Khái quát
“Có thể nói rằng hầu hết các nhà toán học Việt Nam đều là học trò hoặc học trò của học trò của ông” (Laurent Schwartz – Giáo sư Toán học Pháp); “Giáo sư Lê Văn Thiêm đã có nhiều đóng góp xuất sắc trong nghiên cứu khoa học. Giáo sư là người đầu tiên giải được một bài toán khó của lĩnh vực lý thuyết phân phối giá trị các hàm phân hình. Kết quả nghiên cứu này được thế giới thừa nhận là kết quả cơ bản, mở đầu một hướng nghiên cứu mới, được nhiều nhà toán học trên thế giới sửdụng, phát triển và được đưa vào các sách chuyên khảo về lý thuyết hàm phân hình cả ở phương Tây và phương Đông. Giáo sư đã có những đóng góp đáng kể trong việc xây dựng phương pháp giải các bài toán vật lý. Giáo sư là tác giả của hơn 30 công trình nghiên cứu khoa học, trong đó có 2 sách chuyên khảo đã được công bố trong nước, trên các tạp chí có tín quốc tế và được báo cáo ở nhiều hội nghị toán học ở Liên Xô, Mỹ, Anh, Canađa, Thụy Điển, Đức, Ba Lan…”. Đây là những dòng chữ tôn vinh của tập thể giáo sư, sinh viên trường Khoa học Việt Nam dành cho một nhà toán học đáng kính của thế kỷ XX. Nếu giáo sư Hoàng Xuân Hãn là người Việt đầu tiên nhận bằng Thạc sĩ Toán học thì Lê Văn Thiêm lại là người đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ quốc gia về toán của nước Pháp (1948) và cũng là người Việt Nam đầu tiên trở thành giáo sư toán tại một trường đại học ở châu Âu (đại học Zurich, Thụy Sĩ, 1949). Một người tài năng như thế, thửhỏi trong sinh hoạt đời thường có gì “khác người” không? Xin hãy nghe những lời kể chân thật của bà Võ Thị Lệ Hồng – bác sĩ bệnh viện Y học Dân tộc Thành phố Hồ Chí Minh – nói về chồng mình là Giáo sư Lê Văn Thiêm, có thể thấy đôi nét khá thú vị về ông:
Giáo sư hầu như không có thời gian của riêng ông. Như nhiều nhà khoa học khác, ông giản dị, hiền hòa, để tôi tự do lo liệu. Suốt ngày ông suy nghĩ viết lách. Và… đãng trí. Mấy người bạn y tá thân của tôi tới nhà hoài mà ông ấy vẫn không nhớ tên, nhớ người. Đi làm việc có lần xách luôn cả ca-táp của khách đi. Họ phải đến nhà đổi. Lúc tôi sinh con đầu, ông mừng quá nhưng không biết làm gì, mua một bó hoa to tướng vào bệnh viện, giữa cái thời buổi khó khăn ai cũng thiết thực, đâu có chơi hoa như bây giờ. Người ta bảo: Ổng “Tây” quá. Nhà tôi ăn mặc cũng đơn giản, từ lúc cưới nhau cho đến lúc mất, toàn do tôi may gì mặc nấy. Đồ cũng phải treo sẵn, nếu tôi quên chuẩn bị thì ông ấy mặc lại đồ đã mặc cũng không biết. Không tiêu pha, ăn quán, ăn tiệm bao giờ. Có lần thấy tôi đi chợ trả giá, ông bảo như vậy mất thời giờ lắm. Một giờ làm được bao nhiêu việc hữu ích… Ông yêu con lắm, có lúc ngâm thơ ru con ngủ. Con tôi gần như thuộc hết thơ Tố Hữu là nhờ cha. Ông yêu thơ, bơi lội, đánh bóng bàn rất giỏi. Nhưng khi làm việc thì ông quên hết xung quanh. Có hôm com dọn sẵn, tôi đến bên mời cả chục lần không thấy ông trả lời, cứ cắm cúi viết. Bỗng ông “hả” một tiếng như giật mình làm tôi hết hồn. Hóa ra là ông đâu có nghe… Người ta bảo ông đi nước ngoài như đi chợ, như người khác thì sắm đầy đủ rồi. Vậy mà ông dường như chẳng cần thứ gì thì phải. Ngoài công việc bắt buộc phải đi xe hơi, ông vẫn đi một chiếc xe đạp tòng tọc mãi tới sau giải phóng tôi bán được 400 đồng lúc đó. Một lần, khoảng 1972-1973 gì đó, ông đi Canada, kiều bào ủng hộ cả xưởng in, máy móc và tiền, về tới nhà, ông bắt tôi đếm từng loại, làm biên bản nộp Bộ tài chính. Có cán bộ la ông sao không tiêu hết một loại tiền nào đó (vì đem về cũng sử dụng được) thì ông ấy bảo “tiêu gì hết được”. Thậm chí lần đầu tiên tôi trông thấy tờ đô la muốn giữ lại một đô để chơi, ông ấy bắt đem nộp hết. Đúng là một trí thức trong sáng
(Báo Phụ nữ số ra ngày 15/3/1998). Bài phỏng vấn trên của nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải ít nhiều giúp ta hiểu cá tính của nhà khoa học Lê Văn Thiêm)
Gia thế và con đường học tập
Vào năm 1918, tại làng Trung Lễ, huyện Đức Thọ (Hà Tĩnh) có gia đình ông Lê Văn Nhiễu. Sau khi sinh người con thứ mười, họ quyết định đặt tên út, xem như không sinh nở nữa. Nào ngờ, sau đó lại có thêm một đứa con, chẳng lẽ lại đặt tên út nữa sao? Thôi đành đặt tên Thêm – đẻ thêm – vậy. Năm 11 tuổi, Thêm mồ côi mẹ, phải theo anh vào Qui Nhơn ăn học. Anh tên Lê Văn Kỷ, từng đậu tiến sĩ trong khoa thi chữ Hán cuối cùng của triều Nguyễn và sống bằng nghề thầy thuốc. Người anh hiếu học đã cưu mang, nuôi em mình ăn học thành tài. Khi đi học tiểu học, Thêm đổi tên thành Thiêm, học rất giỏi và chứng tỏ là người năng khiếu bẩm sinh đặc biệt về toán học. Những bài toán của lớp cao hơn đều được Thiêm giải nhanh chóng – không những tìm ra một cách giải mà Thiêm còn nghĩ được nhiều cách giải khác nhau. Ngày tốt nghiệp Trường Collège de Quy Nhơn, thầy hiệu trưởng Giáo sư Casimir Michel đã khen ngợi: “Anh sẽ tiến xa hơn tôi”. Lời tiên đoán này khá chính xác.
Theo Giáo sư Cơ học Nguyễn Văn Đạo: “Nguyện vọng lúc này của Lê Văn Thiêm là học tiếp Toán học ở bậc đại học. Tuy nhiên, khi đó cả Đông Dương chỉ có một trường đại học tại Hà Nội, chuyên về Y khoa và Luật khoa, chưa đào tạo cử nhân Toán, nên năm 1938, Lê Văn Thiêm đành phải ghi tên theo học lớp Lý – Hoá – Sinh (PCB) để chuẩn bị vào học ngành Y. Năm sau (1939) với thành tích đỗ thứ nhì kỳ thi PCB, Lê Văn Thiêm được nhận học bổng sang Pháp du học… Đến Paris, Lê Văn Thiêm xin vào Trường Đại học Sư phạm Paris (École Normale Supérieure de Paris), một cái nôi đào tạo nhân tài toán học của nước Pháp. Trở thành sinh viên của trường này là một vinh dự to lớn và niềm ước mơ của nhiều người Pháp cũng như người nước ngoài. Ước mơ được theo đuổi ngành Toán học ấp ủ từ lâu nay đã được chắp cánh. Năm 1939, phát xít Đức thổi bùng ngọn lửa chiến tranh ở châu Âu và thôn tính luôn nước Pháp. Mãi đến năm 1941, anh mới có điều kiện học lại bình thường. Sau 1 năm, anh đã đỗ Cử nhân Toán học thay vì phải học 3 năm như mọi người. Anh sang Đức và ở đó, anh đã bảo vệ thành công xuất sắc luận án Toán học để nhận bằng tiến sĩ A Toán học (1945). Anh định học tiếp để nhận bằng tiến sĩ B Toán học thì giáo sư hướng dẫn qua đời, thêm vào đó, tình hình chính trị – xã hội Đức đang rất rối ren, nước Đức phát xít đã thảm bại trước đồng minh, Lê Văn Thiêm quyết định trở về Pháp để tiếp tục nghiên cứu Toán học.
Những đóng góp khoa học và lựa chọn trở về Tổ quốc
Lúc này, Lê Văn Thiêm đang quan tâm đến lý thuyết phân phối giá trị các hàm phân hình hoặc còn gọi là lý thuyết Nevanlina – một trong những lý thuyết được coi là đẹp nhất của toán học ở thế kỷ XX. Ông đã may mắn được làm nghiên cứu với chính tác giả của lý thuyết này – giáo sư Nevanlina, nhà toán học Phần Lan, đã có thời gian là Chủ tịch Hội Toán học Quốc tế. Lê Văn Thiêm là người đầu tiên đưa ra lời giải cho một bài toán khó đã tồn tại nhiều năm của “Bài toán ngược của lý thuyết Nevanlina”. Công trình của ông không chỉ được quan tâm vì đã chứng minh sự tồn tại nghiệm của bài toán đó, mà còn vì ông đã đưa ra một phương pháp hoàn toàn mới để nghiên cứu vấn đề đặt ra. Trong những công trình khoa học và sách chuyên khảo gần đây trên thế giới, người ta vẫn còn nhắc tới công trình của ông viết cách đây hơn nửa thế kỷ và nhắc đến ông như là một trong những người có công đầu trong việc xây dựng lý thuyết về Toán học”.
Nếu ở một người bình thường khác, ông có thể hoàn toàn yên tâm với công việc giảng dạy ở nước ngoài và tiếp tục nghiên cứu khoa học – nhưng với Lê Văn Thiêm thì không. Tình hình chính trị trong nước vẫn là mối quan tâm của chàng trai thông minh, hiếu học và nhiệt tình yêu nước này. Khi tuyết rơi trắng xóa trên những mái nhà chọc trời ở châu Âu thì lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Bác Hồ đã vang vọng đến Lê Văn Thiêm:
Bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người trẻ, không chia tôn giáo, đảng phái, dân tộc, hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp, cứu Tổ quốc. Ai có súng dùng súng, ai có gươm dùng gươm, không có gươm thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc, ai cũng phải ra sức chống thực dân cứu nước…
Từ lời kêu gọi này, Lê Văn Thiêm bỏ tất cả mọi quyến rũ và công việc để về nước tham gia kháng chiến. Đi máy bay về đến Bangkok, sau đó lặn lội về bưng biền Đồng Tháp Mười, lúc đầu vị giáo sư của trường đại học Zurich nhận công tác ở Sở giáo dục Nam Bộ.
Hoạt động trong kháng chiến và xây dựng nền giáo dục đại học
Từ tháng 5/1950, Lê Văn Thiêm lên đường ra Việt Bắc nhận trọng trách lập trường Khoa học cơ bản, trường Sư phạm cao cấp và là hiệu trưởng của hai trường này. Bên cạnh những trí thức uyên bác khác, Lê Văn Thiêm đã góp phần không nhỏ trong việc xây dựng nền khoa học và giáo dục của nước Việt Nam mới.
Nhớ lại thầy mình trong những tháng năm này, Giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn Cang kể lại:
Trước chiến dịch Biên Giới (1950) ở nước ta chưa có trường đại học nào, ngoài một trường đại học Đông Dương già nua của thực dân Pháp. Ngay sau chiến dịch này, Chính phủ ta đã nghĩ đến việc đặt nền móng đại học, chuẩn bị đào tạo nhân tài cho đất nước sau ngày chiến thắng. Một lần nữa, Giáo sư Lê Văn Thiêm lại ba lô trên vai, đi bộ, băng rừng dọc theo chiều dài đất nước ra Bắc cho kịp ngày khai giảng lớp Đại học cơ bản đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mở ở chiến khu Việt Bắc. Ở thập kỷ 50, đất nước ta còn ít người qua bậc cử nhân, vì thế, với học vị tiến sĩ, giáo sư phải đảm nhận nhiều giáo trình toán học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Nhưng bao giờ giáo sư cũng vui vẻ và có lúc rất thật thà thú nhận với học trò của mình: “Cái này mình vừa học vừa dạy
Còn ông Nguyễn Lâm nhớ lại:
Hình ảnh khó phai mờ về thầy Thiêm là sự tận tụy, tính hiền lành, đơn giản và luôn muốn nâng cao chất lượng cho sinh viên… Cùng với những cử chỉ mộc mạc, lời nói bình dị, hình như lúc nào thầy cũng muốn biểu lộ mong muốn của mình về đào tạo một đội ngũ nhân tài toán học cho đất nước, mong muốn đem hiểu biết của mình vào giải quyết những vấn đề thực tiễn của cuộc sống.
Đóng góp cho toán học ứng dụng
Thật vậy, ngoài những công trình nghiên cứu của Lê Văn Thiêm về toán học như việc phát triển lý thuyết phân phối giá trị của các hàm phân hình đã được công nhận trong nước và quốc tế – thì ông đã góp phần không nhỏ trong việc phục vụ giao thông thời chiến. Bởi theo ông nghiên cứu toán học cũng nhằm phục vụ cho cuộc sống, ứng dụng toán học vào thực tiễn:
Ngành toán phải đi tiên phong trong việc ứng dụng và cải cách triệt để trong sản xuất công nghiệp, nghĩa là phải thật sự bắt đầu trong cuộc cách mạng công nghệ để tăng năng suất lao động và sản phẩm cho xã hội.
Ông Hà Huy Khoái nhớ lại:
Đó là năm 1966, khi cuộc chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ đang ở thời kỳ ác liệt nhất. Các trục giao thông chính, đường bộ, đường sắt bị phá hoại nghiêm trọng. Kênh nhà Lê (con kênh được đào từ thời nhà Lê, chạy gần song song với Quốc lộ 1) đã được sử dụng để chuyên chở hàng hóa, vũ khí. Lòng kênh đã cạn nhưng không thể dùng một lực lượng quá lớn để nạo vét dưới bom đạn suốt ngày đêm. GS Lê Văn Thiêm đã đề xuất dùng phương pháp nổ định hướng, tức là dùng mìn nổ dưới lòng kênh, nhưng bố trí sao cho hầu hết đất đá sau khi nổ rơi lên bờ kênh, chứ không phải rơi lại xuống dòng kênh. Ông đã dạy chúng tôi lý thuyết nổ định hướng.
Ngoài việc công bố trên 30 công trình nghiên cứu toán, lý đăng trên tạp chí khoa học ở nhiều nước thì Lê Văn Thiêm còn biên soạn khá nhiều giáo trình cho sinh viên. Các thế hệ học trò của ông nhiều người nổi tiếng và làm nên sự nghiệp, nhưng khi nhắc đến ông thì họ đều bày tỏ sự kính mến – có thể kể đến GS Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu, Nguyễn Văn Đạo, NGND Nguyễn Đình Trí, GS Nguyễn Thừa Hợp, TS Phạm Ngọc Thao, GS-TS Hoàng Hữu Đường, TS Ngô Văn Lược, TS Hà Huy Khoái, TS Đào Trọng Thi, TS Trần Văn Nhung, nhà toán học Đàm Lê Đức v.v…
Từ năm 1969 khi đang giữ chức hiệu phó trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và kiêm chủ nhiệm khoa Toán thì ông đã sáng lập Viện Toán học và là Viện trưởng đầu tiên của Viện. Ngoài ra, ông còn có những hoạt động chính trị, xã hội là đại biểu Quốc hội khóa II và III, là đại diện toàn quyền của Việt Nam tại Viện Liên hợp nghiên cứu nguyên tử Đúpna-Liên Xô.
Dù tài giỏi, nổi tiếng nhưng Lê Văn Thiêm rất ít nói về mình. Ngay cả vợ ông cũng phát biểu:
Thật ra khi thành vợ của giáo sư, tôi chỉ biết ông là người tài đức, chứ không bao giờ ông khoe về công việc, thành tựu. Hầu như tôi không biết hết giá trị của ông, chỉ biết qua báo chí, nhất là qua sự quý mến, tạo điều kiện của các nhà lãnh đạo từ Bác Hồ cho tới bác Phạm Văn Đồng, Đỗ Mười… Các nhà khoa học, giáo sư nhiều thế hệ đều quý trọng ông, như Giáo sư Trần Văn Giàu, Tạ Quang Bửu, Trần Đại Nghĩa, Trần Thành Trai v.v…
Bà vui vẻ cho biết thêm:
Chính Giáo sư Trần Văn Giàu giúp đỡ chúng tôi trở thành vợ chồng. Lúc đó tôi mới là một nữ hộ sinh tập kết ra Bắc, công tác ở Hòn Gai. Đám cưới có ông Hà Huy Giáp làm chủ hôn.
Sau năm 1975, vợ ông vào Nam trước để chữa trị bệnh suyễn, còn ông thì mãi đến năm 1980 mới vào. Khối óc tài năng ấy vẫn không ngừng nghỉ ngơi, vẫn miệt mài lao động. Vợ ông kể lại dí dỏm:
Vào thành phố, ông vẫn sống đơn giản và làm việc, vẫn tiếp tục bệnh “đãng trí bác học”, trái cây nhiều, cắt gọt sẵn mà quên đưa thì ông quên ăn. Trên bàn vẫn giấy tờ lộn xộn. Có hôm tôi dọn dẹp rồi để sai chỗ, ông la dữ.
Nhưng rồi khối óc uyên bác ấy đã vĩnh viễn ngưng hoạt động vào ngày 3/7/1991. Quý mến ông, hằng năm cứ đến ngày 20/11 các học trò cũ lại đến nhà thắp hương tưởng nhớ ông. Giáo sư – Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu nhận xét:
Nhà toán học Việt Nam Lê Văn Thiêm, một nhà khoa học lỗi lạc, một người thầy trung thực, tận tụy và giàu lòng nhân ái, đã cống hiến toàn bộ tài năng, tâm hồn và sức lực cho khoa học Việt Nam. GS đã vĩnh biệt chúng ta, song tâm hồn trong sáng và những đóng góp lớn lao của ông vẫn sống mãi trong sự nghiệp xây dựng nền khoa học Việt Nam hiện đại.
Với những đóng góp to lớn của thầy, từ việc xây dựng, phát triển nền toán học Việt Nam, có những bài toán được thế giới thừa nhận là kết quả cho hướng nghiên cứu mới trong lý thuyết hàm biến phức… cho đến việc thiết kế, xây dựng công trình thủy điện Hòa Bình, quy hoạch Đồng bằng sông Cửu Long v.v… – Thầy đã được Nhà nước tặng giải thưởng Hồ Chí Minh trong đợt đầu tiên và Huân chương Độc lập hạng Nhất. Hiện nay, tên ông được đặt cho giải toán học quốc gia của Việt Nam.
Nguồn: Lê Minh Quốc (2008), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 3 – Danh nhân khoa học Việt Nam, Nxb Trẻ.
