les flammes de la guerre, qui prirent le talent militaire et la loyauté comme fondements de leur carrière. N’étant issu ni de la classe lettrée ni d’une grande famille prestigieuse, et ayant reçu peu d’instruction, il parvint néanmoins, grâce à son courage, à sa bravoure et à ses talents stratégiques sur le champ de bataille, à affirmer progressivement sa position et à devenir l’un des principaux généraux de Nguyễn Phúc Ánh durant les années les plus difficiles de l’œuvre de restauration des Nguyễn. Le fait qu’il ait reçu la fonction de Bình Tây Đại đô đốc après la mort de Châu Văn Tiếp montre la confiance particulière que Nguyễn Phúc Ánh lui accordait, tout en affirmant les capacités de commandement militaire d’un général qui avait maintes fois risqué sa vie pour son maître.
Les contributions de Lê Văn Quân ne se manifestèrent pas seulement dans sa participation directe à de nombreuses grandes campagnes à Gia Định et dans le Nam Bộ, mais aussi dans le fait qu’il partagea les épreuves de Nguyễn Phúc Ánh durant la période d’exil au Siam. Il fut l’un des rares généraux qui accompagnèrent le seigneur Nguyễn à travers la phase la plus difficile, reconstruisant avec lui les forces, participant aux combats pour soutenir la cour siamoise et préparant le jour du retour pour restaurer le pays. C’est précisément sa constance et sa loyauté qui contribuèrent à maintenir les forces de Nguyễn Phúc Ánh dans une situation où toute possibilité de relèvement semblait presque perdue. On peut dire que, sans la contribution de généraux tels que Lê Văn Quân durant cette période, le processus de restauration de la dynastie Nguyễn aurait certainement rencontré davantage d’obstacles.
Cependant, à côté de ses talents militaires, la vie de Lê Văn Quân laisse aussi de nombreuses réflexions sur les limites des qualités d’un commandant. Il était droit, résolu et courageux, mais aussi réputé emporté, rigide et peu souple dans ses relations avec ses collègues. Le conflit prolongé avec Võ Tánh, ainsi que son attitude de mécontentement après les échecs militaires, lui firent peu à peu perdre la confiance de Nguyễn Phúc Ánh. Finalement, la perte de ses fonctions et de ses titres, puis son choix de se suicider pour mettre fin à sa vie, refermèrent dans la tragédie la carrière d’un célèbre général. Ce ne fut pas seulement la tragédie d’un individu, mais aussi le reflet de la dure réalité de l’époque, lorsque le succès ou l’échec d’un général ne dépendait pas uniquement des exploits accomplis sur le champ de bataille, mais aussi de sa capacité à se comporter avec justesse, à préserver l’unité interne et à s’adapter aux exigences d’un pouvoir politique en cours de construction.
Dans l’ensemble, Lê Văn Quân occupe une place digne d’être reconnue dans l’histoire des débuts de la restauration de la dynastie Nguyễn. Bien qu’il n’ait pas connu une carrière pleinement accomplie comme de nombreux autres grands serviteurs, ses contributions à Nguyễn Phúc Ánh durant la période la plus périlleuse ne peuvent être niées. Il laisse l’image d’un général courageux, profondément animé par l’esprit de sacrifice pour la grande cause, tout en constituant aussi une preuve de la règle sévère de l’histoire : le talent et la loyauté sont des conditions nécessaires pour établir des mérites, mais l’humilité, la maturité politique et la capacité à harmoniser les relations sont les éléments qui permettent à une carrière de devenir durable et pleinement accomplie. Ainsi, la vie de Lê Văn Quân n’a pas seulement la valeur d’un exemple de courage et de loyauté absolue ; elle constitue aussi une leçon historique profonde sur la combinaison entre talent, caractère et art du commandement dans une époque pleine de bouleversements.
Documents de référence
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam liệt truyện, Viện Sử học dịch, Nxb Thuận Hóa.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, tập 3, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Khắc Thuần (1999), Việt sử giai thoại, tập 8, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung (中文)
身世
黎文军（？—1791），又名黎文求或黎文端，是十八世纪末阮福映，即后来的嘉隆皇帝，麾下的一位名将。他担任大都督之职，是在抗击西山运动、恢复阮氏基业的战争中作出许多贡献的武将之一。
他的故乡在定祥省建和县，今属前江省鹅公地区。黎文军成长于动荡不安的南部土地，很早便走上军旅道路，并在与西山朝战争最艰难的岁月中，与阮福映的力量紧密相连。
据史料记载，黎文军并未接受系统的学问教育，但以体力强健、勇敢果决和善于领兵而闻名。在战场上，他常常冲锋在前，作战勇猛，并建立许多战功，因此被当时之人尊称为“勇南公”，体现了人们对其勇气和军事才能的敬佩。这些品质使他成为阮福映在阮朝复兴初期特别信任的将领之一。
事业
黎文军的事业与阮福映复兴事业中最艰难的岁月紧密相连。作为一名出身平民、少受教育却富有勇气并具备统兵才能的武将，他很快成为十八世纪末阮主力量在抗击西山朝战争中的主力将领之一。然而，他的事业也是少数以内部矛盾和统兵失误导致悲剧结局的案例之一。
1771年西山运动爆发时，黎文军前往追随周文接。周文接是南中部地区反抗西山的一位首领。起初，黎文军只在军中担任较低职务，但凭借勇敢、过人的体力和出色的战斗才能，他很快建立了威信。周文接看出黎文军的才能，便将妹妹嫁给他，同时重用他为亲近将领。后来，周文接归顺阮福映，黎文军也随之投到阮主麾下，成为名将杜清仁的部将。
1782年，阮岳和阮惠率军进攻嘉定，阮福映被迫暂时撤退。西山军撤回归仁后，周文接与诸将，其中包括黎文军，迅速组织反攻。各路军队连续进攻嘉定，迫使西山将领杜闲蛰弃城撤退。此役有助于阮福映暂时恢复在南部的势力。
1783年初，西山军继续发动大规模进攻嘉定，迫使阮福映前往暹罗求援。在此期间，黎文军仍与周文接以及阮主诸将并肩，准备力量，等待反攻之日。
1784年，在暹罗军队的支援下，阮福映发动收复南部的战役。然而，在芒苇之战中，平西大都督周文接阵亡。主帅牺牲之后，阮福映将当时担任前军职务的黎文军擢升，接任平西大都督，同时赐爵勇郡公，授予统领大军继续作战之权。在新的职位上，他指挥阮军和暹罗军进攻巴莱、茶新及附近地区等多处据点。
然而，1785年初，阮—暹联军在沥淦—涮末之战中落入阮惠设下的伏击。这是阮福映军事史上最惨重的失败之一。战后，大部分兵力被歼灭，阮福映再次被迫前往暹罗避难。黎文军也随阮主前往暹罗，继续在流亡岁月中同甘共苦。
在暹罗期间，黎文军与阮福映以及阮文诚等将领多次率军协助暹罗朝廷抵抗缅甸军队，并平定马来海盗。这些战功不仅有助于巩固阮福映与暹罗朝廷之间的关系，也使黎文军受到暹罗国王的特别重视。
1787年，阮福映决定回国重建力量。黎文军继续作为主力将领之一，参与收复嘉定的各项战役。1788年西贡被收复后，他与尊室会、武性和阮文张共同指挥军队，于1789年在虎州击败西山军，迫使将领范文参投降。这场胜利标志着整个嘉定地区完全归入阮福映的控制之下。
尽管立下许多功劳，黎文军却以性情急躁、刚直并略带骄矜而闻名。据《大南正编列传》记载，他一直与武性不和，认为武性之所以受到重用，主要是因为与皇族有婚姻关系，而并非凭借军事才能。两位将领之间的嫌隙日益加深，并对作战配合产生不小影响。
1790年，阮福映命黎文军和武性率军进攻平顺。由于担心二人之间的矛盾，阮主又派阮文诚同行，以调和并协助指挥。初战获胜后，黎文军主张继续进军攻打延庆，但阮文诚认为时机尚未成熟，建议暂时停止。不久后，当武性和阮文诚奉命撤军时，黎文军不得不独自面对西山军的反攻，并遭受重大损失。虽然阮文诚后来返回解围，但此事使黎文军与武性之间的矛盾更加激烈，同时也削弱了他在军中的威望。
平顺战败后，黎文军被阮福映派往暹罗，以解决暹罗朝廷与阮主之间的猜疑。然而，由于在军中矛盾之后心怀不满，他迟迟不按召回命令返回，同时上疏请求朝廷调查前次战役中援军的过失。此举使阮福映认为他是在有意加剧内部不和。
面对黎文军不服从命令的态度，阮福映决定收回其兵权，改派他人接替，并将其部众分给其他将领统管。黎文军返回嘉定后，被交付审罪。许多大臣建议处死他，但考虑到他在暹罗追随期间的巨大功劳以及已经建立的战功，阮福映不忍将其处死，只是剥夺其全部官职和爵位，允许他等待机会立功赎罪。
去世
对于一位曾任平西大都督的将领来说，被剥夺所有职位和爵位，是对名誉的沉重打击。黎文军本性刚直却急躁，又少受教育，不善于控制情绪，因此无法承受这种屈辱。1791年春，他服毒自尽，在壮年鼎盛之时结束了自己的生命。
据《皇越兴隆志》记载，阮福映得知黎文军去世后，既悲惜又愤怒。国王亲自前往吊唁，痛哭这位曾多年与自己出生入死的将领，同时又手持鞭子击打棺木，以表示对他自我了断行为的惩罚。这一细节反映出阮福映与黎文军之间的特殊关系：既有对一位多有战功功臣的珍重，也有对其因性情和内部矛盾而走向悲剧结局的惋惜。
认定与评价
黎文军的一生和事业，较为清楚地反映出阮朝开国武将阶层的形象。这些人是在战争烽火中成长起来的，以军事才能和忠诚为根基建立事业。他并非出身科举阶层或名门望族，也很少受过教育，但凭借胆识、勇敢以及战场上的谋略才能，他逐步确立了自己的地位，成为阮福映在恢复阮氏基业最艰难岁月中的主力将领之一。周文接阵亡后，他被授予平西大都督之职，显示出阮福映对他的特殊信任，也确认了这位多次为主帅出生入死的将领所具备的军事指挥能力。
黎文军的贡献不仅体现在直接参加嘉定和南部地区的许多大型战役，也体现在他与阮福映一同在暹罗流亡时期同甘共苦。他是少数陪同阮主度过最艰难阶段的将领之一，一同重建力量，参加支援暹罗朝廷的战争，并为日后回国恢复国家作准备。正是这种坚定和忠诚，在几乎看不到复兴机会的环境下，帮助阮福映维持了力量。可以说，如果没有黎文军这样的武将出力，阮朝中兴过程必然会遇到更多阻碍。
然而，在军事才能之外，黎文军的一生也留下了关于统兵者品格局限的许多思考。他刚直、果断而勇敢，但也以急躁、僵硬和不善于与同僚周旋而闻名。他与武性的长期矛盾，以及军事失败后的不满态度，使他逐渐失去阮福映的信任。最终，被剥夺官爵并选择自尽，结束了一位名将的悲剧性事业。这不仅是个人悲剧，也反映了那个时代的严酷现实：一名武将的成败不仅取决于战场功绩，也与其应对人事关系、维护内部团结以及适应正在逐步建立的政权要求的能力密切相关。
总体来看，黎文军是阮朝初期中兴史上值得记载的人物。虽然他未能像许多其他功臣那样获得完整圆满的事业，但他在危急阶段对阮福映所作的贡献不可否认。他留下的是一位勇猛武将、富于为大局献身精神之人的形象；同时，他也是历史严苛规律的一个证明：才能和忠诚是建立功业的必要条件，但谦逊、政治素养以及调和各种关系的能力，才是使一项事业能够持久圆满的因素。因此，黎文军的一生不仅具有勇敢和尽忠的榜样价值，也是一则关于在动荡时代中结合才能、人格与领导艺术的深刻历史教训。
参考资料
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam liệt truyện, Viện Sử học dịch, Nxb Thuận Hóa.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, tập 3, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Khắc Thuần (1999), Việt sử giai thoại, tập 8, Nxb Giáo dục.
